Шеткі қаптамалы оқ-дәрілер

Кіріспе

Шағын калибрлі атыс қаруларында ғана кең таралған оқ-дәрі түрі.

Қаптамалы оқ (немесе rimfire) – атыс қаруларында қолданылатын металл патронның түрі, онда капсюль патрон корпусының түбінен шығып тұрған қуыс дөңгелек жиегінде орналасқан. Оқ аталғанда, қарудың соққысы жиекті ұңғының жиегіне басып, капсюльді жандырып, одан кейін патрон ішіндегі жарылғыш затты тұтандырады. 1845 жылы Луи Николас Флоберт ойлап тапқан алғашқы металл каптамалы оқ – .22 BB Cap (сонымен қатар 6 мм Флоберт деп те аталады) патроны болды, ол үстіне оқ бекітілген соққы капсюлінен тұратын. 19-ғасырдың басынан бері тетікпен оқ ату және инемен оқ ату сияқты көптеген басқа патрон тұтандыру әдістері сыналып келді, бірақ қазіргі күнге дейін үнемі қолданыста болатын каптамалы оқтардың тек шағын калибрлі (.22 калибрлі (5.6 мм) немесе одан кіші) түрлері ғана сақталды. 1887 жылы ұсынылған .22 Long Rifle каптамалы оқ, өндірілген және сатылған саны бойынша бүгінгі таңда әлемдегі ең көп таралған оқ-дәрі болып табылады.

Сипаттамалары

Жарыс патрондары атыс механизмі жиегіне соққы беріп, оны езіп, капсюльді тұтандыратындықтан осылай аталады. Мұндай патронның жиегі – корпустың кеңейтілген және жалпақталған ұшы, ал капсюльдік қоспа жиек ішіндегі ойыққа іштен толтырылады. Содан кейін корпуске ұшқыш зат (оқ ұнтағы) салынып, оқпен (пулямен) тығыздалады. Жиекке соққы беретін патрондар төмен камералық қысыммен шектеледі, себебі корпусы жұқа болуы керек, сонда ғана атыс механизмі жиекті езіп, капсюльді тұтандыра алады. Бұрын қара ұнтақ ұшқыш зат ретінде қолданылған кезде .58 калибрлі жиекке соққы беретін патрондар жиі кездесетін. Қазіргі заманғы жиекке соққы беретін патрондарда түтінсіз ұнтақ қолданылады, ол жоғары қысым тудырады және көбінесе .22 калибрлі (5.5 мм) немесе одан кіші болады. Бұл сонымен қатар, жиекке соққы беретін қарулар өте жеңіл және арзан болуы мүмкін, себебі корпус материалы мен ұнтақ мөлшерінің өндіріс құны төмен, ал өндіріс процесі орталыққа соққы беретін патрондарға қарағанда әлдеқайда қарапайым (олар құрастыру кезінде көп қадамдарды қажет етеді). Осының нәтижесінде, жиекке соққы беретін патрондар әдетте қолжетімді, себебі оларды үлкен партиялармен өндірудің өзіндік құны төмен, бұл осы кішкентай калибрлі патрондардың нарықтағы танымалдылығын арттырды.

Тарих

Француз Луи Николас Флоберт 1845 жылы алғашқы металл оқ-дәрісін ойлап тапты. 6 мм-лік Флоберт оқ-дәрісінің үстіне оқ бекітілген. Бұл оқ-дәрілерде ешқандай ұнтақ жоқ, оқ-дәрідегі жалғыз итергіш зат – соққылық қақпақ. Еуропада 1845 жылы енгізілген .22 BB Cap және сәл күшті .22 CB Cap (1888 жылы енгізілді) екеуі де 6 мм Флоберт деп аталады және бірдей оқ-дәрі болып саналады. Бұл оқ-дәрілердің бастапқы жылдамдығы салыстырмалы түрде төмен. Флоберт бұл оқ-дәрілер үшін «салондық мылтық» деп атаған, себебі бұл мылтықтар мен тапаншалар үйлердегі арнайы ату залында немесе ату галереясында нысанаға ату үшін жасалған. 6 мм Flobert Parlor тапаншалары 19 ғасырдың ортасында сәнге айналды; олар әдетте ауыр оқпанмен жабдықталған. Бұл оқ-дәріні Бенджамин Хоуллиер 1846 жылы жетілдірген. Келесі rimfire оқ-дәрісі .22 Short болды, ол Smith & Wesson-ның алғашқы револьвері үшін 1857 жылы жасалды. Ол конустық оқты ату үшін ұзын rimfire корпусын және қара ұнтақты қолданды. Атыс қаруларының тарихшысы Беркли Р. Льюистің айтуынша, бұл Smith & Wesson оқ-дәрісі «Houllier-дің 1846 жылғы патентына ұқсас». Бұл 1871 жылы .22 Long-ке әкелді, оның салмағы қысқа оқпен бірдей, бірақ ұзын корпусы және қара ұнтағы бар. 1880 жылы .22 Extra Long оқ-дәрісі шығарылды. Америкалық қару өндіруші J. Stevens Arms & Tool Company 1887 жылы .22 Long Rifle оқ-дәрісін ұсынды. Ол .22 Long корпусын .22 Extra Long оғымен біріктірді, бұл оған ұзын ұзындықты, жоғары бастапқы жылдамдықты және аңшылық және нысанаға ату үшін жоғары тиімділікті берді, нәтижесінде .22 Short, .22 Long және .22 Extra Long оқ-дәрілері қолданыстан шықты. .22 LR тұяқты оқпен жабдықталған, яғни оқтың диаметрі корпустан бірдей, ал оның тұяқты бөлігі корпуска сәйкес келеді. Бұл мылтықтар мен тапаншалардың көптеген түрлерінде өндірілетін және қолданылатын сирек оқ-дәрілердің бірі. Үлкен калибрлі оқ-дәрілер Американдық Азамат соғысы кезінде Генри қайталайтын мылтығында, Спенсер қайталайтын мылтығында, Баллард мылтығында және Франк Вессон карабинында қолданылған. .22 калибрден үлкен rimfire оқ-дәрілері болған, мысалы .30 rimfire, .32 rimfire, .38 rimfire, .41 Short (Remington Model 95 derringer үшін), .44 Henry (Henry мылтығы үшін, кейіннен әйгілі Winchester Model 1866 қолданды), .56 56 Spencer (Spencer мылтығы әлемдегі алғашқы әскери металл оқ-дәрі қайталайтын мылтығы болды), тіпті .58 Miller-ге дейін, олар жаңадан жасалған орталықтан ату оқ-дәрілерімен салыстырғанда тез ескірді. ХХІ ғасырдың басында .17 калибрлі (4.5 мм) rimfire оқ-дәрілері қайта жаңғырды. Жаңа және күшті өсудегі 17 HMR .22 WMR корпусына негізделген, оның мойны кішірек және .17 оқты қабылдайды. 17 HMR-дің .22 WMR және басқа да rimfire оқ-дәрілерінен артықшылығы – оның әлдеқайда тегіс траекториясы және оның өте сынық қуыс ұшты оқ-дәрілері (көбінесе пластикалық «баллистикалық ұштармен» жасалынған, бұл оқ-дәрілердің сыртқы баллистикасын жақсартады). .17 HM2 (Hornady Mach 2) .22 Long Rifle-ге негізделген және анағұрлым жоғары бағамен анағұрлым жоғары тиімділік артықшылықтарын ұсынады. .17 HM2 .22 Long Rifle оқ-дәрілерінен шамамен төрт есе қымбат болғанмен, ол әлі де орталықтан ату оқ-дәрілерінен және .17 HMR-ден әлдеқайда арзан. 2013 жылғы SHOT шоуында алғаш рет көрсетілген .17 WSM .27 калибрлі шеге қағу тапаншасының бос корпусын пайдаланып, .17 калибрлі оқпен жабдықталған, нәтижесінде .17 HMR-ге қарағанда әлдеқайда жоғары бастапқы жылдамдық пен энергия пайда болады.

Frenchman Louis Nicolas Flobert invented the first rimfire metallic cartridge in 1845. The 6mm Flobert cartridge consisted of a percussion cap with a bullet attached to the top. These cartridges do not contain any powder, the only propellant substance contained in the cartridge is the percussion cap. In Europe, the .22 BB Cap (introduced in 1845) and the slightly more powerful .22 CB Cap (introduced in 1888) are both called 6mm Flobert and are considered the same cartridge. These cartridges have a relatively low muzzle velocity of around to
Flobert also made what he called "parlor guns" for this cartridge, as these rifles and pistols were designed for target shooting in homes with a dedicated shooting parlor or shooting gallery. 6mm Flobert Parlor pistols came into fashion in the mid 19th century; they typically featured heavy barrels. This cartridge was improved upon by Benjamin Houllier in 1846. The next rimfire cartridge was the .22 Short, developed for Smith & Wesson's first revolver, in 1857; it used a longer rimfire case and of black powder to fire a conical bullet. According to Berkeley R. Lewis, a firearms historian, this later Smith & Wesson cartridge was 'essentially the same as Houllier's 1846 patent'. This led to the .22 Long in 1871, with the same bullet weight as the short but with a longer case and of black powder. This was followed by the .22 Extra Long in 1880, with a longer case and heavier bullet than the .22 Long. American firearms manufacturer J. Stevens Arms & Tool Company introduced the .22 Long Rifle cartridge in 1887. It combined the casing of the .22 Long with the bullet of the .22 Extra Long, giving it a longer overall length, a higher muzzle velocity, and superior performance as a hunting and target round, rendering the .22 Short, .22 Long, and .22 Extra Long cartridges obsolete. The .22 LR uses a heeled bullet, which means that the bullet is the same diameter as the case, which has a narrower "heel" portion that fits into the case. It is one of the few cartridges that are manufactured and used in a large variety of rifles and handguns. Larger rimfire calibers were used during the American Civil War in the Henry repeating rifle, the Spencer repeating rifle, the Ballard Rifle, and the Frank Wesson carbine. While rimfire cartridges larger than .22 caliber existed, such as the .30 rimfire, .32 rimfire, .38 rimfire, .41 Short (for the Remington Model 95 derringer), .44 Henry (for the Henry rifle, later used by the famous Winchester Model 1866), the .56 56 Spencer (for the Spencer rifle was the world's first military metallic cartridge repeating rifle), all the way up to the .58 Miller, they were quickly made obsolete by the newly developed centerfire cartridges. The early 21st century has seen a revival in .17 caliber (4.5 mm) rimfire cartridges. New and increasingly popular, the 17 HMR is based on a .22 WMR casing with a smaller formed neck which accepts a .17 bullet. The advantages of the 17 HMR over .22 WMR and other rimfire cartridges are its much flatter trajectory and its highly frangible hollow point bullets (often manufactured with plastic "ballistic tips" that improve the bullet's external ballistics). The .17 HM2 (Hornady Mach 2) is based on the .22 Long Rifle and offers similar performance advantages over its parent cartridge, at a significantly higher cost. While .17 HM2 sells for about four times the cost of .22 Long Rifle ammunition, it is still significantly cheaper than most centerfire ammunition and somewhat cheaper than the .17 HMR. First shown at the 2013 SHOT Show, the .17 WSM uses the blank case from a .27 caliber nail gun that is necked down to accommodate a .17 caliber bullet, resulting in a much higher muzzle velocity and energy than the .17 HMR.

Атыс снарядтары

Кейбір .22 калибрлі патрондарда аз мөлшерде No. 11 немесе No. 12 оқ (шамамен) болады. Бұл "жыланға арналған" патрон жақын қашықтықта ғана тиімді және көбінесе жыландарды, егеуқұйрықтарды немесе басқа да ұсақ жануарларды ату үшін қолданылады. Ол сондай-ақ сақтау ғимараттарының ішінде құстарды атуға да ыңғайлы, себебі ол қабырғалар мен төбелерді тесіп өтпейді. Шамамен 3 метр қашықтықта, яғни ең тиімді қашықтықта, стандартты мылтықтан атылған оқтың диаметрі шамамен болады. Арнайы тегіс ұңғылы мылтықтар, мысалы, Marlin Model 25MG "Бақша мылтығы" .22 WMR оқтарын қолдану арқылы тиімді оқтарды 30 метрге дейін шығарады, олардың әрқайсысы пластик капсулаға салынған No. 11 немесе No. 12 оқтарынан тұрады. Кейбір магазинге оқ тиейтін қаруларда оқ-дәрілердің пішінінің ерекшелігіне байланысты, кейбір патрондардың корпусының аузы жабылып, басқа конструкциялардың салыстырмалы түрде жұқа пластикалық ұштары болғандықтан, оқ тией алмауы мүмкін. Оқ-дәрілер, снарядтық оқ-дәрілерден айырмашылығы, қарудың механизмін іске қосу үшін қажетті қысымды тудыратын, стволдың ойықтары мен иірімдеріне жабыспайды, сондықтан жартылай автоматты механизмдерді іске қосуға жеткілікті күш бере алмайды. 9 мм Флоберт – әлі де Еуропада өндіріліп, 1920 жылдары Winchester Model 36 мылтығында қолданылатын дөңгелек патрон. Бұл патрон көбінесе аз мөлшерде оқпен толтырылады, бірақ кішкентай допты да атуға болады және "бақша мылтығында" қолданылады, ол кішкентай мылтықтардың бір түрі. Оның қуаты мен қашықтығы өте шектеулі, сондықтан ол тек зиянкестерді жоюға ғана жарамды. .17 Winchester Super Magnum (.17 WSM): .17 калибрлі патрон, .27 калибрлі шеге қағу автоматының бос патроны негізінде жасалған. 5 мм Remington Rimfire Magnum (5 мм RFM): .22 Winchester Magnum Rimfire корпусына негізделген .20 калибрлі дөңгелек патрон, оның тұмсықтан шығатын энергиясы жоғары, қашықтығы ұзын және көптеген басқа дөңгелек патрондарға қарағанда траекториясы тегіс. .22 BB Cap: Еуропада 6 мм Flobert деп те аталады, сирек кездеседі, бірақ әлі де қол жетімді. .22 CB Cap: .22 BB Cap дөңгелек патронының сәл ұзын нұсқасы, сирек кездеседі, бірақ әлі де қол жетімді. .22 Short: Әлемде коммерциялық сәттілікке жеткен ерте дөңгелек патрон. Ол көбінесе нысанаға ату үшін, соның ішінде Олимпиадалық және ISSF 25 метрлік жылдам ату пистолеті жарыстарында қолданылды, 2005 жылы .22 Long Rifle патронымен ауыстырылғанға дейін, сирек кездеседі, бірақ әлі де қол жетімді. .22 Long: .22 Short негізінде жасалған, сирек кездесетін, бірақ әлі де қол жетімді, ұзын және сәл күшті дөңгелек патрон. .22 Long Rifle (.22 LR): Әлемдегі ең көп таралған дөңгелек патрон. Ол көптеген қаруларда, соның ішінде мылтықтарда, тапаншаларда, револьверлерде және автоматтарда, сондай-ақ аң аулау, спорттық ату және өзін-өзі қорғау сияқты әртүрлі мақсаттарда қолданылады. .22 Winchester Rimfire (.22 WRF): .22 Remington Special деп те аталады, оның .22 Long Rifle дөңгелек патронынан сәл көп энергиясы бар, сирек кездеседі, бірақ әлі де қол жетімді. .22 Winchester Magnum Rimfire (.22 WMR): .22 Magnum деп те аталады, бұл .22 Winchester Rimfire патроны негізінде жасалған ұзын патрон, оның энергиясы мен жылдамдығы жоғары. 9 мм Флоберт: әлі де Еуропада қолданылатын бақша мылтығының патроны, сирек кездеседі, бірақ әлі де қол жетімді. .22 Winchester Automatic: .22 Win Auto деп те аталады, ол тек Winchester Model 1903 жартылай автоматты мылтығына арналған, сирек кездеседі, бірақ әлі де қол жетімді.

Some .22 caliber rimfire cartridges are loaded with a small amount of No. 11 or No. 12 shot (about ). This "snake shot" is only marginally effective in close ranges, and is usually used for shooting snakes, rats or other small animals. It is also useful for shooting birds inside storage buildings as it will not penetrate walls or ceilings. At a distance of about 10 feet (3 m), which is about the maximum effective range, the pattern is about in diameter from a standard rifle. Special smoothbore shotguns, such as the Marlin Model 25MG "Garden Gun" can produce effective patterns out to using .22 WMR shotshells, which hold of No. 11 or No. 12 shot contained in a plastic capsule. Shotshells will not feed reliably in some magazine fed firearms, because of the unusual shape of some cartridges that are crimped closed at the case mouth, and the relatively fragile plastic tips of other designs. Shotshells will not produce sufficient power to cycle semiautomatic actions, because, unlike projectile ammunition, nothing forms to the lands and grooves of the barrel to create the pressure necessary to cycle the firearm's action. The 9mm Flobert is a notable rimfire cartridge that is still in production in Europe and is chambered by the Winchester Model 36 in the 1920s. This cartridge is primarily loaded with a small amount of shot, but can also fire a small ball, and is used in "garden gun", which are miniature shotguns. Its power and range are very limited, making it suitable only for pest control. .17 Winchester Super Magnum (.17 WSM): a .17 caliber cartridge based on a modified .27 caliber nail gun blank cartridge. 5mm Remington Rimfire Magnum (5mm RFM): a .20 caliber rimfire cartridge that is based on the .22 Winchester Magnum Rimfire case, it has greater muzzle energy, longer range, and a flatter trajectory over many of the other rimfire cartridges. .22 BB Cap: also known as 6mm Flobert in Europe, uncommon but still available. .22 CB Cap: a slightly longer version of the .22 BB Cap rimfire cartridge, uncommon but still available. .22 Short: An early rimfire cartridge that found worldwide commercial success. It was commonly used for target shooting, including Olympic and ISSF 25 m Rapid Fire Pistol competition shooting, until being replaced by .22 Long Rifle in 2005, uncommon but still available. .22 Long: a longer and slightly more power rimfire cartridge that is based on the .22 Short, uncommon but still available. .22 Long Rifle (.22 LR): The most common rimfire cartridge worldwide. It is chambered in numerous firearms including rifles, pistols, revolvers, and submachine guns and for various uses including plinking, hunting, shooting sports, and self defence. .22 Winchester Rimfire (.22 WRF): also known as the .22 Remington Special, it has slightly more muzzle energy than the more common .22 Long Rifle rimfire cartridge, uncommon but still available. .22 Winchester Magnum Rimfire (.22 WMR): also known as the .22 Magnum, this is a longer rimfire cartridge based on the .22 Winchester Rimfire cartridge with an increase in both muzzle energy and velocity. 9mm Flobert: is a garden gun cartridge that is still used in Europe, uncommon but still available. .22 Winchester Automatic: also known as the .22 Win Auto, it was only chambered for the Winchester Model 1903 semi automatic rifle, uncommon but still available.