Кіріспе
Юнгиандық және әдеби архетип. Дана қарт (сонекс, сажик немесе софос деп те аталады) – Карл Юнг сипаттаған архетип, сондай-ақ классикалық әдеби кейіпкер, және ол стереотиптік кейіпкер ретінде қарастырылуы мүмкін. Дана қарт – даналық пен сау мінез-құлықпен ерекшеленетін терең ойлы философ болуы мүмкін.
The wise old man (also called senex, sage or sophos) is an archetype as described by Carl Jung, as well as a classic literary figure, and may be seen as a stock character. The wise old man can be a profound philosopher distinguished for wisdom and sound judgment.
Сый-сыпаттары
Бұл кейіпкер көбінесе мейірімді және дана қарт әке бейнесінде суреттеледі, ол адамдар мен әлем туралы жеке білімін пайдаланып, әңгімелер айту арқылы және өз тыңдаушыларына кім екендерін және болашақта кім болуға мүмкін екендерін түсіндіретін, мистикалық жолмен оларға сезім ұғындыратын кеңес береді, осылайша ұстаз ретінде танылады. Ол кейде ойға шұғыл, ақылдан адасқан профессор сияқты көрінеді, себебі ол терең ойларға бейім. Дана қарт көбінесе кеңес беретін адамдардан өзге мәдениетке, ұлтқа немесе кейде басқа заманға жатады. Ерекше жағдайларда ол Мерлин сияқты, жартылай адам болған жаратылыс болуы мүмкін. Ортағасырлық батырлар романы мен қазіргі заманғы фантастикалық әдебиетте ол көбінесе сиқыршы ретінде бейнеленеді. Ол сондай-ақ, немесе оның орнына, жалғыз өмір сүретін адам ретінде де көрсетілуі мүмкін. Бұл кейіпкерлер көбінесе рыцарьларға немесе батырларға – әсіресе, Киелі Граль іздегендерге – олардың кездесулерінің маңыздылығын түсіндіреді. Әңгімелерде дана қарт кейіпкер кейде батырдың/батыршаның өздігінен дамуына мүмкіндік беру үшін біраз уақытқа алынып тасталады.
Юнгтік психология
Юнгиандық талдау психологиясында сенекс – осы архетиппен байланысты қолданылатын нақты термин. Ежелгі Римде сенекс (латын тілінде – қарт адам) атағы тек өз ауылында жақсы беделі бар, отбасысы бар қарт адамдарға ғана берілді; сенатор атағы осы атақтан туындайды. Сенекс архетипінің оң пішіндерінің мысалдарына дана қарт немесе әулие кіреді. Жекелену процесінде Дана қарт архетипі кеш пайда болды және Өзіндіктің белгісі ретінде қарастырылды. "Егер адам анима (немесе анимус) мәселесімен жеткілікті және ұзақ уақыт күрессе, бейсаналық өзінің басым сипатын қайтадан өзгертеді және жаңа символдық формада – еркек бастамашы және қорғаушы (үнді гуруы), дана қарт, табиғат рухы және т.б. ретінде пайда болады". Сенекстің антитетикалық архетипі немесе энантиодромдық қарсылығы – Puer Aeternus.
Иудаизм мен христиандық
Ыбырайым, Мұса, Сүлеймен, Мафусалах, Симеон, Жүсіп және елші Пауыл және тағы да көптеген адамдар яһуди-христиан дәстүрінде дана қарттар деп есептеледі. Ескі және Жаңа өсиеттердегі геронтологияның негізгі қағидасы, яғни яһуди және христиан діндері үшін бірдей міндетті нәрсе: Ұзақ және толыққанды өмір – Құдайдың сыйы. "Қартайғанда және өмірімен толы болғанда" өлгендер бақытты. Мұса кітаптарында ұзақ өмір, басқа нәрселермен қатар, әкесі мен анасын құрметтегендерге және жалған салмақтарды пайдаланбағандарға уәде етілген. Батыс әлемінде кең таралған қарттық туралы көптеген түсініктердің бастауы Ескі (және Жаңа) өсиетте жатыр, бірақ бүгінде көпшілік оны білмейді. Олардың жасы ақыл-кеңес, тәжірибе, көрегендік және даналық сияқты қасиеттермен, сонымен қатар сүйіспеншілікке, сезімталдыққа және денсаулыққа қабілетінің төмендеуі сияқты кемшіліктермен байланысты. Даналық – қарттықтың сыйы, бірақ тіпті қарттар да жастық шақтағы ақымақтықтан қорғалмайды. Мысалы, "Ақ шаш – даналықтың белгісі, тура жолда табылған таж" дегендей. Иса бала кезінде дана қарттармен бірге діни мәселелерді талқылаған.
Мәдени сілтемелер
Көркем әдебиетте дана қарт адам көбінесе сиқыршы немесе басқа да сиқыршы түрінде, Мерлин стилінде ортағасырлық рыцарлық романстарда және қазіргі заманғы фантастикалық әдебиет пен фильмдерде бейнеленеді. Көрікті мысалдар: "Сақиналар мырзасынан" Гандальф, "Гарри Поттерден" Альбус Дамблдор және "Жұлдызды соғыстардан" Оби-Ван Кеноби. Мадлен Л’Энглдің "Есік алдындағы жел" романындағы дана қарт кейіпкердің аты – "Сенекс". 1850 жылдар шамасында антиквар Роберт Рид жергілікті тарихқа қатысты мақалаларын жазғанда "Сенекс" псевдонимін қолданды. Бұл мақалалар кейін бірнеше томдық жинақта жарық көрді. Сэр Алан Ласселлз 1950 жылы "Таймс" газетіне жазған хатында монархтың премьер-министрдің жалпы сайлау өткізу туралы өтінішін қабылдамау құқығына қатысты, сонымен аталған Ласселлз қағидаларын баяндады, осы үшін "Сенекс" псевдонимін пайдаланды.