Кіріспе

Когнитивтік лингвистикада тұжырымдамалық біріктіру, сондай-ақ тұжырымдамалық интеграция немесе көзқарас қолданысы деп аталады, бұл Жиль Фауконье мен Марк Тернер жасаған таным теориясы. Осы теорияға сәйкес, әртүрлі жағдайлардан алынған элементтер мен маңызды байланыстар санасыз процесте "біріктіріледі", бұл күнделікті ойлау мен тілде кең таралған деп саналады. Меметика сияқты, бұл идеялардың мәдени таралуын түсіндіруге жасалған біртұтас әрекет.

Тарих

Бұл теорияның дамуы 1993 жылы басталды, ал оның ерте нұсқасы "Концептуалды интеграция және формалды көрініс" онлайн мақаласында кездеседі. Тернер мен Фаукониер Артур Костлердің 1964 жылғы "Жаратылыс актісі" кітабын концептуалды біріктірудің алғашқы көрінісі ретінде көрсетеді: Костлер өнер, ғылым және юмор салаларындағы шығармашылық жетістіктерде "матрицалардың бисоциациясы" деп атаған ортақ үлгіні анықтаған. Біраз өзгеше терминологиямен біріктіру теориясының жаңа нұсқасы Тернер мен Фаукониердің 2002 жылғы "Біздің ойлау жолымыз" кітабында ұсынылған. Фаукониер мен Тернердің тұжырымдамасындағы концептуалды біріктіру, Джордж Лакофф пен Рафаэль Нунестің "Математиканың қайнар көзі" еңбегінде қолданылатын теориялық құралдардың бірі болып табылады, онда авторлар "математиканы түсіну үшін метафоралық біріктірулердің кең желілерін меңгеру қажет" деп мәлімдейді.

Есептеу модельдері

Тұжырымдамалық біріктіру фреймге негізделген теориялармен тығыз байланысты, бірақ олардан асып түседі, себебі ол фреймдерді (немесе фреймге ұқсас объектілерді) қалай біріктіру туралы теория болып табылады. "Көрнекі қолдану" деп аталатын процестің алғашқы есептеу моделі, тұжырымдамалық біріктірумен (ол кезде болмаған) тығыз байланысты, 1980 жылдары Шрагер Карнеги Меллон университетінде және PARC-те іске асырылды және күрделі құрылғылар туралы себептік ойлау және ғылыми ойлау салаларында қолданылды. Математика сияқты салаларда біріктірудің жаңа есептеулік модельдері жасалды. Кейбір кейінгі модельдер бұрынғы іске асыру кезінде жоқ болған құрылымдық карталауға негізделген. Соңғы кезде, жасанды интеллекттің ойлау жүйелерінің монотонды емес кеңейтулері шеңберінде (және фреймге негізделген теориялармен үйлесімді), күрделі адам сияқты тұжырымдамалық комбинацияларды (мысалы, PET FISH мәселесі) және тұжырымдамалық біріктіруді есепке алатын жалпы құрылымдық негіз сыналып, дамытылды.

Теорияның философиялық мәртебесі

"Әдеби сана" атты кітабында концептуалды біріктіру теориясының авторы Марк Тернер концептуалды біріктірудің – күнделікті сананың негізгі құралы екенін, ол әлеуметтік саладан ғылыми салаға дейінгі барлық шындықтарымызды қалыптастыруда қолданылатынын айтады. Концептуалды біріктірулерден алынған жаңа түсініктер – шығармашылық ойлаудың нәтижесі болып табылады, алайда концептуалды біріктіру теориясы шығармашылықтың толыққанды теориясы емес, себебі ол біріктіруге түсетін бастапқы материалдардың қайдан пайда болатындығын түсіндірмейді. Яғни, концептуалды біріктіру шығармашылық өнімдерін сипаттауға қажетті терминологияны ұсынады, бірақ шабыт туралы көп айтпайды.

Араластырудың ерекшеліктері

Фаукониер мен Тернер сипаттағандай, ақыл-ой кеңістіктері – адамның ойлау және қарым-қатынас процестерін құрылымдауға қолданылатын шағын тұжырымдамалық орталар. Олар адамдар ойлағанда және сөйлескенде, жағдайға қарай белгілі бір мақсатқа жету үшін үнемі жаратылады.

Өмірлік қатынастар

Өмірлік қатынастар – әр түрлі кіріс кеңістіктерінің элементтері арасындағы кейбір байланыстарды сипаттайды. Мысалы, буддалық монах жұмбағында уақыт аралас кеңістікте жиынтықталып, маңызды қатынас ретінде қарастырылады, нәтижесінде монах бір уақытта таудың жоғары да, төмен де бөлігінен өте алады. Өте маңызды қатынастардың басқа түрлеріне себеп-салдар, өзгеріс, кеңістік, сәйкестік, рөл және бөлік-тұтас қатынастары жатады. Фаукониер бұл сынға тікелей жауап берді. Теорияның қажетсіз күрделілігі де сынға түсті. Минималды желілік модельге кем дегенде төрт ой кеңістігі қажет; алайда, Дэвид Ричи (2004) ұсынған араласулардың көпшілігін қарапайым интеграция процестерімен түсіндіруге болатынын айтады. Ол сондай-ақ буддалық монах сияқты араласу мысалдарының баламалы түсіндірмелері болу мүмкін екенін көрсетті.