Кіріспе

Түстен кейін қысқа ұйқы – қысқа ұйқы (испан тілінен, айтылуы ˈsjesta және "ұйқы" деген мағынаны білдіреді) – түстен кейін, көбінесе түскі ас ішкеннен кейін жасалатын қысқа ұйқы. Мұндай ұйқы кезеңі кейбір елдерде, әсіресе жылы аймақтарда кең таралған дәстүр болып табылады. "Сиеста" сөзі ұйқының өзіне немесе, жалпы алғанда, күннің белгілі бір уақытына, әдетте сағат 2-ден 5-ке дейін, қатысты болуы мүмкін. Бұл уақыт ұйқыға, сондай-ақ демалысқа, түскі асқа немесе басқа да іс-әрекеттерге арналады. Сиеста тарихи тұрғыдан Жерорта теңізі мен Оңтүстік Еуропа, Таяу Шығыс, Қытай және Үндістан субконтинентінде кең таралған. Сиеста – Испаниядағы және испандық әсер арқылы Латын Америкасының көп бөлігінде, сондай-ақ Филиппиндегі ежелгі дәстүр. Испан тіліндегі "siesta" сөзі латын тіліндегі "hora sexta" ("алтыншы сағат", таңнан санап, демек "оңтүстік демалысы") сөзінен шыққан. Қазіргі сиестаның географиялық таралуын түсіндіретін факторлар – жоғары температура және түскі ас кезінде көп мөлшерде тамақ ішу. Бұл екі фактордың үйлесімі түскі ас ішкеннен кейін ұйқышылдық сезімін тудырады. Көптеген елдерде сиеста кезінде жазғы ыстық аса төзімсіз болуы мүмкін, сондықтан орталықта демалуға мүмкіндік пайда болады.

Ұйқыға деген биологиялық қажеттілік

Адамның ұйқы уақытын гомеостаздық ұйқыға бейімділік пен соңғы толыққанды ұйқыдан бері өткен уақытқа байланысты ұйқы қажеттілігі, сондай-ақ дұрыс құрылымдалған және қалпына келтіретін ұйқы эпизодының оңтайлы уақытын анықтайтын циркадтық ритмдер арасындағы тепе-теңдік анықтайды. Оянудан кейін ұйқыға деген гомеостаздық қысым күшейе бастайды. Оянғандыққа қатысты циркадтық сигнал (кешке қарай) күшейе бастайды. Ұйқы медицинасының профессоры Чарльз Чейслер атап өткендей: "Циркадтық жүйе ұйқыға деген гомеостаздық күшті басып тастау үшін кереметтей құрылған". Сондықтан, көптеген адамдарда ұйқыға деген қажеттілік сағаттар бойы артып, оянуға деген қажеттілік әлі пайда болмаған кезде шаршау сезімі пайда болады. Чейслердің сөздерімен айтқанда, бұл "қысқа ұйқыға өте қолайлы уақыт". АҚШ, Ұлыбритания және көптеген басқа елдерде қысқа ұйқы "қуатты ұйқы" деп аталады. Бұл терминді Корнелл университетінің әлеуметтік психологы Джеймс Маас ойлап тапқан, ал Сара Медник сияқты басқа да зерттеушілер мен танымал баспасөз де мойындаған. Патагония сияқты суық аймақтарда да сиеста кең таралған. Солтүстік Италияда бұл ұйқыны рипозо, ал Оңтүстік Италияда пенничелла немесе пизолино деп атайды. Бұл әдет Ресейде де болған, Адам Олеарийдың айтуынша, "елдегі әдет бойынша, кешкі ас ішкеннен кейін түндегідей ұйқы қажет". Жалған Дмитрий I-ге қарсылықтың себептерінің бірі оның сиестаға берілмегені болды. Оңтүстік Италияда сиеста controra (contro – "қарсы", ora – "сағат") деп аталады, ол әлемнің рухтар мен әруақтардың иелігіне қайта оралатын тәуліктің сиқырлы уақыты деп есептеледі. Далмацияда (Хорватияның жағалауы) дәстүрлі түстен кейінгі ұйқы пижолот (венециялық pixolotto) деп аталады. Мысырда, сондай-ақ басқа да Таяу Шығыс елдерінде мемлекеттік қызметкерлер әдетте аптасына алты күн күніне алты сағат жұмыс істейді. Осы кестеге байланысты жұмысшылар жұмыста түскі ас ішпейді, керісінше, шамамен сағат 14:00-де жұмыстан шығып, түскі ас ішеді, ол күнінің ең ауыр тамағы болып табылады. Ауыр тамақтан кейін олар таасила немесе ұйқыға жатады және оянғаннан кейін шай ішеді. Кешкі асқа олар көбінесе жеңіл тағамдар жейді. Айнхардтың "Шарльменнің өмірінде" императордың жазғы ұйқысы былай сипатталған: "Жаз айларында ол түскі ас ішкеннен кейін жеміс жеп, тағы бір сусын ішетін, содан кейін, түндегідей, аяқ киімін шешіп, толықтай жалаңаяқтанып, екі-үш сағат бойы демалатын". Қытайда түстен кейін ұйықтау, 午睡 (ушу – "түстен кейін ұйықтау") деп аталады, бұл кең таралған әдет. Сауалнамалар көрсеткендей, қытай халқының үштен екісі түстен кейін ұйқыға жатады, орташа ұзақтығы шамамен 30 минутты құрайды.

Испания

Қазіргі Испанияда жұмыс аптасында түскі ұйқыға бару ересек жұмыс істейтін халық арасында көбінесе тоқтатылды. 2009 жылғы сауалнамаға сәйкес, сауалнамаға қатысқан испандықтардың 16,2 пайызы "күн сайын" ұйықтайтынын, 22 пайызы "кейде", 3,2 пайызы "демалыс күндері ғана", ал қалған 58,6 пайызы "ешқашан" ұйықтайтынын мәлімдеді. 1998 жылғы бұрынғы сауалнамамен салыстырғанда, күн сайын ұйықтайтындарын айтқандардың саны 7 пайызға азайды. Сіеста жасаушылардың шамамен үштен екісі диванда, төсекте емес ұйықтайтынын айтты. Бұл әдет көбінесе қарт адамдардың арасында немесе жазғы демалыс кезінде, күндізгі ыстықтан сақтану және әлеуметтік өмірді салқын кештер мен түндерге дейін созу үшін жиі кездеседі. Ағылшын тіліндегі БАҚ сиестаны испан жұмыс уақытына тән екі-үш сағаттық түскі үзіліспен жиі шатастырады, тіпті жұмыс істейтін халықтың сиестаға уақыты жетпесе де, екі оқиға міндетті түрде байланысты емес. Шындығында, испандықтар еуропалық әріптестерінен көбінесе ұзақ жұмыс істейді (әдетте, сағат 9-дан кешкі 8-ге дейін 11 сағат). Испанияда осы әдеттің пайда болуына келетін болсақ, көбінесе оңтүстікте басым жазғы қатты ыстық ауыл шаруашылығымен айналысатындарды күннің ең ыстық уақытынан сақтану үшін үзіліс жасауға және ауа райы салқындағанда ұзақ жұмыс істеуге итермелеген деп есептеледі. Қалаларда Испаниядағы Азамат соғысынан кейінгі жылдардағы экономикалық жағдай қиын болды. Сол кезде, жарты күндік жұмыспен айналысатындар үшін, яғни, шатқақ экономикадағы уақытша жұмыстарды іздеушілер үшін, түскі үзіліс қажет болды. Бұл жағдайдан кейін көп ұзамай заманауи экономика мен қалалану пайда болды.

Жүрек- қан тамырлары қызметіне әсері

Түскі ұйқыға дағдылану жүрек-қан тамырларынан туындайтын өлім-жітімді 37 пайызға төмендетумен байланысты, мүмкін күндізгі ұйқы арқылы жүрек-қан тамырлары жүйесіндегі стрестің азайтылуына байланысты. Кардиоваскулярлық денсаулық пен түскі ұйқы арасындағы қатынастарды зерттеген эпидемиологиялық зерттеулер келіспейтін қорытындыларға жеткізді, бұл физикалық белсенділік сияқты, мазасыздық тудыратын факторларды жеткілікті бақыламаудан болуы мүмкін. Түскі ұйқыға жататын адамдардың физикалық белсенділік әдеттері басқаша болуы мүмкін, мысалы, ертерек оянып, таңертең көбірек белсенділікке жоспарлауы мүмкін. Мұндай физикалық белсенділіктің айырмашылықтары жүрек-қан тамырларының тәуліктік жұмысының әртүрлі үлгілеріне әкелуі мүмкін. Егер физикалық белсенділіктің осындай әсерін түскі ұйқы мен жүрек-қан тамырлары денсаулығы арасындағы байланысты түсіндіру үшін ескермесек, күндізгі ұйқының өзі, дененің жатқан қалыбы немесе ұйқыға дайындық күйі ең маңызды фактор екені әлі белгісіз.