Кіріспе

Типік кейіпкер; көбінесе оккульттік немесе әйел сиқыршыға ұқсайтын зұлым қарт әйел.

Халық ауыз әдебиетінде қарт әйел – мінез-құлқы жағымсыз, зұлым немесе қатыгез болатын, көбінесе оған көмектесетін немесе кедергі келтіретін сиқырлы немесе табиғаттан тыс байланыстары бар ескі әйел. Қарт әйел сонымен қатар архетиптік бейне немесе дана әйел болып табылады. Кейіпкер ретінде қарт әйел бүлдіршінмен ортақ қасиеттерге ие. Бұл термин Роберт Грейвс танымал еткен Үш Құдайдың үшінші аспектісі ретінде және кейіннен неопаганизмнің кейбір түрлерінде арнайы мағынаға ие болды. Виккада қарт әйел Қара Құдайды, айдың қараңғы жағын, циклдің соңын символдайды; Ана Қарт әйелмен, Жарық Құдаймен және Қарт Қызбен, Күн Құдаймен бірге ол өмір шеңберінің бір бөлігін көрсетеді. Жақсы немесе жаман, әдемі сиқыршы немесе сұлу әйел қарт әйелді немесе бүлдіршіннің сыртқы түрін қалыпқа келтіре алады, егер олар қаласа.

Феминизмде

Феминисттік рухани ортада "Қартаю рәсімі" – даналық, бостандық және жеке күшке толы жаңа кезеңге өтудің рәсімдік жолы. Ғалым Кларисса Пинкола Эстестің сөзіне сүйенсек, Қартайған әйел – "алысты көретін, әлемдер арасындағы кеңістікке үңіліп, болашақты, өткенді, қазіргіні және көптеген нәрсенің түбінде жатқанды көре алатын біреу. [ ] Қартайған әйел тек қана көзге көру емес, жүрекпен, жанмен, жаратылыс күшімен және психиканың жандырушы күшімен көру қабілетін білдіреді".

Патриархалды қоғамдарда

Әлеуметтік құрылым ретінде қарт әйел, көптеген басқа әйел монстрлармен бірге, көптеген патриархалды қоғамдарда әйелдердің табиғатын ескерту үшін кездеседі. Қарт әйел әйелдер арасындағы сұлулық пен жастықтың маңыздылығын көрсетеді, сондай-ақ егде саяң әйелдердің қалай қадірлі емес болып қалатынын, көбінесе қарттық шағында ашулы және жаман болатынын көрсетеді. Медиада қарт әйел көбінесе қызғаныштан туған ниетпен, жас әдемі қыздарды жаман жағдайға түсіреді, мысалы, "Аққарға" фильмінде көрінеді.

Этимология

Ағылшын тілінде "crone" сөзі 1390 жыл шамасында пайда болды, бұл сөз ағылшын-француз тілінен алынған "carogne" (қарғыс сөзі), ол өзі ежескі Солтүстік француз тіліндегі "charogne, caroigne" сөзінен шыққан, яғни жағымсыз әйел (сөзбе-сөз мағынасында – "малдың сүйегі") дегенді білдіреді. Сөз ағылшын тіліне енуі алдында, "Hopcrone" тегі тіркелген (шамамен 1323–1324 жылдары). Көбірек заманауи қолданыста "crone" сөзі "өмір тәжірибесімен, ой-шешімімен және даналығымен құрметтелген әйел" деп те анықталады. Кларисса Пинкола Эстес "crone" сөзі "crown" (немесе "la corona") сөзінен туындаған болуы мүмкін деп болжайды. Егер тақ – басқа кигізіліп, басшының билігін бекітетін шеңбер болса, "осы түсінікке дейін тәж, la corona, адам денеінің айналасындағы нұрлы гала ретінде түсінілген. La corona адам таза, махаббат пен әділдікке толы болғанда жарқырап тұрады деп есептелген". Славян сиқырымен айналысатын Баба Яга – басқа әлемге қадам шегіп, оны қорғайтын ақсақал. Баба Яга бұрын мейірімді пери болған, бірақ соңынан зұлымдылыққа беріліп, адам жегіш болып кеткен. Ол құрбандарының сүйектерімен қоршалған шатырда тұрады, онда тек сиқыр арқылы ғана кіруге болады. Кірген әркім өліп қалады. Оңтүстік-Батыс Англиядағы Сомерсет аймағының жергілікті фольклорында тұман әйелі кейде таяқ жинап жүрген қарт әйел түрінде көрінеді, оның көрінуі 1950 жылдардың соңына дейін хабарланған. Шотландияның таулы аймағындағы "Кедей бауыр мен бай" ертегісінде қарт әйел күйеуінің кеңқанатты аза тұту рәсімін өткізбей жерленгеннен кейін, оның бақытты бауыры сияқты бай болады. Кубаның дәстүрлі фольклорында қарт әйелдер көбінесе көмекші кейіпкерлер ретінде бейнеленеді, мысалы, аурудың жазылуына мүмкіндік бермейтін, бірақ ол қарт әйелге кездескенде, оған шынымен бақытты адамның киімін киюге кеңес береді. Жазушы Алма Флор Аданың айтуынша, "Олар отбасын біріктіріп ұстайды, дәстүрлерді жеткізеді, түрлі ауруларды емдейтін емді біледі".