Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы, Эрика тұқымдасына жатады.
the plant genus
Arbutus is a genus of 12 accepted species of flowering plants in the family Ericaceae, native to temperate regions of the Mediterranean, western Europe, the Canary Islands and North America, and commonly called madrones or strawberry trees. The name Arbutus was taken by taxonomists from Latin, where it referred to the species now designated Arbutus unedo.
Арбутус – Эрика тұқымдасына жататын, 12 түрі мойындалған гүлді өсімдіктер туысы. Олар Жерорта теңізінің, Батыс Еуропаның, Канар аралдарының және Солтүстік Американың қоңыржай аймақтарында табиғи түрде өседі және көбінесе мадрон немесе құлпынай ағашы деп аталады. Таксономистер Арбутус атауын латын тілінен алған, онда ол қазір Arbutus unedo деп белгіленген түрді білдірген.
the plant genus
Arbutus is a genus of 12 accepted species of flowering plants in the family Ericaceae, native to temperate regions of the Mediterranean, western Europe, the Canary Islands and North America, and commonly called madrones or strawberry trees. The name Arbutus was taken by taxonomists from Latin, where it referred to the species now designated Arbutus unedo.
Сипаттама
Арбутус – қызыл қабығы жапырақтанған, жеуге жарамды қызыл жидектері бар кішкентай ағаштар немесе бұталар. Гүлдәу тозаңданудан кейін шамамен бес айдан кейін басталады, сондықтан гүлдер өткен жылғы жемістер пісіп жетілгенде гүлдейді.
Тарих
Ағаштың тегіс талшығы Теофрасттың "Өсімдіктер туралы зерттеулер" (Historia Plantarum) атты еңбегінде бұрын тоқу өршіктерін жасау үшін пайдаланылғаны туралы айтылған. Ибн әл-Ауамның 12 ғасырдағы "Ауыл шаруашылығы туралы кітап" еңбегінде Аль-Андалуста арбус ағашын өсіру туралы мақала (قُطلُب) келтірілген.
Жалпы атаулар
АҚШ-та осы туыстың өкілдері мадрон немесе мадронас деп аталады, бұл атау испан тілінен – мадроньо (жеміс ағашы) деген сөзден келген. Британ Колумбиясының (Канада) оңтүстік жағалауында, мұнда бұл түр көптеп кездеседі, әдетте арбутус деп, ал сирек және жергілікті жерлерде "кене ағашы" деп те атайды. Бәрі де Тынық мұхитының солтүстік-батысы мен Солтүстік және Орталық Калифорния аймақтарына тән Arbutus menziesii түріне жатады. Бұл Канаданың жалғыз туалас кең жапырақты мәңгі жасыл ағашы. Epigaea, Arctostaphylos және Gaultheria туыстарындағы кейбір түрлер бұрын Arbutus туысына жатқызылған. Осы бұрынғы жіктелуінің нәтижесінде Epigaea repens (майгүл) "тартылған арбутус" деген де жалпы атауға ие.
Жүйелілік
2001 жылы жарияланған зерттеуде Arbutus және туысқан тұқымдастардың рибосомалық ДНК-сы талданды. Оған сәйкес, Arbutus парафилетикалық болып табылады және Жерорта теңізі бассейніндегі Arbutus түрлері батыс Солтүстік Америкадағы Arbutus түрлеріне қарағанда Arctostaphylos, Arctous, Comarostaphylis, Ornithostaphylos және Xylococcus түрлеріне жақын туыстық байланыста. Екі түр тобының аражігі палеоген/неоген шекарасында болған. 12 түр келесідей:
Бұрын осы жерде орналастырылған
Арктостафилос томентоза (Пурш) Линдл. (A. tomentosa Pursh ретінде)
Arctostaphylos uva ursi (L.) Spreng. (A. uva ursi L. ретінде)
Comarostaphylis discolor (Hook.) Диггс (A. discolor Hook. ретінде)
Gaultheria phillyreifolia (Pers.) Sleumer (A. phillyreifolia Pers. ретінде)
Соңғы түрлердің таралуы шын мәнінде мадронаның таралуына күшті әсер етеді. Жемісі жеуге жарамды, бірақ аз дәмі бар және кеңінен таралмаған. Португалияда жемісі кейде (заңды немесе заңсыз) медроньо деп аталатын күшті брендиге дестилленеді. Мадридте жемістен тәтті, жемісті мадроньо ликері жасалады. Арбутус – жақсы отын ағашы, себебі ол ұзақ және қызып жағады. АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батыс штаттарында А. menziesii ағашын негізінен жылу көзі ретінде пайдаланады, өйткені ол тік өспейді, сондықтан үй салуға жарамсыз. "My love's an arbutus" – ирланд жазушысы Альфред Персевал Грейвстің (1846–1931) өлеңі, оған отандасы Чарльз Вильерс Стэнфорд (1852–1924) музыка жазған. Канадалық әнші, ән авторы және суретші Джони Митчелл (1943 ж.т.) "For The Roses" әнінде "арбутус сыңғырлағанын" айтады. Ол қол соққанға ұқсайды. Ол арбутус ағашын өзінің "барлық уақыттағы сүйікті ағашы" деп атайды. Ол өзі салған үйінің алдына бір арбутус отырғызған.
Arctostaphylos uva ursi (L.) Spreng. (as A. uva ursi L.)
Comarostaphylis discolor (Hook.) Diggs (as A. discolor Hook.) Gaultheria phillyreifolia (Pers.) Sleumer (as A. phillyreifolia Pers.) The distribution of the latter species is in fact heavily affected by the distribution of the madrone. The fruit is edible but has minimal flavour and is not widely eaten. In Portugal, the fruit is sometimes distilled (legally or not) into a potent brandy known as medronho. In Madrid, the fruit is distilled into madroño, a sweet, fruity liqueur. Arbutus is a good fuelwood tree since it burns hot and long. Many Pacific Northwest states in the United States use the wood of A. menziesii primarily as a heat source, as the wood holds no value in the production of homes since it does not grow in straight timbers. "My love's an arbutus" is the title of a poem by the Irish writer Alfred Perceval Graves (1846–1931), set to music by his compatriot Charles Villiers Stanford (1852–1924). The Canadian songwriter, singer and painter Joni Mitchell (born 1943) includes a reference to the "arbutus rustling" in her song, "For The Roses". It sounded like applause. She calls the arbutus tree her "favorite all time tree". She had one outside her door in a house she built.
Мәдени маңызы
Салиштердің айтуынша, адам кейпіндегі шайыр балық аулауға шығады, бірақ күн ыстығы күшейгенше жағаға оралып үлгереді. Бір күні ол жағаға кешігіп келді де, ыстықтан еріп кетті. Сонда бірнеше адам кейпіндегі ағаштар оны құтқаруға асықты. Біріншісі – Дуглас шыршысы, ол шайырдың көп бөлігін алды, биік шыршы аз бөлігін алды, ал мадрон ештеңе алмады. Сондықтан олар мадронның шайыры жоқ дейді. Сонымен қатар, солтүстік-батыстағы бірнеше тайпалардың Ұлы су тасқыны туралы аңыздарында мадрон тау басына тіреу орнату арқылы адамдардың аман қалуына көмектескен. Осы себепті Саанич тайпасы мадронды құтқарып қалғаны үшін оны өртемейді.