Кіріспе

Қайық түрі – әр түрлі су кемелерінің атауы. Ол желкенді кеменің (бірақ анықтамасында аймақтық айырмашылықтар бар) желкендеме жоспарына, үкіметтік құқық қорғау агенттігінің кемесіне (мысалы, жағалау күзеті немесе шекара күштерінің кемесіне), желкенмен немесе ескіргіштермен жүретін кеме қайығының түріне немесе тарихи тұрғыдан 18-ғасырда пайда болған, кейбіреулері шағын әскери кемелер ретінде қолданылған жылдам желкенді кеме түріне қатысты болуы мүмкін. Желкендеме құрылысы ретінде, кәттер – екі немесе одан көп желкені бар бір мачталы қайық. Атлантиканың шығыс жағында бір мачтадағы екі жоғарғы желкен – қазіргі заманғы анықтаманың толық көлемі. АҚШ суларында күрделілік деңгейі жоғары, мачтаның орналасуы және боусприттің құрылымдық ерекшеліктері ескеріледі, сондықтан екі жоғарғы желкені бар қайық шұңқыр ретінде жіктелуі мүмкін. Мемлекеттік органдар "кәттер" терминін өздерінің аумақтық суларын және басқа да құқық қорғау шараларын күзетуге қолданатын кемелерге қатысты қолданады. Бұл терминология 18-ғасырдан 19-ғасырдың соңына дейін осындай рөл атқарған желкенді кемелерден шыққан. (Төмендегіге қараңыз.) Елдер арасында нақты ерекшеліктер болғанымен, әдетте бұл – ұзақ уақыт теңізде қалуға және кез келген ауа райы жағдайында жүзе алатын шағын кемелер. Көпшілігі, бірақ барлығы емес, қаруланған. Олардың қолданылуына ел шекарасын бақылау және контрабанданың алдын алу кіреді. Кемелік қайық ретінде кәттерлер 18-ғасырдың басында пайда болды (бұл шамамен төменде сипатталған палубалы желкенді кемелермен сәйкес келеді). Бұл клинкерлі құрылыммен жасалған ашық қайықтар, олар желкенмен де, ескіргішпен де жүргізілуге жабдықталған. Олар Корольдік теңіз флотында қолданылатын баржалар мен пиннастарға қарағанда желкендеуге оңайырақ болды, нәтижесінде борт биіктігін арттыру үшін қосымша тақта (washstrake) орнатылды. Ескіргіштерді орнату үшін қабырғада ойықтар жасалған, сондықтан ескіргіштерді тиімді пайдалану үшін оларды әдеттен тыс биік орнатудың қажеті болмады. Жылдамдыққа арналған палубалы желкенді кемелер ретінде кәттерлер 18-ғасырдың басында пайда болды. Алғаш пайдаланғанда бұл термин негізінен кеменің корпусының пішініне қатысты қолданылды, дәл сол сияқты, жүз жылдан кейін клипер термині қолданылғандай. Осы 18 және 19 ғасырлардағы кейбір мысалдар кечтер немесе бригтер ретінде жабдықталған. Алайда, әсіресе теңіз күштерінде немесе кіріс қорғау мақсатында қолданылатын стандартты жабдық – көп мөлшерде желкендері бар бір мачталы кеме. Төртбұрышты желкендермен қатар, алдыңғы және артқы желкендердің толық жиынтығы орнатылған. Азаматтық қолданыста кәттерлер көбінесе контрабандамен айналысты. Сондықтан теңіз күштері мен жағалау күзеті де заңсыз әрекеттерге қатысқандарды ұстау үшін кәттерлерді пайдаланды.

18 және 19 ғасырлардағы қапталған кескіштер

Коттер термині 18 ғасырдың басында корпус түрін сипаттау үшін пайда болды. Бұл кемелер жылдамдыққа арналған конструкциямен салынды және келесі ғасырда клиперлер сияқты қолданылды. Корпус түрінің тұжырымы "коттер-бриг" терминімен жалғасты, ол шамамен 1781-1807 жылдар аралығында бриг ретінде жабдықталған кемелерге қолданылды. "Коттер жасалған" деген сөз осы типтегі корпусқа сипаттама ретінде берілді және жылдамдық үшін арналған еді. Көп ұзамай, өзгертілмеген "коттер" сөзі бір мачталы кемемен байланысты болды. Жылдам кемелер көбінесе заңсыз мақсаттар үшін, мысалы, контрабанда үшін немесе осы заңсыздықтарды болдырмауға тырысатын билік органдары қолданды. Сондықтан коттерлер екі жағдайда да қолданылды. Корольдік теңіз флоты контрабанданы бақылау үшін, хабарлама тасымалдау үшін ("кеңес қайықтары") немесе каперлерге қарсы көптеген коттерлерді сатып алып, салды. Типик коттер корпусының пішіні кең болды, көбінің ұзындығы енінен 3 есе артық болды. Ол көп мөлшерде қисықтыққа және жіңішке сызықтарға ие болды. Мұндай кең корпустарға көп мөлшерде желкендер орнатуға болатын. Жабдық бір мачтадан, гафты желкеннен, тікбұрышты желкендерден және бірнеше алдыңғы желкендерден, сондай-ақ жеңіл желкендердің толық жиынтығынан тұрды. Гафты желкеннің бағыры кормадан ұзаққа созылды. Тікбұрышты желкендерге курс, топсель және марсель кірді. Алғашқы үлгілерде (1800 жылға дейін) топсельдің төменгі бөлігінде кең роу болды және ол негізгі рейстің астында орналасқан жеке рейске бекітілді (курс желкенін тасымалдаған). Алдыңғы желкендерге стаксель (тұмсыққа бекітілген), бокспрайттағы травелерге ұшып бара жатқан джиб және көбінесе ұшып бара жатқан джиб (басқаша айтқанда джиб-топсель) де кірді, ол да жоғары мачта нүктесіне бекітілді. Коттерде жылдамдыруға болатын боуссприт болды, оны қажет болмаған кезде, мысалы, жаман ауа райында немесе портта жинап алуға болады. Боуссприт көбінесе ұзын болды, кейде кеме корпусынан да ұзын болды. Жақсы ауа райындағы стандартты желкендерге гафты желкенге сақиналы желкен және тікбұрышты желкендерге студель кірді. Коттерлердің кейде желкенді көтеріп, желкенді басқару үшін алынып қойылатын миззен мачтасын қолдануы да кездеседі, ол лугжелкенді орнатуға мүмкіндік берді. Гафты желкеннің бағыры кормадан шығып тұрғандықтан, желкенді бұру немесе гибировать үшін мачтаны алып тастау қажет болды. 1763 жылы Корольдік теңіз флоты сатып алған 18 ғасырлық коттердің өлшемдері (сол жылы сатып алынған 30 кемелік партияның ортасындағы HMS Fly) келесідей: палубадағы ұзындығы 47 фут (14 м), ені 20 фут (6 м), сыйымдылығы 78 тоннадан астам. Контрабандалық коттерлердің көлемі 30 тоннадан (1747 жылы қолға түскен) 140 тоннаға дейін ауысады. Баж кемелері оларды ұстауға тырысқан кемелермен шамалас болу үшін көлемін ұлғайтты. 1778 жылы 210 тонналық "Репульс" салынды. Көлемін анықтауға үлкен гафты желкенді ұзын бағырымен басқаруға қажетті экипаж саны да әсер етті. Корольдік теңіз флоты сатып алған үлкен коттерлер кейде оларды басқаруды жеңілдету үшін бригтерге айналдырылды, бірақ жылдам корпусты сақтап қалды.

Кеме қайығы

XVIII ғасырда тегіс палубалы, жылдам жүретін кескіштер пайда болған кезде, бұл термин жаңа кеме класына да қолданыла бастады. Бұл клинкермен жасалған ашық қайықтар еді, желкенмен жүруге жаратылған, бірақ ескектермен де жүре алатын. Олар сол кездегі қайықтардан (көбінесе дөңгелек түйіндес мұрттары болған) жіңішке сызылған және кормасы түзу болатын. Ерекшелігі – олардың бортында ескектерді орналастыруға арналған ойықтар (ескек саңылаулары) болды, ол дәуірдегі көптеген қайықтардан өзгешелік еді, себебі олар ескектерді бекіту үшін толь шыналарын пайдаланған. Бұл борттың биіктігін арттырды, желкенмен жүргенде ойықтарды ағаштан жасалған жапқыштармен (көбінесе поппеттер деп қате айтылатын) жауып су кірмеуін қамтамасыз етуге көмектесті. Егер ескектерді тиімді орналастыру үшін дұрыс геометрия қолданылса, қарсылықтарды тым биік орнатуға тура келетін. Корольдік теңіз флотында қолданылған басқа да кеме қайықтары сияқты, кескіштердің де Deal қаласында пайда болғаны айтылады. 1712 жылғы Теңіз кеңесінің хаттарында HMS Rochester капитанының 6 метрге жуық ұзындығы бар кескішті пинасқа алмастыру үшін сатып алуына қарсылық білдірілген. 1722 жылы тағы бір кемеге Үндістанға саяхат үшін кескіш берілді, ал 1740 жылға қарай Deal кеме жасаушыларынан Әскери-теңіз кемелерін жабдықтау үшін көптеген кескіштер сатып алынды. Бұл қайықтардың мөлшері әртүрлі болды. 1740 жылғы сатып алулар соғыс кемелері тасымалдайтын қайықтар санын арттыру туралы шешіммен сәйкес келді. Жеті жылдық соғыс кезінде кескіштер крейсерлік кемелер үшін өте пайдалы болды, олар теңізге лайықты және кемеге шабуыл жасауға жарамды еді. Дегенмен, олар ауыстырған ауыр қайықтарға қарағанда зақымдануға бейім және якорь мен су бөшкелері сияқты ауыр жүктерді тасымалдауға қабілетсіз болды. Қол жетімді өлшемдер қатары үнемі кеңейіп отырды. 1817 жылы 17 түрлі ұзындықтағы кескіштер шығарылды. Бұл үлкен әртүрлілік Корольдік теңіз флотының соғыс кемелері бумен жүретін кемелерге ауысқанда азайды. Кемеде ауыз суды дистилдеуге болатындықтан, әр сапарда жиналатын судың мөлшерін арттыру үшін ең үлкен қайықтар қажет болмады. 1877 жылдан 1900 жылға дейінгі стандартты кескіштер 11 түрлі ұзындықта шығарылды, ал 1914 жылдан бастап 5 өлшемге дейін қысқартылды. Кеме қайықтары ретінде пайдаланылатын кескіштерде әдетте екі мачталы желкендер болды. 1761 жылы Deal-да жасалған үлкен кескіштерде осы мачталарда спиритті желкендер орнатылған, жақын арада алдыңғы желкенді батыруға және спиритті миззендік желкенге ауыстырылған. 19 ғасырдың көп бөлігінде және 20 ғасырдың басында кескіштер алдыңғы мачтада батыруға арналған сүйек және миззенде тұрақты сүйекпен жабдықталған. Бұл оларды Ұлыбританияның жағалаулары мен порларында жұмыс істейтін көптеген жүк тасушыларға ұқсатты. Мұндағы желкеннің сызбасы (1880 жылғы желкен жоспары) тіпті азаматтық жүк тасушылар терминологиясын қайталайды, ол алдыңғы және миззендік мачтаға ие, ал "негізгі мачта" терминін қолданбайды. Бұл конструкцияның 1887 жылы пайда болған нұсқасында екі батыруға арналған сүйек болды. Қайықтың мөлшеріне қарай, ескектердің саны өзгеріп отырды. 1886 жылғы кеме қайықтарының тізімінде 12 ескек тартатын, 9 метрлік, 10 ескек, 8 ескек және ең кіші екі өлшемді, 6 ескек тартатын кескіштер көрсетілген. Кіші қайықтар бір қатарлы, ал үлкен және кейінгі үлгілер әдетте екі қатарлы болып орналастырылған. Көптеген адамдарды тасымалдау үшін, қолайлы ауа райында 34 футтық кескіш 66 адамды, 26 футтық кескіш 36 адамды және 20 футтық кескіш 21 адамды тасымалдай алатын. Бумен жұмыс істейтін кеме қайықтары 1864 жылдан бастап Корольдік теңіз флотына баяу енгізілді. 1877 жылы үш түрі қолданыста болды: бумен жүзу, пикет қайықтары және бумен кескіштер. Алайда Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін қайықтардың көпшілігі желкен мен ескектермен ғана қозғалды. Корольдік теңіз флотының әлі де желкенмен немесе ескектермен жұмыс істей алатын кескіштері бар.

Саяулық қондырғысы

Қарапайым анықтама бойынша "кутер" деп аталатын желкендік құрылымда бір ғана мачта болады, ал алдыңғы және артқы желкендер бірнеше алдыңғы желкенді қамтиды. Бас желкен (мачтаның артында орналасқан) гафф, Бермуда, тұрған сүйек немесе гантер типті болуы мүмкін. Америка суларында одан күрделі анықтама қолданылуы мүмкін, онда екі алдыңғы желкені бар қайық, егер мачтасы алға қарай орналасса және босприті тұрақты орнатылса, "шұңқыр" деп аталады. Мысалы, "Достық шлюпін" қарастыруға болады. Ал дәстүрлі кутердің керісінше, жылжымалы босприті болады және спинакер (джиб) босприттің соңына дейін тартылатын жүргіш бойынша ұшып орнатылады. Мысалы, Бристоль каналының пилоттық кемесіндегі дауылдық спинакер, босприттің толық созылғаннан қысқартылған күйіне дейін ішке тартылып, бұрышпен орнатылуы мүмкін.

Қайықтану

Лондонның су тасымалдаушылары 18 ғасырда осындай қайықтарды қолданған, олар 17- және 18-ғасырлардағы Тамаза өзенінің тарихи гравюраларында және суреттерінде бейнеленгендей әшекейленген. Қазіргі заманғы су тасымалдаушысының кескіші осы қайықтардың суреттеріне негізделген. Олардың ұзындығы 10 метр (34 фут), ені 1 метр (4 фут) болады. Оларда алтыға дейін гребші немесе қалақпен жүзуші болуы мүмкін, сондай-ақ рульші мен жолаушыларды тасымалдауға жарамды. Ұлы өзен жарысының ұйымдастырушылары 1980 жылдары осы заманауи нұсқасын жасады, қазір 24 қайықтан тұратын флоттың көп бөлігі жыл сайын осы "Өзен марафонында" бақ сынасады. Су тасымалдаушыларының кескіштері жыл сайын Лондон портының және Порт адмиралдарының шақыруларында да бақ сынасады. Қалалық түрлі ескек және қайық жарыстарында да кескіш жарыстары өтеді. Бұдан өзге, кескіштер арнайы шараларда туларымен және гербтерімен әсемделген салтанатты ливреялық баржалар рөлін де атқарады. Кескіштер рекордтар жасау үшін де пайдаланылған, 1996 жылы Англия жоғалауын қалақпен жүзуде (2 сағат 42 минут), ал 1999 жылы Лондоннан Парижге тоқтамай қалақпен жүзуде (4 күн 15 минут) рекордтық уақыттар тіркелді.

Ұшқыш

Пилоттық кемелердің пайда болуы теңіз пилоттарын порттан келіп жатқан үлкен сауда кемелеріне жеткізу үшін жылдам қайық қажеттігінен туындады. Көптеген ерте пилоттар жергілікті балықшылар болғандықтан, олар екі жұмысты да атқарды, бірақ порттан өздерінің құзыретінде жұмыс істеуге лицензия алғандықтан, пилоттар көбінесе өздігінен жұмыс істеді, ал ең жылдам тасымалдау жоғары табыс әкелді. Олардың балық аулау қайықтары ауыр жұмыс қайықтары болғандықтан және балық аулау құралдарымен толы болғандықтан, оларға жаңа типтегі қайық қажет болды. Алғашқы қайықтар бір мачталы балық аулау кескіштері мен екі мачталы ялдардың дизайнынан дамыды, ал кейін арнайы пилоттық кемелерге айналды. Бристоль каналының табиғи қауіптері көп жылдар бойы Бристоль каналының арнайы пилоттық кемесінің дамуына әкелді. Пилл, Сомерсет қаласындағы, қазір Бристоль мұражайында сақталатын деректерге сәйкес, Бристоль каналының алғашқы ресми пилоты – 1497 жылдың мамыр айында Бристоль корпорациясы Джон Кэботтың "Мэтью" кемесін Бристоль портынан ашық теңізге шығару үшін тағайындаған Джордж Джеймс Рей болды. 1837 жылы пилот Джордж Рей Брунельдің "SS Great Western" кемесін, ал 1844 жылы Уильям Рей үлкен "SS Great Britain" кемесін алғашқы сапарына шығарды.

Кедендік қызметтер

Cutter термині Ұлыбритания Шекара күштерінің, АҚШ Жағалау күзетінің (Revenue Cutter Service қызметінен бастау алғандықтан) немесе басқа елдердің кеден қызметтерінің құқық қорғау міндеттерінде қолданылатын кез келген теңізге лайықты кеме үшін де қолданылады. АҚШ-та алғашқы Revenue Cutter Service кеден кемелерінде жұмыс істеді, олар көбінесе шхуналар немесе бригтер болды. Ұлыбританияда олар әдетте «Желкендік кемелер» (жоғарыда) бөлімінде сипатталғандай жабдықталған. Британдық кеден басқармасы басқа кемелерді де «қалдық кемелер» ретінде пайдаланған, олар таяз суларда, мысалы, бұрқасын сағаларында бекітілген. Кеден қызметкерлері кішігірім қайықтардан жұмыс істеген. Ұлыбританияда Шекара күштері (Ұлыбритания Шекара агенттігінің және Корольдік кеден және акциз қызметінің мұрагері) қазіргі уақытта Ұлыбританияның теңіз суларында 42 метрлік корвет типті кемелерді шекаралық кесушілер ретінде пайдаланады, олар кемелерді заңсыз жүктерге тексеру үшін қарап шығады.