Кіріспе

Микроэкономикадағы ұғым

Микроэкономикада келісім-шарт қисығы немесе Парето жиыны – екі адам арасындағы екі тауардың соңғы бөлісін көрсететін нүктелер жиынтығы. Бұл жиынтық, егер адамдар тауарлардың бастапқы бөлісін ескере отырып, бір-бірімен өзара пайдалы сауда жасаса, қандай нәтижелерге қол жеткізе алатынын көрсетеді. Бұл қисықтағы барлық нүктелер Парето тиімді бөлістер болып табылады, яғни осы нүктелердің кез келгенінен басқа адамды аз қанағаттандырмай, бірінші адамның бөлісін жақсартуға мүмкіндік жоқ. Келісім-шарт қисығы – екі тауардың бастапқы иелігінен сауда жасау арқылы қол жеткізілетін Парето тиімді нүктелердің ішкі жиыны. Ол Эджворт қорабының диаграммасында көрсетілген, онда әр адамның бөлісі бір тауарға тік, екінші тауарға көлденең бағытта өлшенетін осы адамның бастапқы нүктесінен (екі тауардың бөлісі ноль болған нүкте) есептеледі. Бір адамның бастапқы нүктесі – Эджворт қорабының төменгі сол жақ бұрышы, ал екінші адамның бастапқы нүктесі – қораптың жоғарғы оң жақ бұрышы. Адамдардың бастапқы иелігі (екі тауардың бастапқы бөлісі) диаграммадағы нүктемен бейнеленеді. Екі адам бір-бірімен тауарлармен саудаласады, осылайша өзара пайдалы сауда жасау мүмкін болмай қалғанша. Теориялық тұрғыдан олар тоқтауға болатын нүктелер жиынтығы – келісім-шарт қисығындағы нүктелер. Дегенмен, көптеген авторлар келісім-шарт қисығын бір бастапқы нүктеден екіншісіне дейінгі барлық Парето тиімді қисық ретінде қарастырады. Кез келген Уолрасиялық тепе-теңдік келісім-шарт қисығында орналасады. Парето тиімді барлық нүктелер сияқты, келісім-шарт қисығындағы әрбір нүкте бір адамның қанағаттану қисығы мен екінші адамның қанағаттану қисығының жанасу нүктесі болып табылады. Осылайша, келісім-шарт қисығында екі адам үшін де шекті алмастыру шамасы бірдей болады.

Мысал

Жоғарыда көрсетілген Эджворт қорабының диаграммасында көрсетілгендей, белгілі бір мөлшерде X және Y екі тауары бар экономикада Октавио және Эбби есімді екі агент бар делік. Октавио мен Эбби арасындағы тауарлардың бастапқы үлестірілімін (мүліктік жағдайын) қарастырайық, және әрқайсысының қалаулары дөңес (конвекс) пішіндес бей-жайлық қисықтары арқылы көрсетілсін, бұл қисықтар әр адамның бастапқы нүктесіне қарай дөңес болады. Егер бастапқы үлестірім Октавио мен Эббидің бей-жайлық қисықтарының жанасу нүктесінде болмаса, онда бастапқы үлестірім Октавионың бей-жайлық қисығы Эббидің бей-жайлық қисығын кесіп өтетін нүктеде болуы керек. Бұл екі бей-жайлық қисығы линза тәрізді пішін құрайды, ал бастапқы үлестірім линзаның екі бұрышының бірінде орналасады. Октавио мен Эбби өзара пайдалы сауда жасауға ұмтылады, яғни екеуі үшін де жақсырақ (бастапқы нүктеден алыс) бей-жайлық қисығындағы нүктеге қарай сауда жасайды. Мұндай нүкте линзаның ішінде болады, ал бір тауардың екінші тауарға саудалану бағамы Октавио мен Эббидің шекті алмасу бағамы арасында болады. Сауда әрқашан әр адамға бір тауардың көбірек мөлшерін және екінші тауардың азырақ мөлшерін қамтамасыз ететіндіктен, сауда диаграммада жоғары және солға немесе төмен және оңға қарай жылжуға әкеледі. Екі адамның шекті алмасу бағамы (осы нүктедегі адамның бей-жайлық қисығының еңісінің абсолюттік мәні) бір-бірінен қазіргі үлестірімде ерекшеленгенше сауда жасауды жалғастырады (мұндай жағдайда әртүрлі шекті алмасу бағамы арасында бір тауардың екінші тауарға қатысты өзара қанағаттандыратын сауда қатынасы болады). Октавионың шекті алмасу бағамы Эббидің шекті алмасу бағамына тең болғанда, өзара пайдалы айырбасқа мүмкіндік болмайды. Бұл нүкте Парето тиімді тепе-теңдік деп аталады. Эджворт қорабында бұл Октавионың бей-жайлық қисығы Эббидің бей-жайлық қисығына жанасқан нүкте болып табылады және бастапқы үлестірімдер құраған линзаның ішінде орналасады. Осылайша, келісім шарты қисығы, Октавио мен Эбби сауданың нәтижесінде қалған нүктелердің жиынтығы, бастапқы үлестірімдер құраған линзаның ішінде орналасқан Парето тиімді локусының бөлігі болып табылады. Талдау олардың келісім шарты қисығының қай нүктесіне жететінін көрсетпейді, бұл екі адамның келіссөз дағдыларына байланысты.