Кіріспе

Норвегиядағы азамат соғысы кезеңіндегі саяси топ, 1174 жылдан 1210 жылдарға дейін белсенді болды. Биркебейнерреннет тау шаңғысы жарысын тудырған норвегиялық саяси қозғалыс. Биркебейн партиясы немесе Биркебейнар (; Биркебейнаране (nynorsk) немесе Биркебейнерне (bokmål)) – Норвегияда 1174 жылы норвегиялық тәжге талапкер Эйстейн Мейланың төңірегінде құрылған көтерілісшілдер партиясының атауы. Атаудың шығуы партияның үгіт-насихатында жатыр, онда көтерілісшілердің тым кедей болғандықтан, аяқ киімдерін қайың қабығынан жасағаны айтылған. Бастапқыда қарапайымша атау болғанымен, оппозиция өзіне «Биркебейнер» деген атты қабылдап, 1184 жылы билікке келгеннен кейін де оны пайдалана берді. Бүгінде Биркебейндер норвегиялық тәждің мұрагері, бір жасар Хакон Хаконссонды Лиллехаммерден Остердален арқылы Тронхеймге дейін қауіпті және ұзақ сапарға сәлеммен жеткізгені үшін кеңінен тойланады. Бұл құрметке орай Биркебейнерреннет және Биркебейнерриттет сияқты тау шаңғысы жарыстары ұйымдастырылады.

Өмірбаян

Норвегиядағы Азамат соғысы дәуірі (норвег. borgerkrigstiden) – Норвегия тарихындағы 1130 және 1240 жылдар аралығындағы кезеңді білдіретін термин. Осы кезеңде әртүрлі ауқымдағы және қарқынды бірнеше байланысты қақтығыстар болды. Басында әлсіз болғанмен, Биркебейндер қақтығыстың көп бөлігінде үстемдік құрды. 1217 жылы Хакон IV Биркебейндер үшін соңғы жеңіске жетті. Хакон патшаның билігінің бастапқы кезеңінде патшалық биліктің көп бөлігі Скуле Бардссонның қолында болды. 1239 жылы екеуінің арасындағы қақтығыс ашық соғысқа ұласты, Скуле Нидароста өзін патша деп жариялады. 1240 жылы Скуле өлім жазасына кесілген кезде көтеріліс аяқталды. Осы қақтығыстардың себебі – Норвегия мұрагерлік заңдарының нақты болмауы, әлеуметтік жағдайлар және шіркеу мен король арасындағы күрес. Ол кезде екі басты партия болды, бастапқыда әртүрлі немесе тіпті есімдері болмады, бірақ ақырында Баглер мен Биркебейндер партияларына бірікті. Әдетте, жиналған топтың орталық тұлғасы – патшаның ұлы болатын, ол қарсы партияның билеушісіне қарсы тұру үшін сол партияның басшысы ретінде ұсынылатын.

Құрылу

Біркебейн партиясы Норвегия королі Магнус V (Магнус Эрлингссон) пен оның әкесі Эрлинг Скакке билігінен құлату мақсатымен құрылған бұрынғы топтардың бірігуінен пайда болды. Әлеуметтік-тарихи тұрғысынан қарағанда, ғалымдар бұл партияны Швеция шекарасына қоныстанған және бай ескі елді мекендерді тонау арқылы күнкөріс көріп, жерсіз маркамендердің (яғни "шекаралық адамдардың") санының тез өсуінің нәтижесі деп түсіндіреді. Осы заңсыз халық Біркебейндердің негізгі күшіне айналды, бірақ олардың басшылары қайың қабығынан жасалған аяқ киім киетін кедейлер болды ма деген мәселе даулы. Олардың басшылығы Тронделаг аймағынан келді, онда әлеуметтік шиеленіс соншалықты күшті емес еді, ал мақсаты – Тронделагтан Викен және Вестландқа биліктің өтуіне тоқтау салу болды. Күшті Трёндер әулеттері 12 ғасырдың ортасында Вестланд графы Эрлинг Скаккеге қолдау көрсеткен оңтүстіктегі әріптестерінен қалып қойды. 1160 жылдардың басында Эрлинг Викенді және Нидарос епископтығын бақылауға алды, содан кейін өзінің кәмелетке толмаған ұлы Магнус Эрлингссонды Норвегия королі етіп тағайындады. Олардың билігін қолдаған партия сол кезде Бағли партиясы (Баглер) деп аталмады, тек кейіннен осылай аталды. Біркебейндерге қарсылас күштерге әртүрлі атаулар берілді: Лендсмен, Хеклунг, Кулунг, Ойскжеггс және Баглер.

Сверредің өрлеуі

Викен партиясының алғашқы жеңістерінен кейін, Сверре патша Сигурд Муннның заңсыз ұлы екенін мәлімдеп саяси аренаға енгенде жағдай өзгерді. Сверре швед графы Биргер Бросадан көмек сұрады, ол бастапқыда тартынғанымен, кейін швед әскерлерін жіберді. Биргер Бросаның ұлдарының бірі, Филипп Биргерсон, Сверренің графы болды. Сверре басшылығымен Биркебейнерлер қозғалысы жаңадан ұйымдастырылып, тазартылды, ал партияның ең қылмыстық элементтері қатыгездікпен тазартылды. Әскер құрамында Швеция мен Англиядан келген жалдамалы әскерлердің саны артты. 1177 жылы Сверре оның жақтастарымен патша деп жарияланды, бірақ іс жүзінде оның билігі Трёнделаг шекарасынан аспады. Ол 1179 және 1184 жылдары өткен екі шешуші шайқастан кейін ғана ресми түрде патша болып сайланды. Осы кезде екі басты қарсыласы – граф Эрлинг (1179) және король Магнус Эрлингсон (1184) қайтыс болды, ал оппозиция күрт азайды. Биркебейнерлердің саяси бағдарламасы граф Эрлингтің орталықтандыру саясатын жалғастырды, бұл қозғалыстың географиялық себептерін көрсетеді. Олардың басшылығы әлеуметтік төңкеріс жасауды көздемеді, тек биліктің орталығын Трёнделагқа қайтаруға ұмтылды. 1196 жылы Викен айманындағы оппозиция Баглер деп аталатын жаңа топқа бірікті.

1200 жылдан бастап

1200 жыл шамасында, қарсыласып отырған топтардың барлығы елді толығымен бақылауға алуды мақсат етті. 1202 жылы Сверре патша қайтыс болғанда, ол Норвегияның көп бөлігін бағындырған еді, бірақ Эстердаленде Баглерлер әлі де өте күшті болды. Сверренің өлімі Біркебейндердің ықпалын азайтты. Оның мұрагері Хакон Сверресон патша екі жылдан кейін қайтыс болып, ұлы Хакон Хаконсонды Баглерлер үшін таққа талапкерден құтылудың соңғы мақсатына айналдырды. 1206 жылы Біркебейндер қауіпті сапарға шықты, қиын-қыстау таулар мен ормандардан өтіп, бір жасар Хакон Хаконсонды Тронхеймге қауіпсіз жеткізді. Норвегия тарихы Біркебейндердің батылдығының арқасында кейін Хакон Хаконсон IV патша болған баланың өмірі сақталғанын, 1240 жылы азамат соғыстарын аяқтағанын және билігі арқылы Солтүстік Еуропа тарихын мәңгілікке өзгерткенін айтады. Оқиғалар "Соңғы патша" фильмінде бейнеленген. Біркебейндер өз монархтарының қысқа мерзімді билігіне қарамастан, белгілі бір билікті сақтап қалды. 1209 жылы Баглерлер мен Біркебейндер арасында келісімге келді. Баглер талапкері Филип Симонсон король атағысыз, елдің шығыс бөлігінің, Эстландияның билеушісі ретінде мойындалды. Біркебейндердің Инге Бардссоны Норвегия патшасы деп жариялады. Екеуі де 1217 жылы қайтыс болды, ал Біркебейндерден туған Хакон IV герцог Скуле регенттігімен салыстырмалы түрде қарсылықсыз таққа отырды.

Біркебейнерлердің дәстүрлері

Лильгемер қаласының гербінде тарихи құтқару оқиғасын еске алу үшін шаңғы тебетін Біркебейнер бейнеленген. 1994 жылғы Қысқы Олимпиаданың талисмандылары Хокон мен Кристин, король Сверренің ұлы мен қызының құрметіне Біркебейнер балалары ретінде көрсетілген. Драммен қаласына жақын орналасқан Idrettsforeningen Birkebeineren спорттық қоғамы өз атын осы топтан алған.

Біркебейнер жүгіруі

Бүгінде Хакон Хаконссонды құтқарудың тарихи оқиғасы Норвегияда үш жылдық спорттық іс-шарамен еске алынады: жүгіру – Birkebeinerløpet, тау велосипедімен жарыс – Birkebeinerrittet, шаңғы жарысы – Birkebeinerrennet және 2012 жылдан бастап жол велосипедімен жарыс – Landeveisbirken. Велосипед және шаңғы жарыстарында Біркебейнерлер сапарда тасыған баланы еске алу үшін 3,5 кг салмақты рюкзак тасу міндетті. Велосипед және шаңғы жарыстары Ренна қаласынан басталып, барлық үш жарыс Лиллехаммерде аяқталады. АҚШ-тың Хеяуэрд Висконсин (American Birkebeiner), Канаданың Эдмонтон (Canadian Birkebeiner) және Австралияның Фоллс-Крик қалаларында да осыған ұқсас шаңғы жарыстары өткізіледі.

Басқа дереккөздер

Гжерсет, Кнут Норвегия халқының тарихы (The MacMillan Company. 1915 ж.)
Хелле, Кнут Шіркеу және король билігі астында: 1130-1350 (Aschehougs Norgeshistorie. 1995 ж.) Норвегиялық
Холмсен, Андреас (Norges historie) ең ежелгі заманнан 1660 жылға дейін (flere nytrykk. 1939 ж.) Норвегиялық
Ларсон, Карен Норвегия тарихы (Princeton University Press. 1948 ж.)
Лунден, Коре Сверре әулеті тұсындағы Норвегия, 1177-1319 (Cappelens Norgeshistorie. 1976 ж.) Норвегиялық
Краг, Клаус Сверре: Норвегияның орта ғасырлық ең ірі королі (Aschehoug. 2005 ж.) Норвегиялық