Қараманбейлік: Анатолия бейлігінің тарихы (1250-1487)

Кіріспе

1250–1487 жылдар аралығында Оңтүстік-Орталық Анатолиядағы бейлік.

Караманидтер (Karamanoğulları немесе Karamanoğulları Beyliği), сондай-ақ Караман әмірлігі және Караман бейлігі (Karamanoğulları Beyliği) деп белгілі, қазіргі Қараман облысының орналасқан Оңтүстік-Орталық Анатолиядағы Анатолиялық бейліктердің бірі болды. 14 ғасырдың ортасынан 1487 жылы құлағанға дейін Караманид әулеті Анатолиядағы ең қуатты бейліктердің біріне жатты.

Тарих

Қараманидтер өздерінің тегін Хожа Сад әл-Дин мен оның ұлы Нүре Суфи Бейден шығарды, олар 1230 жылы моңғол шапқыншылығынан қашып Арраннан (қазіргі Әзірбайжан аумағы) Сивасқа көшіп келген. Қараманидтер оғыз түркілерінің Салур тайпасына жатқан. Мұхсин Язижоғлу және басқалардың айтуынша, олар Баба Ишақ көтерілісіне қатысқан және кейіннен Ларенде қаласының жанындағы Тавр тауларының батысына қоныс аударған Афшар тайпасының мүшелері болған, онда олар Селжуқтарға қызмет еткен. Нүре Суфи сол жерде ағаш кесуші болып жұмыс істеген. Оның ұлы Керимеддин Караман бей 13 ғасырдың ортасында Киликияның таулы аймақтарына шартты түрде билік еткен. Алайда, кең таралған, бірақ нақты емес аңыз бойынша, Румның селжуқ сұлтаны Кейқубад I осы жерлерде Қараманид әулетін құрған. Бұл Алла әл-Дин Қайқубад I (1220–1237) билік еткен кезге қарағанда тым ерте болып көрінеді. Қараман бейдің жаулап алулары негізінен Кіші Армения Корольдігінің (немесе Рүкн әл-Дин Килидж Арслан IV, 1248–1265) есебінен болды. Қалай болғанда да, ол Кіші Армения Корольдігіне қарсы күрескені (немесе осы шайқаста қаза тапқаны) белгілі, сондықтан король Хетум I (1226–1269) өз мемлекетін мамлюктер мен Селжуқтардан қорғау үшін ерікті түрде Ұлы ханның билігіне бағынуға мәжбүр болды (1244). Килидж Арслан IV пен Изз әл-Дин Қайқаус II арасындағы бәсекелестік шекаралық аймақтардағы тайпаларға дербес өмір сүруге мүмкіндік берді. Қараман бей Қайқаусқа көмектесті, бірақ Арсланға моңғолдар мен Перване Сүлейман Муин әл-Дин де қолдау көрсетті (сұлтандық билігінің нақты иесі). 1256 жылы моңғол губернаторы және генерал Байжу жаңа территорияларды жаулап ала алмағаны үшін қызметтен босатылды, бірақ ол генерал ретінде қызметін жалғастырып, сол жылы салық төлемеген Рум сұлтанына қарсы соғысып, оны екінші рет жеңді. Рүкн әл-Дин Килидж Арслан IV Қараман бейден басқа барлық жауынгер бектер мен әмірлерден құтылды, оған Ларенде қаласын (қазіргі Қараман, әулет құрметіне) және Ерменек (шамамен 1260 ж.) беріп, оны өз жағына тартуға тырысты. Осы уақытта Қараман бейдің інісі Бунсуз Килидж Арслан IV-нің жеке күзетшісі болып тағайындалды. Олардың билігі Киликияның таулы аймақтарында тұратын түрік тайпаларының Қайқабаттың қоныстандырған жаңа түрік халқымен бірігуі нәтижесінде артты. Селжуқтар мен Қараманидтер арасындағы жақсы қарым-қатынас ұзаққа созылмады. 1261 жылы перване канцлер Мүин әл-Дин Сүлейменнің интригаларынан Константинопольге қашқан Қайқаус II-ні қолдауды желеу етіп, Қараман бей мен оның екі інісі Зейнул Хақ пен Бунсуз 20 000 адаммен бірге Селжуқтардың астанасы Коньяға қарай жорық жасады. Перваненің басшылығымен Селжуқ және моңғол әскері Қараман әскерін жеңіп, Қараман бейдің екі інісін тұтқынға алды. 1262 жылы Қараман бей қайтыс болғаннан кейін оның үлкен ұлы Мехмет I Қараман әулетінің басшысы болды. Ол дереу басқа түркімен тайпаларымен одақ құрып, Селжуқтар мен Ылхандыққа қарсы әскер жинады. 1276 жылы Хатироғлу Шемседдин бейдің Анатолиядағы моңғол билігіне қарсы көтерілісі кезінде Қараманидтер бірнеше моңғол-Селжуқ әскерлерін жеңді. Әсіресе 1277 жылғы Гөксу шайқасында Селжуқтардың орталық билігі ауыр соққыға ұшырады. Жалпы жағдайды пайдаланып, Мехмет бей 12 мамырда Коньяны басып алды және өзін Қайқаустың ұлы деп мәлімдеген Джимри деген үміткерді таққа отырғызды. Алайда, ақырында Мехмет Селжуқ және моңғол әскерлерінен жеңіліп, 1278 жылы ағаларымен бірге өлім жазасына кесілді. Осы соққыларға қарамастан, Қараманидтер өздерінің билігі мен ықпалын арттыра берді, әсіресе Бейбарс билік еткен кезде Мысырдың мамлюктері көп көмек көрсетті. Қараманидтер 14 ғасырдың басында Коньяны тағы екі рет басып алды, бірақ оларды бірінші рет Анатолияның Ылхандық губернаторы әмірші Чупан, ал екінші рет Чупанның ұлы және мұрагері Тимурташ қуып шығарды. 1330 жылдары Ылхандықтар құлағаннан кейін Қараманғолу билігінің кеңеюі орын алды. Екінші кеңею Қараманғұл Алаэддин Әли бейдің Осман сұлтаны Мұрат I-нің қызы Нефисе Хатунға үйленуімен сәйкес келді, бұл екі әулет арасындағы алғашқы маңызды байланыс болды. Осман билігі Балқанға қарай кеңейген кезде, Алеаддин Әли бей Осман империясының қаласы болған Бейшехир қаласын басып алды. Алайда, Османдықтардың реакция жасауы және Қараманғлу астанасы Коньяға қарай аттанғаны көп уақыт алмады. Екі патшалық арасында келісім жасалып, Бейезид I билікке келгенге дейін бейбітшілік орнады. Тимур Қарамандық жерлерін Алеаддин Әли бейдің үлкен ұлы Мехмет бейге берді. 1403 жылы Баязид I қайтыс болғаннан кейін Осман империясы саяси дағдарысқа ұшырады, өйткені Осман әулеті туысқандық таласқа түсті. Бұл Қараманидтер ғана емес, Анатолияның барлық бейліктері үшін де мүмкіндік болды. Мехмет бей Бурсаға жорық жасау үшін әскер жинады. Ол қаланы басып алып, қиратты, бұл Осман жерлеріне жасалған соңғы Қараманид шабуылы болған жоқ. Алайда, Мехмет бей Баязид паша тарапынан тұтқынға алынып түрмеге жабылды. Ол жасағандары үшін өтініш айтты және Осман билеушісі оны кешірді. Рамазаноғлу Әли бей Мехмет бей түрмеде отырғанда Тарсусты басып алды. Мехмет бейдің ұлы Мұстафа бей Шам және Египет әмірлері арасындағы қақтығыс кезінде қаланы қайта басып алды. Содан кейін Египет сұлтаны Сайф әд-Дин Инал Қараманидтерден Тарсусты қайта тартып алу үшін әскер жіберді. Египеттік мамлюктер Қараманидтерді жеңгеннен кейін Коньяны қиратты, ал Мехмет бей Коньядан шегінді. Рамазаноғлу Әли бей оны қуалай жеңіп алды, екі көшбасшы арасындағы келісім бойынша Мехмет бей өмірінің соңына дейін Египетке жер аударылды. 1443–44 жылдардағы Осман империясына қарсы Варна крестік жорығы кезінде Қараманид Ибраһим бей Анкара мен Күтахияға жорық жасап, екі қаланы да қиратты. Осы уақытта Осман сұлтаны Мұрат II венгр крестік жорығына қарсы жеңіспен Румелиядан оралды. Анатолиядағы барлық басқа исламдық әмірліктер сияқты, Қараманидтер де сатқындықпен айыпталды. Сондықтан Ибраһим бей Османдықтардың барлық талаптарын қабылдады. Қараманид мемлекеті ақырында 1487 жылы Османдықтар тарапынан таратылды, олардың мамлюк одақтастарының билігі төмендеді. Кейбіреулері Анатолияның әртүрлі аймақтарына қоныс аударды. Үлкен топтар қазіргі Әзірбайжан аумағындағы Солтүстік Иранға орналастырылды. Басты бөлігі Солтүстік-Шығыс Болгарияда жаңа басып алынған территорияларға – Людогория аймағына, тағы бір тобы – қазіргі Солтүстік Грекия мен Оңтүстік Болгарияға – қазіргі Карждали аймағы мен Македонияға жеткізілді. Османдықтар Қараманидтердің бұрынғы территорияларынан Қараман Эялетін құрды.

The Karamanids traced their ancestry from Hodja Sad al Din and his son Nure Sufi Bey, who emigrated from Arran (roughly encompassing modern day Azerbaijan) to Sivas because of the Mongol invasion in 1230. The Karamanids were members of the Salur tribe of Oghuz Turks. According to Muhsin Yazıcıoğlu and others, they were members of the Afshar tribe, which participated in the revolt led by Baba Ishak and afterwards moved to the western Taurus Mountains, near the town of Larende, where they came to serve the Seljuks. Nure Sofi worked there as a woodcutter. His son, Kerîmeddin Karaman Bey, gained a tenuous control over the mountainous parts of Cilicia in the middle of the 13th century. A persistent but spurious legend, however, claims that the Seljuq Sultan of Rum, Kayqubad I, instead established a Karamanid dynasty in these lands. during the reign of Ala al Din Kaykubadh I (1220–1237), which seems excessively early. Karaman Bey's conquests were mainly at the expense of the Kingdom of Lesser Armenia (and perhaps at the expense of Rukn al Din Kilij Arslan IV, 1248–1265); in any case it is certain that he fought against the Kingdom of Lesser Armenia (and probably even died in this fight) to such extent that King Hethum I (1226–1269) had to place himself voluntarily under the sovereignty of the great Khan, in order to protect his kingdom from Mamluks and Seljuks (1244). The rivalry between Kilij Arslan IV and Izz al Din Kaykaus II allowed the tribes in the border areas to live virtually independently. Karaman Bey helped Kaykus, but Arslan had the support of both the Mongols and Pervâne Sulayman Muin al Din (who had the real power in the sultanate). The Mongolian governor and general Baiju was dismissed from office in 1256 because he had failed to conquer new territories, but he continued to serve as a general and appeared, the same year, fighting the Sultan of Rum, who had not paid the tax, and he managed to defeat the sultan a second time. Rukn al Din Kilidj Arslan IV got rid of almost all hostile begs and amirs except Karaman Bey, to whom he gave the town of Larende (now Karaman, in honor of the dynasty) and Ermenek (c. 1260) in order to win him to his side. In the meantime, Bunsuz, brother of Karaman Bey, was chosen as a Candar, or bodyguard, for Kilij Arslan IV. Their power rose as a result of the unification of Turkish clans that lived in the mountainous regions of Cilicia with the new Turkish population transferred there by Kayqubad. Good relations between the Seljuqs and the Karamanids did not last. In 1261, on the pretext of supporting Kaykaus II, who had fled to Constantinople as a result of the intrigues of the chancellor Mu'in al Din Suleyman, the Pervane, Karaman Bey and his two brothers, Zeynül Hac and Bunsuz, marched toward Konya, the Seljuq capital, with 20,000 men. A combined Seljuq and Mongol army, led by the Pervane, defeated the Karamanid army and captured Karaman Bey's two brothers. After Karaman Bey died in 1262, his older son, Mehmet I of Karaman, became the head of the house. He immediately negotiated alliances with other Turkmen clans to raise an army against the Seljuqs and Ilkhanids. During the 1276 revolt of Hatıroğlu Şemseddin Bey against Mongol domination in Anatolia, Karamanids also defeated several Mongol Seljuq armies. In the Battle of Göksu in 1277 in particular, the central power of the Seljuq was dealt a severe blow. Taking advantage of the general confusion, Mehmed Bey captured Konya on 12 May and placed on the throne a pretender called Jimri, who claimed to be the son of Kaykaus. In the end, however, Mehmed was defeated by Seljuq and Mongol forces and executed with some of his brothers in 1278. Despite these blows, the Karamanids continued to increase their power and influence, largely aided by the Mamluks of Egypt, especially during the reign of Baybars. Karamanids captured Konya on two more occasions in the beginning of the 14th century but were driven out the first time by emir Chupan, the Ilkhanid governor of Anatolia, and the second time by Chupan's son and successor Timurtash. An expansion of Karamanoğlu power occurred after the fall of the Ilkhanids in the 1330's. A second expansion coincided with Karamanoğlu Alâeddin Ali Bey's marriage to Nefise Hatun, the daughter of the Ottoman sultan Murat I, the first important contact between the two dynasties. As Ottoman power expanded into the Balkans, Aleaddin Ali Bey captured the city of Beyşehir, which had been an Ottoman city. However, it did not take much time for the Ottomans to react and march on Konya, the Karamanoğlu capital city. A treaty between the two kingdoms was formed, and peace existed until the reign of Bayezid I.

Timur gave control of the Karamanid lands to Mehmet Bey, the oldest son of Aleaddin Ali Bey. After Bayezid I died in 1403, the Ottoman Empire went into a political crisis as the Ottoman family fell prey to internecine strife. It was an opportunity not only for Karamanids but also for all of the Anatolian beyliks. Mehmet Bey assembled an army to march on Bursa. He captured the city and damaged it; this would not be the last Karamanid invasion of Ottoman lands. However, Mehmet Bey was captured by Bayezid Pasha and sent to prison. He apologized for what he had done and was forgiven by the Ottoman ruler. Ramazanoğlu Ali Bey captured Tarsus while Mehmet Bey was in prison. Mustafa Bey, son of Mehmet Bey, retook the city during a conflict between the Emirs of Sham and Egypt. After that, the Egyptian sultan Sayf ad Din Inal sent an army to retake Tarsus from the Karamanids. The Egyptian Mamluks damaged Konya after defeating the Karamanids, and Mehmet Bey retreated from Konya. Ramazanoğlu Ali Bey pursued and captured him; according to an agreement between the two leaders, Mehmet Bey was exiled to Egypt for the rest of his life. During the Crusade of Varna against the Ottomans in 1443–44, Karamanid İbrahim Bey marched on Ankara and Kütahya, destroying both cities. In the meantime, the Ottoman sultan Murad II was returning from Rumelia with a victory against the Hungarian Crusaders. Like all other Islamic emirates in Anatolia, the Karamanids were accused of treason. Hence, İbrahim Bey accepted all Ottoman terms. The Karamanid state was eventually terminated by the Ottomans in 1487, as the power of their Mameluke allies was declining. Some were resettled in various parts of Anatolia. Large groups were accommodated in northern Iran on the territory of present day Azerbaijan. The main part was brought to the newly conquered territories in north eastern Bulgaria – the Ludogorie region, another group – to what is now northern Greece and southern Bulgaria— present day Kardzhali region and Macedonia. Ottomans founded Karaman Eyalet from former territories of Karamanids.

Анатолиядағы Карамандық мемлекетінің билігі

Шахабетдин Өмер жазған "Месалик ул-Ебсар" кітабына сәйкес, Қараман әскері 25 000 атты әскер мен 25 000 сарациннен тұрған. Олар сонымен қатар бірнеше түрікмен тайпалары мен олардың жауынгерлеріне де сүйене алды. Олардың экономикалық қызметі көбінесе Конья, Қараман және Ламос, Силифке, Анамур және Манавгат порттары сияқты стратегиялық сауда орталықтарын бақылауға байланысты болды.