Кіріспе

Ежелгі ағылшын поэмасы (шамамен 975–1025 жж.)

Ежелгі ағылшын поэмасы «Джудит» Бетулиялық израильдік Джудиттің Ассирия генералы Голоферннің басын кесіп өлтіруін суреттейді. Бұл поэма «Беовульф» батырлық өлеңімен бірге «Новелл кодексі» қолжазбасында кездеседі, ол шамамен 975–1025 жылдарға дараланған. Ежелгі ағылшын поэмасы – «Джудит» кітабында кездесетін Голоферн мен Джудит туралы әңгіменің көптеген қайта баяндауларының бірі, бұл кітап католик және православие христиандарының Киелі кітаптарында әлі де сақталған. Басқа қолда бар нұсқасы – 10 ғасырдың соңындағы ағылшын-саксон аббаты және жазушысы Эйншамдық Эльфрикке тиесілі; оның нұсқасы – оқиғаға арналған (прозада) уағыз.

Тарих және толық емес

Юдит алғаш рет Ноуэлл кодексіне қосымша ретінде табылды. Өлеңнің Рим-католик Киелі кітабында әлі де сақталған Юдит кітабының туындысы екені анық, бірақ оның авторы мен жазылған жылы құпия болып қала береді. Өлең толық емес: қолжазбадағы нұсқасы 348 жолдан тұрады және X, XI және XII сандарымен белгіленген үш бөлікке бөлінген. Бұл сандар он екінші тараудың 10-шы аятына, он үшінші тараудың 11-ші аятына және он төртінші тараудың 12-ші аятына сәйкес келеді. Он екі әннен тек соңғы үшеуі ғана сақталған. Өлеңнің қалған бөлігі бір тойдың ортасынан басталады. Егер алғашқы тоғыз ән сақталған болса, онда "Юдит" ежелгі ағылшын әдебиетінің ең құнды туындыларының бірі деп есептелген болар еді. Өлеңнің шығу тегі Юдит кітабынан бастау алатыны белгілі. Реформациядан кейін Юдит кітабы протестанттық Киелі кітаптардан алынып тасталды. Дегенмен, ол Рим-католик және Шығыс православие Киелі кітаптарында әлі де кездеседі. Өлең мен кітап арасында көптеген айырмашылықтар бар, ең бастысы – Холоферннің бейнесі және өлеңде Юдиттің ізгілігінің күшейтіліп көрсетілуі. Юдит қашан үзіліске ұшырағаны белгісіз, бірақ 1500 жылдары Лоренс Ноуэлл қолжазбаға қол қойған кезде ол-ақ бөлшектенген болуы мүмкін деген болжам бар. Жоғалған мәтіннің көлемі туралы пікірлер әртүрлі. Кейбір ғалымдар жоғалған мәтінді дәлелдеу үшін апокрифтік Юдитті пайдаланады, ал басқалары бұған сенімсіздікпен қарайды, себебі ежелгі ағылшын ақыны осы дереккөзге адал болмаған. Оқиғаның өзгертілгені және ежелгі ағылшын оқырмандарына бейімделгені анық. Еврей мәдениетіне тән географиялық және саяси құрылымдардың көпшілігі алынып тасталған немесе өзгертілген.

Поэтикалық әдістер

Джудит көне ағылшын поэзиясына тән көптеген поэтикалық тәсілдерді қамтиды, оның ішінде аллитерация да бар. Бұл поэмада басқа көне ағылшын поэмаларындағы сияқты түрлендірулер қолданылған. Мысалы, Құдай сипаттамасында, Ол әртүрлі кезде 'ælmihtigan' (Ең Құдіретті), 'mihtig Dryhten' (Қуатты Раббы) және 'Scyppende' (Жаратушы) деп аталады.

Авторлығы мен күні

Қазіргі ғалымдардың пікірі бойынша, "Джудит" шығармасының авторы – Киневульф, бірақ оған қарсы бірнеше теориялар да бар. Киневульфтің әдеттен тыс рундық қолтаңбасының жоқтығы көптеген зерттеушілерді оған авторлықты жатқызудан алды. Стильдік тұрғыдан алғанда, өлең Киневульф мектебінің ерекшеліктерін күшті көрсетеді, сондықтан оны Киневульфтің ізбасарының бірі жазған болуы мүмкін. "Джудиттің" қолжазба мәтіні, қолжазбада "Беовульфтан" кейін келеді және оны екі көшірушінің екіншісі жазған.

Палеография

Көптеген кодикологиялық және палеографиялық деректер 1731 жылғы Эшбернхам үйінің өрті кезінде жоғалды, оның ішінде жіптер, қабаттаулар және тесіктердің іздері. Дегенмен, палеография саласындағы зерттеулер Юдитті және Ноуэлл кодексіндегі құрамына кіретін мәтіндерді зерттеуде маңызды және қызығушылық тудырады, себебі қолжазба екі түрлі қолмен жазылған. Юдит екінші жазушының қолымен жазылған, сондай-ақ Беовульфтың 1939-шы жолынан бастап соңына дейін.

Орфографиялық

Ноуэлл кодексінде жазушылардың қолжазбаны түзеу жұмысының болмауы ерекше аталады. «Юдит» кітабындағы io орфографиясының жоқтығы қызығушылық тудырады, бұл «Беовульф» кітабындағы 126 <io> орфографиясымен (А және Б екеуі де көшірген беттерді есептегенде) салыстырылады. Питер Лукас көрсеткендей, «Беовульфтің» алғашқы 87 бетін көшірген жазушы А, «Александр Зұлқарнайынның Аристотельге жазған хатында» (66 рет) және «Шығыстың ғажайыптары» (2 рет) тұрақты <eo> орфографиясын қолданған. Керісінше, «Жан Кристофердің өмірі» кітабында <io> орфографиясы жоқ, бұл Лукастың «Юдит» кітабындағы 14-ші парақ қолжазбаның жоғалған бастапқы бөлігіне ең жақын сақталған бөлігі болуы мүмкін деген тұжырымына әкеледі, және бұл парақ қазіргі парақпен *0 деп белгіленген бір парақ арқылы байланысқан, оның кем дегенде бір бөлігі шамамен 1600 жылға дейін салыстырмалы түрде жақында жойылған.