Кіріспе

Кітаптарды болжау үшін пайдалану. Библиомантия – кітаптарды болжау мақсатымен қолдану. Көптеген діндерде қасиетті кітаптарды (әсіресе, нақты сөздер мен аяттарды) "сиқырлы ем" ретінде, жамандық рухтарды қуу үшін немесе болжау үшін пайдалану кең таралған.

Терминология

Оксфорд ағылшын сөздігінде библиомантия сөзі (этимологиялық тұрғыдан βιβλίον biblion "кітап" және μαντεία manteía "болжау өнері") "кітаптар арқылы немесе Киелі кітаптың тармақтары арқылы болжау" деп 1753 жылы алғаш рет тіркелген (Чемберс циклопедиясы). Кейде бұл термин стихомантиямен (στίχος stichos "қатар, жол, өлең") синоним ретінде қолданылады, ол "кітаптардағы өлең жолдары арқылы кездейсоқ болжау" мағынасын білдіреді және алғаш рет шамамен 1693 жылы жазылған (Уркхарттың Рабле). Библиомантия рапсодомантиямен (rhapsode "поэма", "жыр", "ода") салыстырылады, ол "поэмадан кездейсоқ үзінді оқып болжау" болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ежелгі римдік сортес (sortilege, жеребе тарту арқылы болжау) практикасы еді, ол Гомер, Вергилий және Киелі кітап мәтіндерін пайдалана отырып, Homericae, Virgilianae және Sanctorum түрлеріне маманданған.

Әдіс

Олар шындықты сақтайтын кітапты таңдайды. Ол омыртқасына сүйеніп, құлап, ашылады. Көздеріңізді жұмып, бір жолды таңдаңыз. Христиандар арасында Киелі кітап (Sortes Sanctorum) ең көп қолданылады, ал ислам мәдениеттерінде – Құран. Орта ғасырларда Вергилийдің «Энеидасын» қолдану Еуропада кең таралған және ол «Виргилиана» деп аталған. Классикалық әлемде «Виргилиана» мен «Гомерика» (Илиада мен Одиссеяны пайдаланып) қолданылған. Иранда Хафездің «Диваны» арқылы жасалатын библиомантия осы сияқты болжаудың ең танымал түрі, бірақ жалғыз емес. Құран, сондай-ақ Румидің «Матнавиі» де қолданылуы мүмкін. «Fāl e Ḥafez» бір немесе бірнеше адам үшін қолданылуы мүмкін. Кітап иелері көбінесе кітаптардың өздері ашылатын сүйікті бөлімдеріне ие болғандықтан, кейбір тәжірибелілер ашылатын бетті таңдау үшін ойыншық сүйектерді немесе басқа кездейсоқ таңдау құралын пайдаланады. Бұл практика И Цзинге жүгіну кезінде монеталар немесе жароу сабақтарын пайдалану арқылы формалдану алды. Таро болжауын да библиомантияның бір түрі деп қарастыруға болады, ерекшелігі – карталардың (беттердің) байланысы жоқ. Осыған орай, бетті қырғыш сияқты нәрсемен кесуге болады. Хабад-Лубавич хасидтік қозғалысының, әсіресе мессиандық көзқарастағы мүшелері арасында кең таралған практика – олардың басшысы Менахем Мендель Шнеерсон жазған хаттардың отыз томдық жинағы «Игрот Кодешті» нұсқау алу үшін пайдалану. Тағы бір нұсқа кітапханадан кездейсоқ кітапты таңдап, содан кейін сол кітаптан кездейсоқ жолды таңдауды талап етеді. Кітап өздігінен сөреден құлап қалған жағдайда да осылай істеуге болады. Ағылшын ақыны Роберт Браунинг осы әдісті Элизабет Барретке (кейін Элизабет Барретт Браунинг аталған) деген сезіміне қатысты болжам жасау үшін қолданды. Ол бастапқыда «Cerutti's Italian Grammar» кітабын таңдап, көңілі қалды, бірақ кездейсоқ ашқанда, оның көзі келесі сөйлемге түсті: «Егер біз осы әлемде сүйгендей, басқа әлемде де сүйсек, мен сені мәңгілікке дейін жақсы көремін» (бұл аударма жаттығуы еді).

Ислам діні

Библиомантия ислам мәдениетінде ұзақ тарихқа ие, онда діни және әлемдік кітаптар, әсіресе Құран қолданылады. Персия тіліндегі Фалнама немесе Фалнама ("Бейіттер кітабы" немесе "Бойғыш кітабы") деген сөз Иран, Түркия және Үндістанда тарихи түрде қолданылған библиомантияның екі түрін қамтиды. Құрандық Фалнама – Құран қолжазбаларының соңында орналасқан, торлы жүйе арқылы бақ дұға жасау үшін пайдаланылатын бөлімдер. 14-шы ғасырдың соңынан бастап 19-шы ғасырға дейін Үндістан мен Иранда жасалған Құран қолжазбаларында болашақты болжуға арналған парақтар жиі кездесетін. Фалнама қолжазбалары әдетте өте үлкен кітаптар болған, сақталған мысалдары биіктігі әртүрлі. Олармен маңызды шешімдерді (мысалы, бизнес ашу, үйлену немесе көшу) қабылдаудың нәтижесін немесе жақын туыстар мен достарының жағдайын білу үшін кеңесетін. Сұраққа жауап алу үшін оқырмандар дәрет алып, Құраннан дұға оқып, содан кейін кітапты кездейсоқ беттен ашатын. Мәтінде болжамның жақсы, жаман немесе орташа екендігі түсіндірілген. Мысалы, күн бейнесі жақсы нәтиже алға тартады, ал жаман адам әдетте апатты нәтиже білдіреді. Ең жаман нәтижелерден сақтану үшін мәтінде дұға оқу, қажылыққа бару немесе басқаларға мейірімділік көрсету сияқты ізгі амалдар ұсынылған.

Көркем шығармаларда

Жюль Верннің "Майкл Строгов" (1876) романында Феофар Хан Майкл Строговты соқыр деп айыптады, себебі Құранды кездейсоқ ашып, "Ол енді осы дүниенің нәрселерін көре алмайды" деген сөз тіркесіне тоқталды. Дж.Н.Уильямсонның "Вебстер кітабы" (1993) романында әлеуметтік қақтығыстарға бейім Делл өзінің іс-қимылдарын бағыттау үшін сөздік қолданады. М.Р.Джеймстің "Күл ағашы" әңгімесінде библиомантия Киелі кітаптан ескерту алу үшін пайдаланылады. Барри МакКреаның "Бірінші тармақ" романы Нилл Лениханның басынан өткен оқиғаны баяндайды, ол мүшелері болашақты болжу үшін түрлі әдістерді қолданатын "культке" ілесіп кетеді. Филип К. Диктің "Жоғары қамалдағы адам" романындағы барлық басты кейіпкерлер библиомантияны қолданады, көбінесе И-Цзинмен бірге жароу сабақтарын тастау арқылы. Дик өзінің әдісімен оқиғаның маңызды тұстарын шешкенін айтады, тіпті кейбір сюжеттік бұрылыстар үшін И-Цзинге кінә таққан, бірақ олар оған қызық болмаған. Уилки Коллинздің 1868 жылғы "Ай тасы" романында баяндаушы Габриэль Бетерредж Даниэль Дефоның "Робинзон Крузо" кітабының беттерін пайдаланып, үнемі библиомантия жасап тұрады. Бұл мәтіндік байланыстың көрнекті мысалы, себебі Крузо өзінің құтқарылу жолында библиомантияны қолданады. Гарт Никстің "Лираэль" кітабында "Библиомантияның қара кітабы" деп аталатын, жалған кітап туралы айтылады. Аугустен Берроуздың "Қияқтап жүгіру" романында басты кейіпкерлердің бірі библиомантияны қолданады, оны "Киелі кітапты суға мақсу" деп атайды. Грэхам Гриннің "Анашыммен саяхат" романының баяндаушысы, оның қайтыс болған әкесі Уолтер Скотттың еңбектерін пайдаланып библиомантиямен айналысқанын еске алады: "Бірде, қатты іш қатудан зардап шеккен кезде, ол Роб Ройді кездейсоқ ашып, "Мырза Оуэн кірді. Осы ардақты адамның қимылдары мен әдеттері өте тұрақты болды" деп оқыды." ("Анашыммен саяхат", 16-тарау).