Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-батыс кавказ тілі, черкестердің ана тілі
Northwest Caucasian language natively spoken by Circassians
Адыгей тілі (['/æ//d//ɪ//ɡ//eɪ/ немесе ,/ɑː//d//ɪ/'/ɡ//eɪ/]; сондай-ақ Батыс черкес тілі деп белгілі) – черкестердің батыс топтарының сөйлейтін солтүстік-батыс кавказ тілі. Ол негізінен Ресейде, сондай-ақ Түркияда, Иорданияда, Сирияда және Израильде тараған, онда черкестер Ресей империясының черкестерге жасаған геноцидінен (шамамен 1864–1870) кейін қоныстанды. Бұл тіл қабарда тілімен (шығыс черкес тілі) тығыз байланысты, бірақ кейбіреулер екі тілдің аражігін жоққа шығарып, оларды біртұтас черкес тілінің екі диалектісі деп санайды. Адыгей тілінің әдеби стандарты оның теміргой диалектіне негізделген. Адыгей және орыс тілдері – Ресей Федерациясындағы Адыгея Республикасының екі ресми тілі. Ресейде адыгей тілінде шамамен 128 000 адам сөйлейді, олардың көбісі ана тілі ретінде қолданады. Әлемде барлығы шамамен 300 000 адам осы тілде сөйлейді. Адыгей тілінде сөйлейтін ең ірі қауым Түркияда, оны орыс-черкес соғысынан (шамамен 1763–1864) кейін көшіп келген диаспора өкілдері қолданады. Сонымен қатар, Краснодар өлкесінде черкесогайлар да адыгей тілінде сөйлейді. Адыгей тілі солтүстік-батыс кавказ тілдері отбасының құрамына кіреді. Қабарда тілі (сондай-ақ шығыс черкес тілі деп аталады) – өте жақын туыс, кейбір мамандар оны адыгей тілінің немесе жалпы черкес тілінің диалектісі деп есептейді. Убых, абхаз және абаза тілдері адыгей тілімен салыстырмалы түрде алыс байланыста.
Adyghe ('/æ//d//ɪ//ɡ//eɪ/ or ,/ɑː//d//ɪ/'/ɡ//eɪ/; also known as West Circassian) is a Northwest Caucasian language spoken by the western subgroups of Circassians. It is spoken mainly in Russia, as well as in Turkey, Jordan, Syria and Israel, where Circassians settled after the Circassian genocide (c. 1864–1870) by the Russian Empire. It is closely related to the Kabardian (East Circassian) language, though some reject the distinction between the two languages in favor of both being dialects of a unitary Circassian language. The literary standard of Adyghe is based on its Temirgoy dialect. Adyghe and Russian are the two official languages of the Republic of Adygea in the Russian Federation. In Russia, there are around 128,000 speakers of Adyghe, almost all of them native speakers. In total, some 300,000 speak it worldwide. The largest Adyghe speaking community is in Turkey, spoken by the diaspora from the Russian–Circassian War (c. 1763–1864). In addition, the Adyghe language is spoken by the Cherkesogai in Krasnodar Krai. Adyghe belongs to the family of Northwest Caucasian languages. Kabardian (also known as East Circassian) is a very close relative, treated by some as a dialect of Adyghe or of an overarching Circassian language. Ubykh, Abkhaz and Abaza are somewhat more distantly related to Adyghe.
Грамматика
Адыге тілі, барлық Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері сияқты, негізгі белгілі-толықтырылым-етістік типологиясына ие және сөйлемдердің ергативтік құрылымымен ерекшеленеді.
Adyghe, like all Northwest Caucasian languages, has a basic agent–object–verb typology and is characterised by the ergative construction of sentences.
Орфографиялық ережелер
Хат әрпі а немесе лабиалданған дауыссыздан кейін жазылмайды. Мысалы: унэ "үй" уынэ орнына. Егер әріп сөздің бірінші әрпі болса немесе басқа дауыссыздармен байланысы болмаса, ол былай айтылады. Мысалы: унэ уынэ орнына. Егер ол дауыссызға байланысты болса, дауыстыға айналады және былай айтылады. Мысалы: чэту "мысық" чэтыу орнына. Егер лабиалданған дауыссыздан кейін дауысты әріп келсе, онда әріптің орнына "о" әрпі жазылады. Мысалы: гъогу "жол" гъуэгу орнына. Егер лабиалданған дауыссыздан кейін дауысты әріп "а" немесе "э" келсе, лабиалданған дауыссыз әрпі толық жазылады. Мысалы: цуакъэ "аяқ киім". Егер әріп сөздің бірінші әрпі болса немесе басқа дауыссыздармен байланысы болмаса, ол [wɐ] деп айтылады. Мысалы, о "сен" уэ орнына. Егер әріп сөздің бірінші әрпі болса немесе басқа дауыссыздармен байланысы болмаса, ол былай айтылады. Мысалы: еӏо "ол дейді" йэӏо орнына. Егер ол дауыссызға байланысты болса, дауыстыға айналады және былай айтылады. Мысалы: делэ "ақымақ" дэйлэ орнына. Егер әріп сөздің бірінші әрпі болса немесе басқа дауыссыздармен байланысы болмаса, ол былай айтылады. Мысалы: илъэс "жыл" йылъэс орнына. Егер ол дауыссызға байланысты болса, дауыстыға айналады және былай айтылады. Мысалы: сиӏ "менде бар" сыйӏ орнына.
The letter is not written after a , or a labialised consonant. For example: унэ "house" instead of уынэ. In case the letter is the first letter of a word or when it is not related to any other consonant, it is pronounced as For example: унэ instead of уынэ. When it is related to a consonant, it becomes a vowel and pronounced as For example: чэту "cat" instead of чэтыу. In case a labialised consonant is followed by a vowel , instead of the letter there is a For example: гъогу "road" instead of гъуэгу. In case a labialised consonant is followed by a vowel or , the labialised consonant letter is written fully. For example: цуакъэ "shoes". In case the letter is the first letter of a word or when it is not related to any other consonant, it is pronounced as [wɐ] For example, о "you" instead of уэ. In case the letter is the first letter of a word or when it is not related to any other consonant, it is pronounced as For example: еӏо "he says" instead of йэӏо. When it is related to a consonant, it becomes a vowel and pronounced as For example: делэ "fool" instead of дэйлэ. In case the letter is the first letter of a word or when is not related to any other consonant, it is pronounced as For example: илъэс "year" instead of йылъэс. When it is related to a consonant, it becomes a vowel and pronounced as For example: сиӏ "I have" instead of сыйӏ.
Әуелі дауыстылар
Дауысты әріптер , , және жазылады. Басқа әріптер дифтонгтарды көрсетеді: білдіреді , немесе , немесе , білдіреді немесе , ал білдіреді немесе .
The vowels are written , and Other letters represent diphthongs: represents , or , or , represent or , and represents or .
Басқа жазу жүйелері
Адыге тілі ресми түрде кириллица әрпімен жазылады, бірақ латын әрпімен де ресми емес түрде жазылады, 1927 жылға дейін араб әрпінің нұсқасында, ал 1938 жылға дейін Кеңес Одағында қолданылған латын әліпбиінің нұсқасында. 19 ғасырдың ортасына дейін адыге тілі жазба тіл болған жоқ. 1853 жылдан бастап адыге тілі үшін жазу жүйесін жасау процесі басталды. 1853 жылы Тбилисиде «Шеркес тілінің оқулығы» (архивте сақталады) атты құжат жарық көрді, онда Осман түрік әліпбиінің ықпалымен араб негізіндегі жазу жүйесі жасалды. Бұл құжат адыге тіліндегі алғашқы жарияланым болды. Осы құжатта адыге тіліндегі дауыссыз дыбыстарды көрсету үшін бірнеше жаңа әріп енгізілді. Бұл ұсынылған жазу жүйесі, көптеген кемшіліктеріне қарамастан, кең қолдауға ие болып, таралу алды. Осылайша, араб жазуы адыге тілі үшін қабылданған жазу жүйесіне айналды. Келесі онжылдықтарда бірнеше авторлар адыге тіліндегі араб жазуын одан әрі жетілдіруге тырысты. Ең табысты әрекет – Ахметов Бекух құрастырған әліпби. Бұл нұсқада дауысты дыбыстарды белгілейтін әріптер енгізілді, сондай-ақ жазу жүйесі «толық емес әліпбиден» нағыз әліпбиге айналды. 1918 жылы Кубань революциялық комитетінің бастамасымен Екатеринодар қаласында оқулық жарық көрді. Бұл ресми қолдау адыге тілінде әдебиет гүлденуіне және 1923 жылы құрылған «Адыге мақ» газеті сияқты түрлі газеттердің, оқулықтардың және басқа да әдебиеттердің жарық көруіне әкелді. 1927 жылы араб әліпбиі латын әліпбиімен ауыстырылды, ал он жылдан кейін, 1938 жылы кириллица әліпбиіне ауыстырылды.
The language of Adyghe is officially written in the Cyrillic script but is also unofficially written in the Latin script, in a version of the Arabic script before 1927, and then a version of the Latin alphabet implemented by the Soviet Union until 1938. Prior to mid 19th Century, Adyghe was an unwritten language. Starting from 1853, the process of creating an orthography for Adyghe language was started. In Tbilisi in 1853, a document titled "Primer of the Circassian Language" (Archive) was published, in which an Arabic based orthography influenced by Ottoman Turkish alphabet was developed. This document became the first ever publication in Adyghe. In this document, several new letters were introduced to represent the consonants that exist in Adyghe language. This proposed orthography, although with many shortcomings, received widespread approval and usage. And thus, Arabic script became the accepted orthography for Adyghe. Over the following decades, several authors attempted to further improve Adyghe Arabic orthography. The most successful attempt was the alphabet compiled by Akhmetov Bekukh. In this version, letters were designated for vowel sounds, and the orthography was transformed from an "Impure abjads to a true alphabet. In 1918, on the initiative of the Kuban Revolutionary Committee, a primer was published in Yekaterinodar. This official endorsement resulted in a literary boom in Adyghe language and the publication of various newspapers, textbooks and other literature, including the Adyghe Maq, the main Adyghe language newspaper established in 1923. In 1927, the Arabic based alphabet was discarded and replaced with Latin, which was discared a decade afterwards and replaced with Cyrillic alphabet in 1938.
Адигеялық латын әліпбиі
1927 жылы адыгэ тілінің жазуы латын әліпбиіне ресми түрде ауыстырылды. Адыгэ латын әліпбиі бір жыл бұрын, 1926 жылы жасалып, дайын болды. Бұл әліпби КСРО-дағы жалғыз ресми жазу түрі болды. Адыгэ латын әліпбиі 50 әріптен тұрды, олардың көпшілігі жаңадан құрастырылды, ал кейбіреулері тіпті кириллицадан алынған. Осы латын әліпбиінің тағы бір ерекшелігі – кіші және үлкен әріптердің арасында ешқандай айырмашылық болмады. Әр әріптің тек бір түрі ғана болды. Адыгэ тілінде Ирактағы және Израильдегі черкестер сөйлейді, және олардың ауылдарындағы мектептерде оқытылады. Сирияда да көптеген черкестер бұл тілде сөйлейді, бірақ сириялық черкестердің көп бөлігі кабардин тілінде сөйлейді.
Adyghe orthography was officially switched to Latin alphabet in 1927. Adyghe Latin alphabet was compiled and finalized a year prior, in 1926. This alphabet was the sole official script in the Soviet Union. Adyghe Latin Alphabet consisted of 50 letters, many of them newly created, some even borrowed from Cyrillic. Another interesting feature of this iteration of Adyghe Latin Alphabet was that there was no distinction between lower case and upper case letters. Each letter only had one single case. Adyghe is spoken by Circassians in Iraq and by Circassians in Israel, where it is taught in schools in their villages. It is also spoken by many Circassians in Syria, although the majority of Syrian Circassians speak Kabardian.
Жарияланымдар
Адыгей тілінде жазылған немесе аударылған көптеген кітаптар бар. Исхак Машбаш жасаған Құранның адыгей тіліне аудармасы қолжетімді. Жаңа өсиет және Ескі өсиеттің көптеген кітаптары Мәскеудегі Киелі кітап аудармасы институтымен адыгей тілінде жарияланды.
There are many books written in or translated into Adyghe. An Adyghe translation of the Quran by Ishak Mashbash is available. The New Testament and many books of the Old Testament have been published in Adyghe by the Institute for Bible Translation in Moscow.
ЮНЕСКО-ның 2009 жылғы жойылып бара жатқан тілдер картасы
ЮНЕСКО-ның 2009 жылғы «Қауіп астындағы әлем тілдерінің ЮНЕСКО картасы» атты картасына сәйкес, 2009 жылы адыгей тілінің мәртебесі, барлық диалектілерімен бірге (адыгей, батыс черкес тайпалары; және кабард-черкес, шығыс черкес тайпалары) «көңіл көтеруге лайық» деп жіктеледі.
According to the UNESCO 2009 map entitled "UNESCO Map of the World's Languages in Danger", the status of the Adyghe language in 2009, along with all its dialects (Adyghe, Western Circassian tribes; and Kabard Cherkess, Eastern Circassian tribes), is classified as vulnerable.
Жохан 1: 1 - 5
Жохан 1:1 5 Адыгей тіліндеАғылшынша аудармаУблапэм ыдэжь Гущыӏэр щыӏагъ. Ар Тхьэм ыдэжь щыӏагъ, а Гущыӏэри Тхьэу арыгъэ. Ублапэм щегъэжьагъэу а Гущыӏэр Тхьэм ыдэжь щыӏагъ. Тхьэм а Гущыӏэм зэкӏэри къыригъэгъэхъугъ. Тхьэм къыгъэхъугъэ пстэуми ащыщэу а Гущыӏэм къыримыгъгъэхъугъэ зи щыӏэп. Мыкӏодыжьын щыӏэныгъэ а Гущыӏэм хэлъыгъ, а щыӏэныгъэри цӏыфхэм нэфынэ афэхъугъ. Нэфынэр шӏункӏыгъэм щэнэфы, шӏункӏыгъэри нэфынэм текӏуагъэп.
John 1:1 5 in AdygheTransliterationEnglish translationУблапӏэм ыдэжь Гущыӏэр щыӏагъ. Ар Тхьэм ыдэжь щыӏагъ, а Гущыӏэри Тхьэу арыгъэ. Ублапӏэм щегъэжьагъэу а Гущыӏэр Тхьэм ыдэжь щыӏагъ. Тхьэм а Гущыӏэм зэкӏэри къыригъэгъэхъугъ. Тхьэм къыгъэхъугъэ пстэуми ащыщэу а Гущыӏэм къыримыгъгъэхъугъэ зи щыӏэп. Мыкӏодыжьын щыӏэныгъэ а Гущыӏэм хэлъыгъ, а щыӏэныгъэри цӏыфхэм нэфынэ афэхъугъ. Нэфынэр шӏункӏыгъэм щэнэфы, шӏункӏыгъэри нэфынэм текӏуагъэп. italic=noIn the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was a god. This one was in the beginning With God. All things came into existence through him, and apart from him not even one thing came into existence. What has come into existence by means of him was life, and the life was the light of men. And the light is shining in the darkness, but the darkness has not overpowered it.
Бастапқыда Сөз болды, және Сөз Құдаймен бірге болды, және Сөз Құдай еді. Ол бастапқыда Құдаймен бірге болды. Барлық нәрсе Оның арқылы жаратылды, және Олсыз ешбір нәрсе жаратылмады. Оның арқылы жаратылған нәрсе өмір болды, және өмір адамдардың нұры болды. Нұр қараңғылықта жарқырайды, бірақ қараңғылық Нұрды жеңе алмады.
John 1:1 5 in AdygheTransliterationEnglish translationУблапӏэм ыдэжь Гущыӏэр щыӏагъ. Ар Тхьэм ыдэжь щыӏагъ, а Гущыӏэри Тхьэу арыгъэ. Ублапӏэм щегъэжьагъэу а Гущыӏэр Тхьэм ыдэжь щыӏагъ. Тхьэм а Гущыӏэм зэкӏэри къыригъэгъэхъугъ. Тхьэм къыгъэхъугъэ пстэуми ащыщэу а Гущыӏэм къыримыгъгъэхъугъэ зи щыӏэп. Мыкӏодыжьын щыӏэныгъэ а Гущыӏэм хэлъыгъ, а щыӏэныгъэри цӏыфхэм нэфынэ афэхъугъ. Нэфынэр шӏункӏыгъэм щэнэфы, шӏункӏыгъэри нэфынэм текӏуагъэп. italic=noIn the beginning was the Word, and the Word was with God, and the Word was a god. This one was in the beginning With God. All things came into existence through him, and apart from him not even one thing came into existence. What has come into existence by means of him was life, and the life was the light of men. And the light is shining in the darkness, but the darkness has not overpowered it.
Адам құқықтары туралы жалпыға ортақ декларация
Барлық адамдар бостандық пен қадір-қасиетте тең болып туады. Олар ақыл-ой және ар-ұжданмен жабдықталған және бір-бірімен бауырластық рухта әрекет етуі керек.
UDHR in AdygheTransliterationIPAEnglish translationЦӏыф пстэури шъхьэфитэу, ялъытэныгъэрэ яфэшъуашэхэмрэкӏэ зэфэдэу къалъфы. Акъылрэ зэхэшӏыкӏ гъуазэрэ яӏэшъы, зыр зым зэкъош зэхашӏэ азфагу дэлъэу зэфыщытынхэ фае. italic=no[tsʼəf pstawərəj ʂħafəjtawə jaːɬətanəʁara jaːfaʂʷaːʃaxamratʃʼa zafadawə qaːɬfə aqəɮra zaxaʃʼətʃʼ ʁʷaːzara jaːʔaʃə zər zəm zaqʷaʃ azfaːgʷ daɬawə zafəɕətənxa faːja]All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.