Кіріспе

Джозеф Джефферсон III (20 ақпан 1829 - 23 сәуір 1905), көбінесе Джо Джефферсон деп аталатын американдық актер және жазушы. Ол актерлер мен менеджерлер отбасындағы осы есімді үшінші актер және 19 ғасырдағы ең танымал американдық комедия актерінің бірі болды. Бала кезінен бастап, ол өмірінің 76 жылы бойы сахнада өнер көрсетті. Джефферсон әсіресе Рип Ван Винкл рөлін сахнаға бейімдеп, оны сомдауымен танымал болды, және осы рөлді бірнеше нұсқаудағы үнсіз фильмдерде қайта ойнады. 1865 жылдан кейін ол басқа еңбекқор рөлдерді жасамады және ондаған жылдар бойы осы пьесамен гастрольдік сапарлар жасады.

Өмір және мансап

Джефферсон Филадельфияда, Пенсильвания штатында дүниеге келген. Оның әкесі, Джозеф Джефферсон кіші, декоратор және актер болса, анасы актриса еді. Ол өмірінің басында-ақ сахнада көрінетін, көбінесе пьесада "қолда ұсталатын нәресте" керек болғанда пайдаланылатын. Оның алғашқы ресми өнері Вашингтон театрында болды, онда ол минестрель Томас Д. Райсқа арналған қайырымдылық шарасына қатысты. Джефферсон екі рет үйленді: 1850 жылы, 21 жасында актриса Маргарет Клементс Локкьерге (1832–1861) үйленді, ол төрт бала туғаннан кейін жас жасында қайтыс болды. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Америка Құрама Штаттарына оралғаннан соң, Джефферсон 1867 жылы Сара Уорренге қайта үйленді. Ол британдық-американдық актер Уильям Уорреннің қызының қызы болды.

Ерте мансап

1833 жылы, төрт жасында Джефферсонды Вашингтон театрында сахнаға Томас Д. Райс есімді актер бір қапқа салып шықты. Ол Джефферсонды қара бояумен және киіммен бірге, Райс өзінің танымал "Джим Кроу" кейіпкерін, ал кішкентай Джозефті Кішкентай Джо ретінде ойнады. 1837 жылы, сегіз жасында Джозеф Нью-Йорктегі Франклин театрында ата-анасымен бірге қарақшы рөлінде өнер көрсетті. 1837–1838 жылғы маусым аяқталғаннан кейін оның ата-анасы Джозефті, ағасы Чарльз Бёркті және қарындасы Корнелияны Чикагоға көшірді. Олар жас қаланың тұңғыш тұрақты труппасында, Чикаго театрында, қалың тақтайлардан салынған Sauganash қонақ үйінде өнер көрсетті. Джозеф әзілді әндер айтып, эпизодтық рөлдерде ойнап, Йорк герцогының рөлін сомдады. Әкесі 13 жасында қайтыс болды, ал жас Джефферсон актерлік өнерін жалғастырып, отбасын асырауға көмектесті. Джефферсон да, Бёрк те үздіксіз өнер көрсетті, ал бүкіл отбасы сол кездегі Американың батысы мен оңтүстігін аралап гастрольде болды. Театрдан театрға саяхаттап, Джефферсон Бостоннан Чарльстонға, тіпті Чикагоға дейін барлық жерде өнер көрсетті және жұмыс істеді. Отбасы "саяхатшы актерлер" өмірін кешіп, көшпелі актерлердің тіршілігін өмірге енгізді. Бір кезде олар 1846 жылдан 1848 жылға дейін Мексика-Америка соғысы кезінде американдық армияның ізінен ерді. Ол 1849 жылы Филадельфияда құрылған Актерлердің Достық Орденінің жеті негіздеуші мүшесінің бірі болды. Ол сондай-ақ Орденнің бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1849 жылы Нью-Йоркке оралғаннан кейін ғана ол сыншылардың мақтауына және қаржылық табысқа ие бола бастады. Осы тәжірибеден кейін, актер ретінде де, менеджер ретінде де, ол 1858 жылы Лора Кин театрында Том Тейлордың "Біздің американдық туысымыз" пьесасында Аса Тренчард рөлінде алғашқы айқын табысқа қол жеткізді. Бұл пьеса оның мансабының шешімді нүктесі болды, актер Э. А. Сотерн үшін де солай болды. Джефферсон комедияда жаңа рухты көрсетті, актерлер бұрыннан келе жатқан жасанды конвенцияларға үйренген кезде. Ол сондай-ақ рөлде қайғыны бейнеледі. Басқа ерте рөлдерге Николас Никлбидегі Ньюман Ноггс, Доттағы Калеб Пламмер ("Аршадағы крикетке" бейімдеу), Джордж Колманның кіші ұлының "Мұрагер заңындағы" Доктор Панглосс, "Окторондағы" Селем Скаддер және "Бәсекелестердегі" Боб Акрес кірді. Актерлер бұл рөлді Шериданның жасаған сызбасынан асып түсті. 1859 жылы Джефферсон Вашингтон Ирвингтің "Рип Ван Винкл" әңгімесін ескі пьесалардан шабыт алып, драматикалық бейімдеу жасады. Ол оны Вашингтон қаласында Софи Гимбер Кунның Ловенна рөлін ойнауымен сәтті орындады.

Австралия мен Лондон

1861 жылы денсаулығының нашарлауы мен әйелінің қазасынан кейін ол Сан-Францискоға көшіп, содан соң Австралияға сапарлады. 1861 жылдың қараша айының басында Сиднейге жетіп, сәтті маусым өткізді. Ол «Рип Ван Винкл», «Біздің американдық туысымыз», «Окторун» және басқа да пьесаларды ойнап, қойды. 1862 жылдың 31 наурызында Мельбурнда өнер көрсете бастады және шамамен алты айға созылған өте сәтті маусым өткізді. Ол сол жерде және Тасманияда актерлық қызметін жалғастырды. Австралиядағы бос уақытында ол көбінесе пейзаждарды суреттеді. Джефферсон Австралияда шетелде жүргенде жазуға кірісті, ал 1865 жылы Америкаға қайтып келе жатқанда соғыстың аяқталғаны және Джон Уилкс Буттың Авраам Линкольнге жасаған қастандығы туралы хабарды естіді. Бұл жаңалық Джефферсон үшін ерекше ауырлық тудырды, себебі ол екі тараппен де жеке байланыста болған. Джефферсон мен Бут таныс еді, Буттың інісі Джефферсонның ең жақын достарының бірі болса, ал Линкольн Джефферсон отбасына он жыл бұрын көмек қолын созған адам еді. Он тоғызыншы ғасырдың ең талантты комедиялық актерлерінің бірі ретінде танымал Джефферсон, сахнадағыдай көңілді және жанды болғанымен, жаңалыққа сырттан көзге көрінбейтін реакция көрсетті. Алайда, оның ұлы Чарли, бұл жаңалық «әкесін қатты дүр сілкіндіріп, оны ерекше күйзеліске түсіргенін» айтты. Осы жаңалық Джефферсонды Америкаға емес, Англияға бауырса, ол сол жерде жұмысына толыққанды беріледі. Пьеса режиссері Дион Бусиконың көмегімен «Рип Ван Винкл» сол жылы сахнаға шықты, 1865 жылдың 4 қыркүйегінде Лондондағы Адельфи театрында алғашқы көрсетілімі өтті. Лондонға келгенде, пьеса Джефферсонның актерлік шеберлігімен салыстырғанда аз сәттілікке ие болды. Бірнеше онжылдықтан кейін Лондонның театр тарихшысы: «Англия сахнасында Вашингтон Ирвингтің босқыны кейіпкерін Джефферсонның орындауынан гөрі шынайы, қайғылы және таза көркемдік актерлік өнер көрсетілген ешбір туынды болған емес» деп баяндады. Дион Бусико «Рип Ван Винкл» пьесасын қайта жаңартып, оны «көрікті табысқа жеткізіп, жүз жетпіс түн бойы сахнада көрсетілді». 1865 жылдың 5 қыркүйегінде Лондондағы Адельфи театрында ашылған бұл қойылым Джефферсонды 19 ғасыр сахнасының ең танымал кейіпкерлерінің біріне айналдырды.

Кейінгі жылдар

Джефферсон 1866 жылдың тамызында Америкаға оралды. Ол «Рип Ван Винкл» спектаклінде 40 жыл бойы актерлік өнер көрсетті, екіншілік рөлдерден басқа жаңа кейіпкерлер жасаған жоқ. Ол осы бір кейіпкерімен танымал болды және Лондонда, Австралиядағы жетістіктері үшін құрметке ие болды. Джон Магуайр 1909 жылы жазғандай, «Содан кейін Америка шетелде америкалық актердің америкалық пьесадағы жеңісіне мақтан тұтып, саяхатшының оралуын күтіп алды. Бұл даңқ оның елінің беделін ел ішінде де, шетелде де арттырды». Америкаға оралған Джефферсон осы рөлді өзінің басты спектаклі етіп алды, онымен жыл сайын штаттар бойынша гастрольдік сапарлар жасады және кейде «Заң мұрагері» спектаклін қайта қойды, онда ол доктор Панглосс, «Жердегі шырылдақ» (Кейлеб Пламмер) және «Бәсекелестер» (Боб Акс) рөлдерін ойнады. 1890 жылы ол «The Lambs Theatre Club» клубының құрметті мүшесі болып сайланды және жергілікті труппалардың ескі жүйесін ығыстырған, саяхаттайтын труппаларды құруға бастаушылардың бірі болды. Джефферсон сондай-ақ, 1896 жылғы «Риптің оянуы» фильмінен бастап, Ван Винкл кейіпкері ретінде бірнеше фильмде ойнады. Бұл фильм АҚШ Ұлттық кино тізілімінде сақталады. Джефферсонның ұлы Томас әкесінің жолын жалғап, 20 ғасырдың басындағы көптеген нұсқаусыз фильмдерде осы кейіпкерді ойнады. Джозеф Джефферсон «Рип Ван Винкл» спектаклінен материалдарды қамтитын бірнеше жазба жасады. Джефферсон 1865 жылдан кейін екіншілік рөлдерден басқа жаңа кейіпкерлер жасаған жоқ. Ол бір рөлдік актер ретінде танымал болды. Көрермендер оның бір ғана шедеврiнен ешқашан жалыққан жоқ. Фрэнсис Уилсон 1906 жылы «Ол – Рип, ал Рип – ол» деп жазды. Театр қауымы Джефферсонды «Ойыншылар клубының» өмір бойына президенті етіп сайлады. 1869 жылы Джефферсон Луизиана штатының Жаңа Иберия қаласында «Оранж аралы» деп аталатын жерді сатып алды. Ол сол жерде үлкен үй салды. Бұл орын Пейнгер көліндегі түбекте орналасқан, ал түбек оның құрметіне Джефферсон аралы деп аталды. Джефферсон 1905 жылдың 23 сәуірінде Флорида штатының Палм-Бич қаласындағы үйінде пневмониядан қайтыс болды.

Мұра

Джефферсонның есімі Чикагодағы Джозеф Джефферсон сыйлықтары комитеті арқылы мәңгі есте қалды, ол Чикагоның Equity және non-Equity театрлары мен олардың қойылымдарындағы кәсібилікті мойындау үшін сыйлықтар тартады. Массачусетс штатының Машпи қаласындағы Джефферсон аралы, бұрын Stayonit аралы деп аталған, оның құрметіне аталған. 1947 жылы Алабама штатының Мобил қаласында құрылған «Джо Джефферсон ойыншылары» театры өз атын Джефферсоннан алды. Оның Джефферсон аралындағы бұрынғы үйі, Виктория дәуіріндегі Джозеф Джефферсон сарайы (1870 жылы салынған) қазір Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген және жеке меншікте жұмыс істейді, бірақ жұртшылыққа ашық. Үйдің айналасында 1950-1980 жылдары қайта жаңартылған және 550 жылдық ескі дуб ағашы бар 20 акрлық Rip Van Winkle бақтары орналасқан, оның астында Гровер Кливленд бір кезде ұйықтаған. Джефферсонның ұлы Томас (1856–1932) белгілі актер болды. Ол кейде Рип Ван Винкл рөлін ойнады, соның ішінде бірнеше үнсіз фильмдерде. Оның қызы Маргарет Джефферсонның (1853–1935) ұлы, жазушы Джозеф Джефферсон Фарджон оның құрметіне аталған. 1919 жылғы «Deliverance» үнсіз фильмінде Хелен Келлер мен Энни Салливанның өмірбаяны көрсетілген, онда екі әйел Рип Ван Винкл рөліндегі Джефферсонды өнер көрсетуге дайындалып жатқан гримерлік бөлмесінде кездеседі. Джефферсонның ұлы Томас қайтыс болған әкесінің рөлін сомдады. «Archy and Mehitabel» әңгімесінде бір мысық әкесі, «театр мысығы» туралы айтады, ол Джефферсонның сахнадағы қойылым кезінде жүзіндегі сақал түсіп қалғанда оның сақалын ойнаған. Бұл оқиға «Archy and Mehitabel» мюзиклінде және оның Бродвей, теледидар мен анимациялық фильмге бейімделуінде қолданылды. Филадельфиядағы Джефферсонның туған үйі (Sixth and Spruce көшелерінде) Пенсильванияның тарихи орындарының тізіміне енгізілген, ал үйге ескерткіш тақта орнатылған.