Кіріспе
Психологиядағы құбылыс. Пигмалион эффектісі – жоғары үміттердің белгілі бір салада нәтижелерді жақсартуға, ал төмен үміттердің нашарлауына әкелетін психологиялық құбылыс. Оның аты грек мифіндегі Пигмалион мүсіншінің есімімен байланысты, ол өзі жасаған әдемі мүсінге настолько ғашық болғандықтан, мүсін тірілген. Психологтар Роберт Розентал мен Ленор Джейкобсон «Сынып бөлмесіндегі Пигмалион» атты кітабында осы тұжырымға кейінгі зерттеулердің нәтижелері күмән келтіретін көзқарас ұсынды; олар мұғалімдердің оқушыларынан күтетінінің оқушылардың үлгеріміне әсер ететінін, мифтен идея алғандай, алға жылжытты. Розентал мен Джейкобсон жоғары үміттер жақсы нәтижелерге, ал төмен үміттер нашар нәтижелерге алып келеді деп санайды, екеуі де өзі-өзін орындалатын болжамға ұласады. Пигмалион эффектісіне сәйкес, үміттерге ие болған адамдар оң пішімдерді қабылдайды және осы пішімдерге сәйкес табысқа жетеді; төмен үміттер болған жағдайда да ұқсас процесс кері бағытта жұмыс істейді. Пигмалион эффектісінің мәні – көшбасшының ізбасардың нәтижелеріне деген үмітін арттыру ізбасардың үлгерімін жақсартады. Әлеуметтануда бұл эффекті білім беру және әлеуметтік жағдайға қатысты жиі айтылады. Пигмалион эффектісі әлеуметтік психологтар арасында әлі де даулы мәселе болып табылады, себебі зерттеушілер бастапқы нәтижелерді қайталай алмады және статистикалық маңызды эффектті анықтауға қол жеткізе алмады.
The Pygmalion effect is a psychological phenomenon in which high expectations lead to improved performance in a given area and low expectations lead to worse performance. It is named after the Greek myth of Pygmalion, the sculptor who fell so much in love with the perfectly beautiful statue he created that the statue came to life. The psychologists Robert Rosenthal and Lenore Jacobson present a view, that has been called into question as a result of later research findings, in their book Pygmalion in the Classroom; borrowing something of the myth by advancing the idea that teachers' expectations of their students affect the students' performance. Rosenthal and Jacobson held that high expectations lead to better performance and low expectations lead to worse, both effects leading to self fulfilling prophecy. According to the Pygmalion effect, the targets of the expectations internalize their positive labels, and those with positive labels succeed accordingly; a similar process works in the opposite direction in the case of low expectations. The idea behind the Pygmalion effect is that increasing the leader's expectation of the follower's performance will result in better follower performance. Within sociology, the effect is often cited with regard to education and social class. The Pygmalion effect remains controversial among social psychologists, because researchers have repeatedly failed to replicate the original finding of a strong, statistically significant effect.
Розентал мен Джейкобсонның зерттеулері
Роберт Розентал мен Ленор Джейкобсонның зерттеуі көрсеткендей, егер мұғалімдер балалардың үлгеріміне үміт артса, балалардың үлгерімі жақсарады. Сол сияқты, егер мұғалімдер балалардан төмен үлгерім күтсе, балалардың үлгерімі нашарлайды. Авторлар зерттеу нәтижелері басқалардың күтіміне байланысты үлгерімге оң немесе теріс әсер етуі мүмкін деген гипотезаны қолдайды деп мәлімдеді. Бұл құбылыс бақылаушының күту әсері деп аталады. Розенталь бұрмаланған күтімдер шындыққа әсер етіп, өзін-өзі орындайтын болжамдарды тудыруы мүмкін екенін айтты. Зерттеудің басында Калифорниядағы бір бастауыш мектептің барлық оқушыларына жасырын IQ тестісі тапсырылды. Бұл нәтижелер мұғалімдерге жарияланбады. Мұғалімдерге олардың кейбір оқушыларының (мектептің шамамен 20 пайызы кездейсоқ таңдалды) сол жылы «интеллектуалды гүлденуге» ұшырауы мүмкін екені, яғни сыныптастарымен салыстырғанда күткеннен жақсы нәтижелер көрсетуі мүмкін екені айтылды. «Гүлденушілердің» есімдері мұғалімдерге белгілі болды. Зерттеу соңында барлық оқушылар зерттеудің басында қолданылған IQ тестісімен қайтадан тексерілді. Эксперименттік және бақылау топтарының барлық алты сыныбы тестілеуге дейін және кейін IQ-ның орташа өсімін көрсетті. Алайда, бірінші және екінші сынып оқушылары «интеллектуалды гүлденушілердің» эксперименталды тобына қатысты статистикалық тұрғыдан маңызды өсім көрсетті. Бұл мұғалімдердің күтімі, әсіресе ең кішкентай балалар үшін, оқушылардың үлгеріміне әсер ете алатыны туралы қорытындыға әкелді. Розенталь мұғалімдерге «гүлденушілер» туралы хабарланғанда, тіпті олардың көңіл-күйі мен мінез-құлқы да оқушыларға жағымды әсер етеді деп сенді. Мұғалім қиындық туған кезде балаға көбірек назар бөледі және тіпті оған басқаша қарайды. Розенталь бастауыш сынып мұғалімдері оқушылардың сәттілігін жеңілдету және ынталандыру үшін бейсана түрде әрекет ете алады деп болжады. Зерттеу аяқталғаннан кейін Розенталь болашақта оқыту әдістемелерін өзгертпей, өз оқушыларын табиғи түрде ынталандыратын мұғалімдерді табу үшін зерттеулер жүргізілуі мүмкін деп ойлады. Розенталь мен Джейкобсонның Пигмалион әсері туралы зерттеуі әлсіз методологиясы және қайталана алмауы үшін сынға ұшырады (Pygmalion in the Classroom қараңыз). Осы зерттеуді тудырған бұрынғы зерттеулер 1911 жылы психологтармен ақылды Ханс атты жылқы туралы жүргізілді, ол оқуға, жазуға және жаяқтарымен математикалық есептерді шешуге қабілетті болғандықтан танымал болды. Көптеген күмәнданғандар сұрақ қоюшылар мен бақылаушылар бейсана түрде Ақылды Хансқа сигналдар жіберіп отырды деп болжады. Мысалы, Ақылды Хансқа сұрақ қойылғанда, бақылаушылардың мінез-құлқы әдетте пәннен олардың күткендерін растайтын белгілі бір мінез-құлықты тудырады. Мысалы, Ақылды Хансқа математикалық есеп берілгенде, көрермендер оның дұрыс жауапқа жақындаған сайын қаттырақ ширығар еді, осылайша Хансқа дұрыс жауап беруге қажетті түйсіндік берді.
Медиатор - басшылық мінез-құлық
Лидерлікті Эден мен Шани Пигмалион эффектісінің аралық буыны ретінде анықтады. Зерттеу көрсеткендей, жоғары басшылық әлеуеті бар оқушылар бақылау тобындағы оқушыларға қарағанда ұстаздарды жалпы басшылық тұрғысынан жақсы бағалаған. Эденнің кейінгі талдауына сәйкес, Бауэрс пен Сейшор ұстаздарды төрт басқарушылық лидерлік өлшемі бойынша оңды бағалаған. Эден бұл құбылысты Пигмалиондық лидерлік стилі (PLS) деп атады. PLS тұрақты түрде үміттерді ілгерілету, қолдау және нығайтуды қамтиды, бұл бағыныштылардың осы үміттерді қабылдауына, мойындауына немесе іштей сезінуіне әкеледі. Маңыздысы, ұстаздар өздерінің оқушыларға қатысты әртүрлі тәсілдерін білуі керек, бұл Розентальдың ұстаздардың жоғары үміттермен қаралатын адамдарға қатысты әрекеттерінің саналы немесе әдейі болмайтыны туралы пікірін қолдайды.
Араласшы - Галатея эффектісі
Пигмалион әсерінің екінші медиаторы – ПЛС-тің тікелей нәтижесі, Эден мен Равид Галатея эффектісі деп атаған, ол тренингтен өтушілердің өзіне деген күтулерін тікелей манипуляциялаудың әсері. ПЛС-тің көшбасшылық мінез-құлықтары оқушылардың өз нәтижелеріне деген үміттерін арттыру мүмкіндігін береді. IDF оқу бағдарламасын зерттеуде Эден мен Равид мұғалімдердің белгілі бір оқушыларға деген үміттерін арттыру олардың үлгерімін жақсартуға (Пигмалион эффектісі) және оқушылардың өзін-өзі бағалауын жоғарылатуға әкелгенін байқады. Бір қалыпты сыныптағы балалардың орташа интеллект коэффициенті (IQ) көрсеткіші зиықтар санатында болды, бұл қалыпты сыныптағы мектепте болуы екіталай жағдай. Ақырында Торндайк Пигмалионның нәтижелерінің мәнсіз екенін тұжырымдады. Әріптесінің сөзін келтіре отырып, Торндайк зерттеудегі өлшемдерге қатысты мәселелерді былай сипаттады: «Сағат он үшті соққанда, күмән тек соңғы соққыға ғана емес, барлық алдыңғы соққыларға да түседі» (710 бет). Ақыл-ой жағынан дамылмаған балалардың IQ көрсеткішінің жоғарылауы мұғалімдердің күтуінен емес, орташа мәнге регрессияның нәтижесі болуы мүмкін. Сонымен қатар, Рауденбуш жүргізген мета-талдау көрсеткендей, мұғалімдер оқушыларды екі апта бойы танығаннан кейін, алдын ала күтуді күшейтудің әсері дерлік жойылды. 2005 жылы мұғалімдердің күтулеріне қатысты 35 жылдық зерттеулерді мета-талдау жүргізілді, нәтижесінде сыныпта өзін-өзі орындалатын болжамдар орын алғанын, бірақ олардың әсері көбінесе шағын және уақытша екені анықталды. Өзін-өзі орындалатын болжамдар интеллектке әсер ете ме, әлде басқа зиянды әсері бар ма, әзірге белгісіз. Бұл әсердің себебі мұғалімдердің оқушылардан күткендерінің дұрыс болуында, олардың өзін-өзі қанағаттандыруында емес болуы ықтимал.
Оқушылардың мұғалімдерге деген көзқарасы
Мұғалімдер де сыныптағы балалардың әсеріне ұшырайды. Мұғалімдер өз оқушыларының оларға бағыттаған әсерін көрсетеді. Дженкинс пен Деноның (1969) жүргізген экспериментте мұғалімдерді лекция кезінде мұғалімдерге зейін қоюға немесе зейін қоймауға нұсқау берілген балалардың сыныбына жіберді. Олар зейін қойылған жағдайдағы мұғалімдер өздерінің оқыту дағдыларын жоғары бағалайтынын анықтады. Херрелдің (1971) ұқсас тұжырымдары бойынша, егер мұғалім сыныпқа жылы немесе салқын деп алдын ала дайындалса, мұғалім олардың алдын ала болған жағдайына қарай бейімделе бастайды. Осы тұжырымды одан әрі дамыту үшін Клайн (1971) сабақ барысында әртүрлі кезеңдерде әртүрлі әрекет етуге нұсқау алған адамдармен (конфедеративтермен) толтырылған сыныпқа, сыныпқа ешқандай алғышартты білмейтін мұғалімдерді қатыстырды. "Клайн студенттердің мінез-құлқының табиғи және оң жағдайларда айтарлықтай ерекшеленбегенін хабарлады". Хоторн эффектісін жоюға бағытталған, көбінесе бақылауға негізделген зерттеуде Оппенландер (1969) осындай критерийлер бойынша оқушыларын бағалап, ұйымдастыратын мектептен алтыншы сыныптың ең жақсы және ең нашар 20% оқушыларын зерттеді. Мысалы, басшы қызметкерден оқу қызметіне белсенді қатысуын күтуі мүмкін, ал қызметкер өз кезегінде оқуға көбірек бейімделуі мүмкін, бұл өзін-өзі орындалатын болжам идеясына сәйкес келеді. Басшылардың қызметкерлерге билігі бар (оның ішінде қызметкерді жұмыстан босату билігі), сондықтан қызметкерлердің мінез-құлқының өзгеруі осы билік арасындағы айырмашылықтың нәтижесі болуы мүмкін. Пигмалион эффекті алкогольге тәуелділікті емдеу контекстінде де талқыланды, себебі клиенттерін "мотивацияланған" деп сипаттаған терапевттердің емделуден бас тарту көрсеткіші "мотивацияланбаған" деп белгілегендерге қарағанда төмен болды.
Жыныстық шектеулер
Пигмалион зерттеулерінің практикалық қолданылуының бір маңызды шектеуі – Пигмалион эффектісінің әр түрлі жыныстарда бірдей жұмыс істейтінінің дәлелденбегендігі. Көптеген зерттеулер әйелдер үшін Пигмалион эффектісінің байқалмайтынын көрсетеді. Бұл, еркек әріптестерінен өзгеше, әйел басшыларға қойылған жоғары талаптар әрқашан бағынышты қызметкерлердің өнімділігін арттырмауы мүмкін екенін ұсынады. Көптеген зерттеулерде әйелдер қатыстырған, бірақ Пигмалион эффектісімен нақты байланыс табуға қол жеткізілмеді. Мысалы, Кингтің 1970 жылы жарияланбаған зерттеулерінде сәтсіз аталған эффектінің екі мысалы келтірілген, екеуінде де басты қатысушылар әйелдер болған. Сонымен қатар, Саттон мен Вудманның бөлшек саудадағы әйел сатушыларды зерттеуінде Пигмалион эффектісі анықталған жоқ.
Этикалық шектеулер
Дәстүрлі Пигмалион тәжірибесі алдауды қамтиды, бұл нақты ұйымдық ортада этикалық емес деп есептелуі мүмкін. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, осыған ұқсас жағдайларда оны әдепкі практика ретінде қолдануға болмайды. Менеджерлерді осы манипуляцияны іске асыру барысында басшылары немесе штат қызметкерлері алдауы тиіс. Егер алдау ашылып, көпшілікке жария етілсе, бұл жұмыс орнындағы сенімге елеулі нұқсан келтіруі мүмкін.