Кіріспе
Бельгиялық карикатурист Гержедің комикстер альбомы "Қара арал" – белгиялық карикатурист Гержедің "Тинтиннің оқиғалары" комикстер сериясының жетінші томы. Бельгияның консервативті "Le Vingtième Siècle" газетінің тапсырысы бойынша, "Le Petit Vingtième" балалар қосымшасы үшін 1937 жылдың сәуірінен қарашасына дейін апта сайын жарияланды. Оқиға жас белгиялық тілші Тинтин мен оның иті Сноуидің Англияға жалған ақша жасаушылардың тобын қуа беруі туралы айтады. Ұрлық жасады деген айыппен сотталған және детективтер Томсон мен Томпсоннан іздеуде жүрген Тинтин қылмыскерлерді Шотландияға дейін жетелеп, олардың "Қара аралдағы" жасырын орнын табады. "Қара арал" коммерциялық сәттілікке жетті және жарық көргеннен кейін көп ұзамай "Casterman" баспасымен кітап түрінде жарияланды. Герже "Тинтиннің оқиғалары" сериясын "Отокар патшаның скипетрі" арқылы жалғастырды, ал серияның өзі франко-бельгиялық комикс дәстүрінің маңызды бөлігіне айналды. 1943 жылы "Қара арал" Гержедің ерекше "Ligne claire" стилінде қайта боялды және қайта суреттелді. 1960 жылдардың ортасында Гержедің британдық баспагерлері оқиғаны кеңінен қайта қарауды сұрады, осы мақсатта ол өзінің көмекшісі Боб Де Мурды зерттеу сапарымен Ұлыбританияға жіберді. Оралғаннан кейін "Studios Hergé" оқиғаның қайта қаралып, үшінші басылымын шығарды, ол "Тинтин" журналында сериялық түрде жарияланды. "Қара арал" қайта-қайта пайда болатын жаман кейіпкер – доктор Мюллерді таныстырады және серияның ең танымал шығармаларының бірі ретінде кеңінен мойындалды. Оқиға 1957 жылғы "Belvision" анимациялық фильмі "Хержедің Тинтин оқиғалары", 1980-1981 жылдардағы "West End" пьесасы "Тинтин және Қара арал", 1991 жылғы "Ellipse/Nelvana" анимациялық сериясы "Тинтиннің оқиғалары" және 1992-1993 жылдардағы "BBC Radio 5" радио драмасы үшін бейімделді.
The Black Island is the seventh volume of The Adventures of Tintin, the comics series by Belgian cartoonist Hergé. Commissioned by the conservative Belgian newspaper Le Vingtième Siècle for its children's supplement Le Petit Vingtième, it was serialised weekly from April to November 1937. The story tells of young Belgian reporter Tintin and his dog Snowy, who travel to England in pursuit of a gang of counterfeiters. Framed for theft and hunted by detectives Thomson and Thompson, Tintin follows the criminals to Scotland, discovering their lair on the Black Island. The Black Island was a commercial success and was published in book form by Casterman shortly after its conclusion. Hergé continued The Adventures of Tintin with King Ottokar's Sceptre, while the series itself became a defining part of the Franco Belgian comics tradition. In 1943, The Black Island was coloured and re drawn in Hergé's distinctive [[Ligne claire style for republication. In the mid 1960s, Hergé's British publishers requested a major revision of the story, for which he sent his assistant Bob De Moor to Britain on a research trip; on his return, Studios Hergé produced a revised, third edition of the story, serialised in Tintin magazine. The Black Island introduces the recurring villain Dr. Müller, and has been widely cited as one of the most popular instalments in the series. The story was adapted for the 1957 Belvision animation Hergé's Adventures of Tintin, the 1980–81 West End play Tintin and the Black Island, the 1991 Ellipse/Nelvana animated series The Adventures of Tintin, and the 1992–93 BBC Radio 5 dramatisation of the Adventures.
Қысқаша мазмұны
Тинтин Бельгияның ауылдық жеріне ұшақ қонғанын көріп, көмекке келгенде ұшқыш оны атып жаралайды. Ауруханада жатып емделіп жатқанда, детективтер Томсон мен Томпсон оны аралап, ұшақ кейіннен Англияның Сассекске ұшып, апатқа ұшырағанын хабарлайды. Тинтин мен Сноуи Сассекске бет алады, бірақ жол бойы екі қылмыскер Тинтинді тонаушы деп айыптап, оны тұтқындайды; ол қашып үтеді, бірақ детективтер оны қуалайды. Ньюхейвенде пароммен Англияға келген соң, Тинтин мен такси жүргізушісі Сифордтың жартастарында өлтіруге тырысатын сол қылмыскерлердің шабуылына ұшырайды, бірақ Сноуидің көмегімен құтылады. Ұшақ сынықтарын тауып, ұшқыш курткасынан жыртылған қағазды табады, оның жазуы бойынша доктор Дж. Мюллердің психиатриялық клиникасына жетеді – бұл қылмыскерлермен байланысы бар неміс дәрігер. Мюллер Тинтинді тұтқындайды, бірақ төбелес кезінде үй өртеніп кетеді. Өрт сөндірушілер уақтылы келгенімен өртті сөндіріп, Тинтинді құтқарады, ал Мюллер серігі Иванмен қашып кетеді. Ауруханада жазылғаннан кейін, Тинтин бақта электр сымдары мен қызыл шамдарды көреді, олардың ұшақтың түсуіне арналғанын болжайды. Түнде шамдарды жағады, сонда ұшақтан жалған ақшаға толы қаптар түседі, Мюллердің жалған ақша жасаушылар тобының құрамында екенін көрсетеді. Тинтин Мюллер мен Иванды машинамен және пойызбен қуып жетеді. Жолда Томсон мен Томпсон оны қайтадан тұтқындауға тырысады, бірақ Тинтин оларды қылмыскерлерді қууға қосылуға көндіреді. Мюллер солтүстікке ұшатын ұшаққа отырғанда, Тинтин мен Сноуи оны қуалайды, бірақ дауылға түсіп, Шотландияның шетіндегі жерге құлайды. Детективтер басқа ұшақты тартып алады, бірақ ұшырушының бұрын ешқашан ұшпаған механик екенін кеш түсінеді. Ауадағы қиындықтардан кейін олар әуеде құлап, әуедегі жарысқа қатысып, жеңіске жетеді. Мюллердің ұшағы Шотландияның жағалауындағы Килтох ауылының жанында құлағанын білген Тинтин тергеуді жалғастыру үшін сол жерге барады. Килтохта бір қарт кісі оған Қара арал туралы айтады – жағалаудан тысқары арал, онда "қатыгез жануар" кез келген келушіні өлтіреді. Тинтин мен Сноуи аралға барады, онда "жануардың" Ранко есімді үйретілген горилла екенін біледі. Олар жалған ақша жасаушылардың аралды өздерінің базасы ретінде пайдаланып жатқанын анықтап, полициядан көмек сұрайды. Жалған ақша жасаушылар Тинтинді ұстауға тырысса да, полиция келіп, қылмыскерлерді тұтқындайды. Ранко, Тинтиннің жалған ақша жасаушыларды тоқтату әрекеттері кезінде жарақат алған, енді Тинтин оны зоопарққа алып кетуге мүмкіндік беретіндей болады.
Негізгі мәліметтер және зерттеулер
Жорж Реми, Герже деген псевдониммен танымал, «Le Petit Vingtième» («Кішкентай ХХ») газетінің редакторы және иллюстраторы болып жұмыс істеді. Бұл «Le Vingtième Siècle» («ХХ ғасыр») газетіне қосымша болатын балалар басылымы еді. 1929 жылы Герже «Le Petit Vingtième» үшін «Тинтиннің оқиғалары» комиксін бастады, ол бельгиялық тілші Тинтиннің ерліктерімен айналысады. Валлес Гержеге алғашқы оқиғасын Совет Одағында балаларға арналған антисоциалистік насихат ретінде («Советтер еліндегі Тинтин»), екінші оқиғасын Бельгия Конгосында отаршылдық сезімді күшейту үшін («Конгодағы Тинтин»), ал үшінші оқиғасын АҚШ-та американдық капитализмді сынау үшін («Америкадағы Тинтин») жасауды тапсырды. Кейін Валлес жанжалға байланысты газеттен алынып тасталды, бірақ Герже жалақысын арттыру шартымен қызметте қалуға көндірілді. Келесі комиксі үшін Герже нацистік Германияның әрекеттерін пародизациялайтын әңгіме құруды жоспарлады, «Король Оттокардың жезден жасалған таяқшасы» сюжетімен айналысты. Алайда, ол бұл жобаны уақытша тоқтатты, себебі ақ түс және қарға батып қалған машина туралы түстер көре бастады, Тинтинді солтүстікке, Гренландияға немесе Клондайкқа жіберуді ойлады. Нәтижесінде «Қара арал» комиксі пайда болды, бірақ Герже Тинтинді Шотландияға ғана жіберді, ал қарға батып қалған машинаның идеясын өзі салған сәлемдеме карточкасында пайдаланды. Сонымен қатар, ол Еуропаның атақты ғимараттарын бұзуға ниеттенген анархистер тобымен күресетін Тинтин туралы ой ойлады, бірақ бұл идея ақырғы комикке енбеді. Хикаясының көп бөлігін Ұлыбританияда өткізуді шешкен Герже Лондонға және Англияның оңтүстік жағалауына барып, ел туралы көбірек білуге тырысты. Ол жерде ол тот баспайтын болаттан жасалған Gillott's Inqueduct G 2 қаламсабын сатып алды, оны өмірі бойы қолданды. Оның Ұлыбританияны оң жағынан бейнелеуі, бала кезінен сіңген англофилиясына байланысты болды, себебі британ үкіметі Бельгияның ұзақ жылдар бойы серігі болды, оның 1831 жылы құрылуын қолдады және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс оккупациясынан босатты. Герже «Король Оттокардың жезден жасалған таяқшасы» үшін ойластырған антигермандық сезімін сақтап қалды, комиксте неміс жауын, доктор Мюллерді пайдаланды, ол кейіннен Тинтин комиксіндегі қайта оралатын кейіпкерге айналды. Ол бұл кейіпкерді негізінен нацистік режимді жақтаған шотландтық жалған шебер де-ге негіздеді. Ол туралы 1934 жылдың ақпан айында бельгиялық антиконформистік «La Crapouillot» («Миномет») журналында жарияланған мақаладан білген. Мюллердің жалған ақша жасау операциялары Беллдің әрекеттерінен шабыт алды, себебі ол кеңестік Ресейді тұрақсыздандыру үшін ресейлік рубльдерді жалғандау жоспарына қатысқан. Мюллердің көмекшілеріне неміс есімдері емес, орысша Иван және Вронзофф есімдері берілді, бірақ соңғысы Майкл Тернер мен Лесли Лонсдейл Купер ағылшын тіліне аударғанда Пушков деп өзгертілді. Банкноттарды жалғандау сол кездегі өзекті қылмыс еді, ал зұлымдардың өздерінің орнын жасыру үшін ырым-жырымдарды пайдалану идеясы кең таралған, Герже бұрын «Советтер еліндегі Тинтин» комиксінде қолданған болатын. Ранко идеясы 1930 жылдардағы екі танымал фантастикалық тіршілік иесін біріктірді: «Кинг Конг» (1933) фильмінде таныстырылған алып маймыл Кинг Конг және Лох-Несс көлінде мекендегені айтылатын Лох-Несс монстры. Гастон Лерудың 1911 жылғы кітабында және 1913 жылғы фильмде пайда болған Горилла Балао кейіпкері де Ранкоға әсер еткен болуы мүмкін. Комикстің сюжеті мен тақырыптарына Альфред Хичкок түсірген 1935 жылғы «39 қадам» фильмі де әсер етті, ол Джон Бьюкеннің 1915 жылғы оқиғалық романының бейімделуі еді.
Бастапқы жарияланым
"Қара арал" тұңғыш рет 1937 жылдың 15 сәуірінен 16 қарашасына дейін Le Petit Vingtième журналында Le Mystère De L'Avion Gris (Сұр ұшақтың құпиясы) деген атпен жарияланды. 1938 жылдың 17 сәуірінен бастап бұл оқиға француз католик газеті Cœurs Vaillants-та бөлім-бөліммен жарияланды. 1938 жылы Casterman баспасы оқиғаны бір томдық қатты мұқабалы кітапқа жинап, L'Île noire (Қара арал) деген атпен шығарды. Алайда Герже бұл басылымға көптеген қателіктер болғандықтан риза болмады, ең ірісі – кітаптың мұқабасында оның аты жазылмаған. Түпнұсқада теледидардың болуы көптеген оқырмандарды таң қалдырған болар еді. BBC теледидарды Ұлыбританияға 1930 жылдардың соңында енгізді (1946 жылға дейін тоқтатылды), ал Бельгияда теледидар 1955 жылға дейін пайда болған жоқ.
Екінші және үшінші нұсқалар
1940-1950 жылдары Герже танымалдылығы артқанда, ол және «Студия Герже» командасы көптеген бастапқы қара-ақ Тинтиннің оқиғаларын қайта салған және түспен бояған. Олар Герже жасаған «ашық сызық» («ligne claire») стилінде сурет салды, осылайша ертеректегі оқиғалар жаңа Тинтиннің оқиғаларымен салыстырғанда визуалды тұрғыдан үйлесімді болды. «Кастерман» 1943 жылы оқиғаның екінші, түсті нұсқасын 124 беттен 60 бетке дейін қысқартты. Бұл екінші нұсқада 1937 жылғы түпнұсқадан ешқандай маңызды өзгеріс болған жоқ, бірақ 1930 жылдардағы нұсқада пайда болған қара-ақ теледидар экраны, технология әлі қол жетімді болмаса да, енді түсті экран ретінде бейнеленді. 1960 жылдардың басында Гержедің ағылшын тіліндегі баспасы «Метуэн» британдық нарық үшін «Қара аралды» аударып, басып шығаруды жоспарлады. «Метуэн» көптеген британдық оқырмандар комикстегі Ұлыбританияның бейнесін дұрыс емес және ескірген деп есептеді және Гержеден ағылшын тілінде жарияламас бұрын түзетуге болатын 131 қателік тізімін жасады. Олар сондай-ақ, жұмыстың жақында жарық көрген «Айға сапар» және «Калькулустың ісі» сияқты оқиғалармен салыстырғанда ерекше ескірген болып көрінетінін білді. Ол кезде Герже «Тинтиннің» жиырма екінші оқиғасы «Сиднейге 714 рейсін» жасап жатқандықтан, қазіргі британдық қоғам мен мәдениетті зерттеуге уақыты болмады. Оның орнына ол 1961 жылдың қазан айында өзінің көмекшісі Боб Де Мурды Ұлыбританияға жіберді, онда ол Бетеманс және Довердің ақ жартастары сияқты жерлерге барып, киім мен сәулет өнерінің жаңалықтарына қатысты көптеген байқаулар жасады. Англияда болған кезде Де Мур әр түрлі заманауи киімдерді іздестіріп, оларды толыққанды суреттер үшін негіз ретінде пайдаланды. Полиция қызметкері оған полиция формасын берді, бірақ ол «Британдық теміржолынан» формаларының біреуін алуға бола ма деп сұрағанда, олардың қызметкерлері күдікпен қарады және бас тартты. Жаңа нұсқасы 1965 жылдың маусым айынан желтоқсан айына дейін «Тинтин» журналында сериялы түрде жарық көрді, кейін «Кастерман» оны 1966 жылы жинақталған томда жариялады. «Студия Герже» Де Мурдың зерттеулерінің нәтижесінде суреттерге көптеген өзгерістер енгізді. Батыс Еуропада теледидар кеңінен таралып кеткендіктен, Герже «Бұл теледидар!» деген сөзді «Бұл тек теледидар!» деп өзгертті. Алайда, Ұлыбританияда әлі түсті теледидар қол жетімді болмағандықтан, Ұлыбританияда кездесетін теледидар экраны тағы да қара-ақ түске қайтарылды. Сонымен қатар, Тинтин екі жалған ақша жасаушыға тапанша сілтеген бір көріністе, «Кері қайт! Қолдарыңды көтеріңдер!» деген түпнұсқаға қарағанда «Бір қадам тағы және өлтіремін!» деді. Тинтин тапқан жалған ақшалардың құны да 1 фунттан 5 фунтқа дейін көтерілді. Әңгімеде көрініс тапқан бірнеше ұшақтарды студияның мүшесі Роджер Лелуп қайта салды. Ол 1930 жылдары пайда болған ұшақтарды сол кездегі белсенді ұшақтармен алмастырды, мысалы, Percival Prentice, D. H. Chipmunk, Cessna 150, Tiger Moth және British European Airways Hawker Siddeley Trident. Кейіпкерлер киетін киімдер жаңартылды, ал бастапқыда көрсетілген ескі бу локомотивтері қазіргі заманғы дизельді немесе электрлі альтернативалармен ауыстырылды. Нағыз Джонни Уокер вискиінің жарнамалары ойдан шығарылған әлемдегі Лох-Ломонд вискиінің жарнамаларымен ауыстырылды, ал 11-бетке Сассекс округі кеңесінің жол белгісі қосылды. Ағылшын қалалары мен ауылдарының атаулары өзгертілді, Puddlecombe Литлгейтке, Eastbury Eastdownға айналды, ал шотландтық паб «Ye Dolphin» «The Kiltoch Arms» деп аталды. Полиция енді дәлдікпен қару ұстап тұрғандай бейнеленбеді, ал журналистер Кристофер Виллоуби Дрюп және Марко Ризотто, олар алғаш рет «Кастафиор изумруды» (1963) фильмінде пайда болды, бір көріністің аясына ретроактивті түрде қосылды. Студия қызметкерлері салған жаңа нұсқаның фондары мен басқа элементтерімен, 1966 жылғы нұсқада Герже салған жалғыз нәрсе – кейіпкерлердің өздері. Тинтиннің Англияға саяхаттау идеясы ағылшын аудармашылары үшін қиындық тудырды, өйткені «Метуэнның» саясаты Тинтиннің үйін Брюссельден Лондонға көшіру арқылы серияны ағылшын тіліне бейімдеді. Контрабандист ұшқышының қолынан жараланғаннан кейін бірінші актіде Тинтинге Түйелердің бірі «Біз Англияға кетіп барамыз» дейді. Ағылшын тілінде бұл «Біз Англияға қайтып барамыз» деп аударылады, бірақ басты кейіпкерлердің бәрі бір уақытта бір континенттік қалада болғандығын түсіндірмейді.
Кейінгі басылымдар
Кастерман 1980 жылы оқиғаның түпнұсқа қара-ақ нұсқасын өздерінің «Архивтер Герже» жинағының бір бөлігі ретінде қайта басып шығарды. 1986 жылы олар сол алғашқы басылымның факсимилесін жариялады, ал 1996 жылы екінші, 1943 жылғы басылымның факсимилесін шығарды.
Санаткерлік талдау
Гарри Томпсон «Қара арал» Герже атынан «британдықтарға ыңғайлы, бұрын-соңды күмәнсіз құрмет» білдірді деп ойлады, ал Британияның өзі «сәл ерекше» болып көрінді. Ол оны «Тинтиннің ең танымал әңгімелерінің бірі» деп сипаттап, көркемдік және комедиялық жағынан «алдыңғыларынан басып өтеді» деді. Ол кейбір логикалық тұрғыдан сенімсіз слэпстик көріністерін «1920-жылдардағы Тинтиннің соңғы демі» деп санады, бірақ 1966 жылғы нұсқа «жақсы жұмыс істелген және Тинтиннің ең әдемі суреттелген кітаптарының бірі» болды. Майкл Фарр «Қара аралдың» «ерекше сапасы мен ерекше танымалдығы» туралы пікір білдірді. Ол алғашқы нұсқаға көптеген ұшақтар мен теледидардың енгізілуі Гержедің инновация мен модернизмге деген қызығушылығын көрсетеді деп ойлады. Комикстің үшінші нұсқасы мен екі бұрынғы нұсқасының арасындағы айырмашылықтарды талқылағанда, ол соңғысы 1960-жылдардағы Hergé студиясының көркемдік дарынының «көрінісі» болғанын, бірақ ол түпнұсқаның «шығармашылығы мен поэзиясын» «тынышсыз және аса дәл» суреттермен алмастырғандықтан нашаррақ екенін айтты. Жан Марк пен Рэнди Лоффицер «Қара аралды» сол дәуірдегі танымал детективтік сериалдарға ұқсас «шеберлікпен жазылған триллер» деп сипаттады. Лоффицерлер 1966 жылғы нұсқа «жағымдылығы артып» бірақ атмосферасы төмендегенін айтып, оған бестен екі баға берді. Биограф Бенуа Питерс «Қара аралды» «таза детективтік оқиға» деп санап, оны «тамаша құрылымдалған» деп сипаттады және ол қазіргі заманғы жалған әлемді, ұшақтарды және теледидарды, ырым-жырымның құпиясы мен тарихи қамалмен салыстыратынын атап өтті. Ол оны «Томпсон мен Томсон кейіпкерлерінің ең жақсы көрсетілімдерін ұсынған, өрнекті бұратын оқиғаларға толы шытырман оқиға» деп сипаттады. Дегенмен, ол 1966 жылғы нұсқаны бұрынғы нұсқаларға қарағанда «әлдеқайда аз тартымды» деп есептеді. Басқа жерде ол «жаңарту маскисімен нағыз қиратушылық орын алды» деп сынады, сондай-ақ «жаңа Қара арал тек қана сәтсіздікке ұшырамады, сонымен қатар Герже жүйесінің бір шектеуін көрсетті», өйткені ол қайта-қайта сурет салуға бейімделгенін қосты. Стенфорд университетінің әдебиет сыншысы Жан Мари Апостолидес «Қара аралдың» Герже бұрынғы жұмыстарында зерттеген көптеген тақырыптарды кеңейтетінін айтты, мысалы, жалғандық идеясы және Сноуидің вискиге деген құштарлығы. Ол оқиғада адам мен жануар арасындағы байланыс бар екенін ойлады, Тинтиннің шашы Сноуидің терісіне, ал Вронзофтың сақалы Ранконың терісіне ұқсас. Алайда, Тинтиннің Сноуимен қарым-қатынасы толығымен жақсылыққа негізделген, ал Вронзофтың Ранкомен байланысы зұлымдыққа негізделгенін қосты. Аралда өмір сүргендіктен, Апостолидес Вронзоффты «жаңа Робинзон Крузо» деп санады, сондай-ақ бұл Герже шығармаларында арал тақырыбының алғаш рет қолданылғанын атап өтті. Әдебиет сыншысы Том Маккарти «Қара аралдың» Герженің басқа да шығармаларымен әртүрлі байланыстары бар екенін ойлады; ол оқиғадағы жалған ақшаны «Сынған құлақ» әңгімесіндегі жалған мүсінмен және «Тинтин Советтер елінде» әңгімесіндегі жалған бункермен байланыстырды. Ол сондай-ақ Тинтиннің ұшқыш жақтағы жұмбақты шешуін «Бірыңғай мүйіздің құпиясы» әңгімесіндегі қарақшылар жұмбақтарын шешумен байланыстырды, ал Бен Мордан немесе мордтан (өлім) хабар тарату арқылы Тинтиннің «Бірыңғай мүйіздің құпиясы» әңгімесіндегі Марлинспик залының криптасынан хабар беруіне ұқсас екенін айтты.
Бейімделулер
Қара арал — 1957 жылы бельгиялық Belvision студиясы жасаған "Тинтиннің оқиғалары" мультсериалының екінші түсірілім тобына бейімделген "Тинтиннің оқиғалары" сериясының бірі. Belvision студиясының бейімделуін Рей Госсенс режиссерлік етіп, сценарийін Мишель Грег жазды. Олар "Қара аралды" Герженің түпнұсқа сюжетінен едәуір алшақтап, 5 минуттық түсті эпизодтарға бөлді. Кейін француз студиясы Ellipse және канадалық Nelvana анимациялық компаниясы комиксті 1991 жылы "Тинтиннің оқиғалары" телесериалының бір бөліміне бейімдеді. Режиссері — Стефан Бернаскони, ал Тинтин рөлін Тьерри Вермут дауыстады. 1992 жылы BBC радиосы алғаш рет Radio 5 арнасында радиоқойылымды эфирге шығарды. Оны Джон Йорк өндірді, Тинтинге Ричард Пирс, ал Сноуиге Эндрю Сакс дауыс берді. 2010 жылдың 19 наурызында британдық Channel 4 телеарнасы "Dom Joly and The Black Island" атты деректі фильмін көрсетті, онда комедиант Дом Жоли Тинтин кейіпінде Остендтен Сассекске, содан кейін Шотландияға Тинтиннің қадамдарымен ілесіп жүрді. The Guardian газетінде бұл деректі фильм туралы пікір білдірген Тим Даулинг: "Оның кейбір бөлімдері көңілді, кейбіреулері әдемі, ал барлық Тинтин жанкүйерлері үшін шағын сыйлық болды. Қорқамын, тинтинолог бұрын білмеген жаңа мәліметтерді көп естімейді" деді.