Кіріспе

Вильгельм Йозеф Франц Риттер фон Либ (5 қыркүйек 1876 - 29 сәуір 1956) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның генерал-фельдмаршалы және содан кейін соғыс қылмыстары жасағаны үшін сотталған. Либ Бірінші дүниежүзілік соғыста жоғары марапатталған офицер болды және оған дворяндық атағын берген Макс Йозеф әскери орденімен марапатталды. Франция шайқасы кезінде ол Мажино сызығын бұзуға жауапты C армия тобының қолбасшысы болды. Барбаросса операциясы – Кеңес Одағына басып кіру кезінде Либ Солтүстік армия тобының қолбасшысы болды, ол Балтық елдері арқылы Ленинградқа (қазіргі Санкт-Петербург) қарай жылжып, ақырында қалаға қоршау салды. Либтің басқаруындағы бөлімшелер азаматтық халыққа қарсы соғыс қылмыстарын жасады және Холокосттың бір бөлігі ретінде еврей халқының қырғынына жауапты болған SS Einsatzgruppen өлім отрядтарымен тығыз байланыста болды. Либ Адольф Гитлердің жоғары лауазымды Вермахт офицерлеріне пара беру схемасының иегері болды, ол 1941 жылы 250 000 рейхсмарка және 1943 жылы 638 000 рейхсмаркаға бағаланған мүліктің құпия, заңнан тыс сыйлықтарын алды. Соғыстан кейін Либ Нюрнберг процесінің бір бөлігі ретінде Жоғарғы командалық сотта сотталды. Ол Барбаросса жарлығын және оның бағынышты бөлімшелер арқылы қылмыстық қолданылуын ұйымдастырғаны үшін кінәлі деп танылды және үш жылға бас бостандығынан айырылды, ол мерзімді өтеді.

Ерте өмір

Либ 1876 жылы Ландсберг-ам-Лехта Вильгельм Йозеф Франц Либ деген атпен католик отбасында дүниеге келді. Вильгельм 1895 жылы Бавария армиясына қосылып, Боксерлер көтерілісі кезінде Қытайда қызмет етті. 1907 және 1913 жылдар аралығында Бавария соғыс академиясын бітіріп, Бас штабта қызмет етті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс аралығы

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Либ бавариялық армияға қайта қосылды. Ол Шығыс майданында қызмет етті, онда Горлице-Тарнов шабуылында, Пржемысль бекінісін басып алуда және Сербиядағы науқанда өзін ерекше көзге түсірді. 1915 жылы ол Макс Жозефтің әскери орденімен марапатталды, оны алғаннан кейін ол ақсүйек атағын алды. Либтің тегі "Риттер фон Либ" деп өзгертілді. Соғыстан кейін Либ Веймар Республикасының армиясы – Рейхсверде қалды. Адольф Гитлер билікке келгенге дейін Либ Баварияны қамтитын әскери округке қолбасшылық етті. 1938 жылдың шілдесінде Либке Судет аймағын оккупациялауға қатысқан 12-ші армияның басшылығы тапсырылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде 63 жастағы Риттер фон Либ, 64 жастағы Герд фон Рундштедттен кейін екінші ең қарт генерал болды. 1939 жылдың жазында Либке C армия тобының басқаруы тапсырылды және 1939 жылдың 1 қарашасында генерал-оберст шеніне көтерілді. Ол 1940 жылғы бейтарап Төмен елдер арқылы жасалған шабуыл жоспарларына қарсы болды және былай деп жазды: "Дүниежүзінің бәрі 25 жылдың ішінде екінші рет бейтарап Бельгияға шабуыл жасаған Германияға қарсы шығады! Германия, оның үкіметі осыдан бірнеше апта бұрын ғана осы бейтараптықты сақтауға және құрметтеуге солемді уәде берген еді". Шабуыл кезінде оның әскерлері Мажино желісін бұзып өтті. Либ 1940 жылғы фельдмаршалдар салтанатында генерал-фельдмаршал шеніне көтерілді және Темір крестің рыцарь кресімен марапатталды.

Кеңес Одағына шабуыл

Барбаросса операциясы барысында, Кеңес Одағына жоспарланған шабуыл кезінде, Либке Балтық мемлекеттерін басып алу және Ленинградты жаулап алу үшін Солтүстік армиялар тобына басшылық ету тапсырылды. Либ 1941 жылғы 30 наурызда Гитлердің Кеңес Одағына қарсы идеологиялық құрту соғысы (Vernichtungskrieg) жоспарларын баяндаған сөйлеуінде болған 200-ден астам жоғары шенді офицердің бірі болды.

Балтық мемлекеттері

1941 жылдың маусым айында 4-панцерлік тобы, 16-шы армия және 18-шы армиядан құралған Солтүстік армиялар тобы советтік шекара қорғанысын жеңіп, 1 шілдеге дейін Каунас пен Риганы басып алып, Балтық елдері арқылы жылдам ілгеріледі. Армиялар тобының қолбасшысы ретінде Либ әскери операциялар аймағына және Солтүстік армиялар тобының артқы аймағына жауапты болды. 1941 жылдың маусым айының соңы мен шілде айының басында артқы аймақ қолбасшысы Франц фон Рокес Либке Каунас маңындағы еврейлердің Einsatzgruppe A, литвалық көмекшілер және 16-шы армияның әскерлері тарапынан жасалған жаппай қырғынды хабарлады. Либ кейін күнделігіне "арақашықтықты сақтаудан" басқа шарасы қалмағанын жазды, сондай-ақ екеуі еврей еркектерін стерильдеудің "адамгершілікке сай" болуы мүмкін екенін келісті. Либ еврей еркектерін өлтіруге келісім берді және Литваның кеңестік оккупациясы кезіндегі олардың қылмыстары оны ақтауға болатынын, бірақ әйелдер мен балаларды өлтірудің артық болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Шілде айының басында Гитлердің көмекшісі, Конто 5 қорынан құпия, қосымша төлемдерді бөлуге жауапты генерал Рудольф Шмундт Солтүстік армиялар тобының штаб-пәтеріне келді. Ол Либтің штабына Эйнзацгруппа А-ның еврейлерді қырғынға ұшыратуы мен өлтіруінің "қажетті тазалау операциясы" екенін және "әскерлер саяси мәселелермен айналыспауы керек" деді. 1941 жылдың қыркүйек айында Либ өзінің туған күніне байланысты қордан 250,000 рейхсмарка алды. Сол айда Эйнзацгруппа А-ның қолбасшысы Франц Вальтер Штахлекер Берлинге жолдаған баяндамасында Балтық елдерінде еврейлерді өлтірудегі олардың үлгілі ынтымақтастығы үшін Солтүстік армиялар тобын мақтады.

Ленинградқа қарсы шабуыл

Кеңес әскерлерінің қарсыласуы 1941 жылдың шілде айының басында латыш-орыс шекарасын кезіп өткеннен кейін едәуір күшейді. Сонымен қатар, Oberkommando des Heeres (OKH, неміс армиясының жоғарғы басшылығы) 3-панцерлік тобының енді Солтүстік армиялар тобын қолдамауын және тек Орталық армиялар тобына ғана назар аударуын бұйырды. Бұл Либтің Новгород, Псков және Луга қалаларындағы, сондай-ақ Эстониядағы мақсаттарын қосымша панцерлік топтың қолдауысыз іске асыруын қалдырды. Либ наразылық білдірмеді, себебі ол неміс күштерінің артықшылығына сенді және Қызыл Армияның қарсыласуы оның операцияларына әсер етпейтініне көз жеткізді. Алайда, осы күтулерге қарамастан, Ильмен көлі маңындағы батпақты жерлер мен Қызыл Армияның қарқынды қарсы шабуылдары жылдам ілгерілеуге кедергі келтірді. Тамыз айының басында Солтүстік армиялар тобының күштері тым созылып кетті, кеңейіп бара жатқан майданға қарай жылжып, күштерін бірнеше бағытта таратып алды. Либ барлық міндеттеріне 35 дивизия қажет екенін есептеді, бірақ оның қарамағында тек 26 дивизия ғана болды. Шабуыл 10 тамызда қайта басталды, бірақ бірден Луга маңында күшті қарсылыққа тап болды. Басқа жерлерде Либтің әскерлері 17 тамызда Кингсипп пен Нарва қалаларын басып алды. Армиялар тобы 20 тамызда Чудовоға жетіп, Ленинград пен Мәскеу арасындағы теміржол байланысын үзіп тастады. Таллин 28 тамызда түсті. Либтің басшылығындағы бөлімдер алға жылжу барысында кең көлемде азық-түлік тонаумен айналысты. Артық тонау Либті тонау мен мүліктің жойылғандығын шектеуге бағытталған бұйрықтар шығаруға итермеледі, себебі ол бағындырылған жерлерді пайдалануға кедергі келтіретін еді. 1941 жылдың 16 тамызындағы Либтің бұйрығында «әскерлердің ақылсыз «ұйымдастырулары» экономикалық органдардың жұмысын бастау мүмкін емес екені» айтылды. Ленинградқа соңғы теміржол байланысы 30 тамызда, неміс әскерлері Нева өзеніне жеткен кезде үзілді. Қыркүйектің басында Либ Ленинградтың құлауға жақын екеніне сенімді болды. Азаматтық тұрғындар мен өнеркәсіптік тауарлардың эвакуациялануы туралы хабарламалар алғаннан кейін, Либ пен OKH Қызыл Армия қаладан кетуге дайындалып жатыр деп сенді. Осыған байланысты, 5 қыркүйекте ол жаңа бұйрық алды, онда қала маңындағы Қызыл Армия күштерін жою міндеті қойылды. 15 қыркүйекке қарай 4-панцерлік тобы Мәскеуге қарсы жаңа шабуылға қатысу үшін Орталық армиялар тобына ауыстырылуы керек еді. Күтілген капитуляция болған жоқ, бірақ 8 қыркүйекте жаңадан басталған неміс шабуылы қаланы толық оқшаулады. Үлкен операцияларды жүргізуге жеткілікті күш болмағандықтан, Либ армиялар тобының қаланы басып алуға шамасы келмейтінін мойындауға мәжбүр болды, бірақ қазан және қараша айларында оның майданында қатал шайқастар жалғасты. Қыркүйектен бастап армиялар тобының штабы мен OKH қаланың тағдыры және аштықтан зардап шегіп жатқан кеңес халқымен не істеу керектігі туралы ойланып, талқылады. Либ артиллерияға қоршалған қаладан қашуға тырысатын кез келген азаматтарға оқ атуды бұйырды, осылайша олардың майданның жаяу әскерінің көзінен қашып кетуін қамтамасыз етті. Қарашаның ортасында армиялар тобының соғыс күнделігінде артиллерияның азаматтардың неміс желілеріне жақындауына кедергі келтіргені жазылған. Осы операциялар қолбасшылықты қарусыз азаматтарды ату «ішкі тепе-теңдіктің жоғалтылуына» әкелмей ме деп ойлануға итерді. Жоғарғы шенді офицерлер өз әскерлерінің жауынгерлік қабілетіне әсер етуі мүмкін «жалған» қайырымдылық туралы да алаңдады. Либтің басшылығындағы күштер ром халқын өлтірді, басқаларын Sicherheitsdienst (SD) бөлімшелеріне тапсырды және психикалық мүкіяттығы бұзылған адамдарды өлтіруге қатысты. 1941 жылдың желтоқсан айында 18-ші армияның қолбасшысы Георг фон Кюхлердің тікелей келісімімен SD қызметкерлері психиатриялық емханада 240 науқасты атып өлтірді.

Басшылықтан босатылды

1941 жылдың 15 желтоқсанында Мәскеу шайқасының қиын кезеңінде Либ ОКХ-ның алдын ала рұқсатынсыз солтүстік жақтан күштерін Волхов өзенінің арғы жағына шегіндірді. Либ келесі күні Вольфсшанцеде Гитлермен жеке кездесуде бұл шараны мақұлдады. 1942 жылдың 15 қаңтарында Либ Гитлерден оған еркін әрекет етуге рұқсат беруді немесе оны қызметтен босатуды сұрады. Гитлер екіншісін таңдады, ал Кюхлер Солтүстік армия тобының басшылығын қабылдады. Гитлер Либті қайтадан жұмысқа алмады, бірақ Гитлердің оған деген ризашылығы 1945 жылдың сәуірінде өзіне-өзі қол жұмғанға дейін сақталды. 1942 жылы Либ фюрер резервіне өткеннен кейін, ол Ханс Генрих Ламмерске жүгініп, Мюнхен қаласының шетіндегі Соллндағы меншігінен өзге, елді мекенде де меншік алғысы келгенін айтты. Гитлер оған бірден Пассау маңындағы Зестеттендегі меншікті сыйлады. Гаулейтер (аймақтық нацистік партиясының басшысы) Пол Гизлердің сөзіне сенсек, оның құны кем дегенде 660 000 рейхсмаркаға бағаланды.

Сот және айыптау

Либ Нюрнбергтегі АҚШ әскери трибуналында Жоғары командалық іс процесінде сотталды. Либтің қорғаушысы Ханс Латернсер дереккөз бойынша бас қорғаушы рөлін атқарды және процедуралық мәселелерде басқа тараптарды жиі өкілдік етті. Ол неміс офицерлер корпусының жалпы «абыройын» қорғады және олар соғыс заңдарына құрмет көрсеткенін түсіндірді. Қорғаныс неміс әскерінің азаматтарға, кепілге алынғандарға және партизандарға қарсы әрекеттерін жауынгерлік жағдайлармен және әскери қажеттілікпен байланыстырды. Либ және басқа айыпталушылардың берген қылмыстық бұйрықтарына қатысты Латернсер Либтің адал сарбаз екенін, мұндай бұйрықтарды көрмегенін де, жібермегенін де, оларға қарсы шығу мүмкіндігі болмағанын мәлімдеді. Ол Либтің өзінің басқару аймағындағы Einsatzgruppen тобының қызметі туралы ештеңе білмейтінін және оларды тоқтатуға құқығы болмағанын айтты. Сотталушылардың арасындағы ең жоғары шенді офицер ретінде Либ айыпталушылардың атынан соңғы сөз сөйледі. Ол айыпталушылардың әскери қағидаларынан ешқашан бас тартпағанын және оларды тарихтың құрбандары ретінде көрсетті: «Әлемдегі ешбір сарбаз мұндай ауыр жүк пен қайғымен күресуге мәжбүр болған емес». Оның бұл сөзі 1950-1960 жылдардағы Батыс Германияда кең таралған құрбандыққа ұшырау туралы көзқарасқа себеп болды. Либ төрт айыптың бірінен кінәлі деп танылды; ол «Барбаросса» жарлығын және оның бағынышты бөлімдер арқылы қылмыстық түрде қолданылуын ұйымдастырғаны үшін айыпталды. Ол өтілген мерзіміне сотталды және соттан кейін босатылды. Оның жазасы басқа айыпталушыларға қарағанда жеңіл болды. Сот шешімінде: «Оның қолтаңбасы немесе бекіту мөрі бар қылмыстық бұйрық дәлел ретінде ұсынылмады» делінген. Босатылғаннан кейін Либ Бавариядағы Хоэншвангау имениесіне оралды. 1956 жылы Фюссенде жүрек талмасынан қайтыс болды және Соллн ормандық зиратына жерленді.