Кіріспе
Сүтқоректілер туысы
Мартен – мысықтар тұқымдасының (Mustelidae) Guloninae кіші тұқымдасына жататын, Martes туысына кіретін, күзен тәрізді сүтқоректі жануар. Олардың қалың, бұйрақты құйрықтары және жартылай қайырылатын тырнақтары бар үлкен табандары болады. Түсі түрлеріне қарай сарғыштан қара қоңырға дейін өзгереді, және терісі үшін аңшылар бағалайды. Мартендер – арық, епті жануарлар, тайгада өмір сүруге бейімделген, Солтүстік жарты шардың қылқан жапырақты және солтүстік жапырақты ормандарында қоныстанады.
Жіктеу
ДНҚ зерттеулерінің нәтижелері Martes туысының парафилетикалық екенін көрсетеді, кейбір зерттеулер Martes americana-ны туыстан тысқары қойып, оны Eira және Gulo-мен байланыстырып, жаңа Жаңа әлем кладасын құрайды. Бұл туыс алғаш рет жеті миллион жыл бұрын миоцен дәуірінде пайда болған.
Этимология
Қазіргі ағылшын тіліндегі "marten" сөзі орта ағылшын тіліндегі "martryn" сөзінен туындаған, ол өз кезегінде аңгло-француз тіліндегі "martrine" және көне француз тіліндегі "martre" сөздерінен қабылданған. Бұл сөздердің бастауы герман тіліндегі түбірге дейін жетеді. Мысалы, ежелгі ағылшын тіліндегі "mearþ", ескі скандинав тіліндегі "mörðr", және ескі жоғарғы неміс және идиш тілдеріндегі "מאַרדאַר" сөздерімен салыстырыңыз.
Экология және мінез-құлық
Мартендер жалғыз өмір сүретін жануарлар, көктемнің соңында немесе жаздың басында ғана жұптасады. Көктемнің басында беске дейін соқыр, дерлік түктері жоқ балалары туады. Олар шамамен екі айдан кейін емізіп қою тоқтатылады, ал үш-төрт айлық шамасында анасынан бөлініп, өздеріне қарайды. Олар бәсекелес жемшілер.
Ғарыштық нишаның бөлінуі
Кейбір мысықтұмсықтардың, мысалы тас мысықтұмсығы мен қарағай мысықтұмсығының арасында кеңістіктік орташа бөлінісі байқалады, бірақ бұл бөліністі екі түрдің арасындағы бәсекелестікке байланысты деп айтуға болмайды. Керісінше, кеңістіктік орташа бөлініс екі түрдің тамақтану әдеттерінің өзгешелігіне, күшті жыртқыштардың қысымынан қашуға және суық климатқа бейімделу қабілетіне байланысты туындайды.
Канада
Мартен Онтарионың солтүстігіндегі Биг-Троут көлі ауданында көптеп таралған. 18 және 19 ғасырларда Хадсон шығанағы компаниясы тапсырысымен жүргізілген тері саудасы кезінде мартен терісі көбінесе қолғаптарға тігілген. Мартен терісі жергілікті жерде әлі де саудаланып жүр. Жергілікті тұрғындар осы теріге жоғары баға береді, көбінесе оны тұтынуға арналған тауарларға айырбастайды.
Қазақстан
Орта ғасырларда мысық терісі Славонияда, Хорватияның жағалауында және Далмацияда төлем түрі ретінде қолданылатын құнды тауарлардың бірі болды. Осы терінің атымен мартурина деп аталатын салық та болған. 1235-1384 жылдар аралығында соғылған және қолданылған бановак монетасында мысықтың суреті бейнеленген. Осының салдарынан хорват тілінде мысықты білдіретін "куна" сөзі бұрынғы хорват валютасының аты болды. 1993 жылдан бері соғылатын 1, 2 және 5 куна монеталарының алдыңғы жағында, сондай-ақ 25 куна естелік монеталарының артқы жағында мысық бейнеленген. 2023 жылы еуроны ұлттық валюта ретінде қабылдағаннан кейін, 1 еуролық хорват монетасының алдыңғы жағында да мысық суреті сақталды. Мысықтың жүгіріп бара жатқан бейнесі Славонияның елтаңбасында, содан кейін Хорватияның қазіргі заманғы елтаңбасында бейнеленген. Хорватия Парламентінің 1497 жылдан 18 ғасырдың соңына дейінгі ресми мөрі де осыған ұқсас дизайнға ие болды.
Финляндия
Финляндиялық байланыс компаниясы Nokia өзінің атын Нокианвирта өзені арқылы, жергілікті түрде "нокиа" деп аталатын бір түбіртекке (мартенге) байланыстырып алады.
Грекия
"Иллиада" дамылынан шапшы Долон күмістік терісінен тігілген бас киім киген.
Италия
Латын тіліндегі "галеа" сөзі бастапқыда "мартеннің терісін" білдірген, бірақ ерте римдіктердің осы бас киімдерді символдық мағынада таққандары ма, әлде жұмсақ түктері үшін ме, әлі де белгісіз.