Кіріспе

Солтүстік-шығыс Азиядағы жолбарыстар популяциясы

Сібір жолбарысы немесе Амур жолбарысы – жолбарыстың *Panthera tigris tigris* түршесінің Ресейдің Қиыр Шығысында және Солтүстік-шығыс Қытайда таралған популяциясы. Бұрын Корея түбегінің барлық аймағында кездесетін, бірақ қазіргі уақытта негізінен Ресейдің Қиыр Шығысындағы Приморье облысының оңтүстік-батысындағы Сихоте-Алин таулы аймағында қоныстанды. 2005 жылы осы аймақта 331–393 ересек және жас Сібір жолбарысы тіркелді, оның ішінде өрбуге қабілетті 250-ге жуық жекелеген жолбарыс болды. Жоспарлы сақтау шараларының нәтижесінде популяция он жылдан астам уақыт бойы тұрақты болды, бірақ 2005 жылдан кейін жүргізілген ішінара зерттеулер Ресейдегі жолбарыстар санының төмендеп бара жатқанын көрсетті. 2015 жылы өткізілген алғашқы санақ Ресейдің Қиыр Шығысында Сібір жолбарысының саны 480–540-қа дейін өскенін көрсетті, оның ішінде 100 шағын жолбарыс бар еді. Бұдан кейін толыққанды санақ жүргізіліп, Ресейде 562 жабайы Сібір жолбарысының бар екені анықталды. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, Ресей мен Қытайдың мемлекеттік шекарасының маңында шамамен 35 жолбарыс мекендейді деп есептеледі. Сібір жолбарысы генетикалық жағынан қазірде жойылған Каспий жолбарысына жақын. Каспий жолбарысының және қазіргі жолбарыстардың митохондриялық ДНК-сын салыстырған филогеографиялық зерттеулер Сібір және Каспий жолбарыстарының ортақ ата-бабасының Орталық Азияны Шығыс Қытайдан Гансу-Жібек жолы арқылы мекендеп, кейін Сибір арқылы шығысқа қарай жылжып, Ресейдің Қиыр Шығысында Сібір жолбарысының популяциясын құрғанын көрсетті. Каспий және Сібір жолбарыстары материктік Азияның ең солтүстік бөлігінде таралған. Сібір жолбарысы "Амур жолбарысы", "Манчжурия жолбарысы", "Корея жолбарысы" деп те аталады.

Таксономия

Felis tigris – 1758 жылы Карл Линней жолбарысқа берген ғылыми атауы. 19 ғасырда Шығыс Азияда бірнеше жолбарыс үлгілері жиналып, сипатталды: 1844 жылы Коенрад Якоб Темминк ұсынған Felis tigris altaicus – Кореядан шыққан, Алтай және Писихан тауларында ауланған жануарлардан алынған, Жапонияда сатылатын ұзын түкті және тығыз терілі жолбарыс терісі. 1868 жылы Леопольд Фиццингер ұсынған Tigris longipilis Венадағы Табиғат тарихы мұражайындағы ұзын түкті жолбарыс терісіне негізделген. 1871 жылы Чарльз Дод ұсынған Felis tigris var. amurensis Амур аймағынан алынған жолбарыс терісіне негізделген. 1904 жылы Эмиль Брасс ұсынған Felis tigris coreensis – Кореядан алынған жолбарыс терісі. 1999 жылы бірнеше жолбарыс түршесінің жарамдылығы күмәнді болды. 19 және 20 ғасырларда сипатталған көптеген түршелер тері ұзындығы мен түсі, жолақты үлгілері және дене мөлшері – популяциялар ішінде кеңінен өзгеріп отыратын сипаттамалар негізінде ажыратылды. Морфологиялық тұрғыдан алғанда, әртүрлі аймақтардағы жолбарыстардың айырмашылығы шамалы, ал сол аймақтардағы популяциялар арасындағы гендер ағыны плейстоцен кезеңінде мүмкін болған деп саналады. Сондықтан, тек екі жолбарыс түршесін жарамды деп тану ұсынылды, атап айтқанда, материктік Азиядағы Panthera tigris tigris және Ұлы Сунда аралдарындағы және мүмкін Сундаландтағы P. t. sondaica. 2015 жылы барлық түршелердің морфологиялық, экологиялық және молекулалық ерекшеліктері біріктіріліп талданды. Нәтижелер екі эволюциялық топтың – континенттік және Сунда жолбарыстарының ерекшелігін растады. Авторлар тек екі түршені тануды ұсынды: атап айтқанда, П. т. тигрис – бенгал, малай, индокитай, Оңтүстік Қытай, Сібір және Каспий жолбарыстарының популяцияларын, ал П. т. сондаика – Ява, Бали және Суматра жолбарыстарының популяцияларын қамтиды. 2017 жылы Мысықтар маманы тобы (Cat Specialist Group) фелидтердің таксономиясын қайта қарап, қазір материктік Азиядағы барлық жолбарыстар популяциясын P. t. tigris деп таниды.

Филогения

[[Файл:Tiger phylogenetic relationships. png|thumb|Жолбарыстар популяциясының филогенетикалық қатынастары. Сібір жолбарыстарының аналық тегінде бір ғана мтДНК гаплотипі басымдық танытады. Ал тұтқында ұсталған жолбарыстардың мтДНК әртүрлілігі жоғарырақ болып көрінеді. Бұл, мүмкін, адамның әсерінен туындаған генетикалық тартылуға ұшырағандығын көрсетеді, тұтқындағы популяцияның негізін қалаушылар генетикалық өзгермелілік жоғары болған кезде ұсталған. 21-ші ғасырдың басында Оксфорд университетінің, АҚШ Ұлттық қатерлі ісіктер институтының және Иерусалимдегі Еврей университетінің зерттеушілері Еуразиядағы мұражайларда сақталған 23 Каспий жолбарысының 20 үлгісінен тінді алып зерттеді. Олар митохондриялық гендердің кем дегенде бір сегментін секвенирледі және Каспий жолбарыстарының митохондриялық ДНҚ-сының басқа жолбарыстарға қарағанда төменгі өзгермелілігін анықтады. Олар жолбарыстардың кіші түрлерінің филогенетикалық қатынастарын қайта бағалап, Каспий және Сібір жолбарыстарының арасында айқын ұқсастық байқады, бұл Сібір жолбарысының Каспий жолбарысының генетикалық жағынан ең жақын туысы екенін көрсетеді, яғни олардың ортақ ата-бабасы жақын арада болған. Филогеографиялық талдау негізінде, Каспий және Сібір жолбарыстарының ата-бабалары 10 000 жыл бұрын Қытайдың шығысынан Гансу – Жібек жолы аймағы арқылы Орталық Азияны мекендеген, содан кейін Ресейдің Солтүстік-Шығысында Сібір жолбарысының популяциясын құру үшін шығысқа қарай жылжуы мүмкін деп болжады. Өнеркәсіптік революцияның оқиғалары Каспий және Сібір жолбарыстарының өзара оқшаулануына ықпал еткен маңызды фактор болған болуы мүмкін. 2013 жылы Сібір жолбарысының геномы толық секвенирленіп, жарияланды. Азиядағы жолбарыстар екі кладқа бөлінеді: солтүстік кладқа Сібір және Каспий жолбарыстары кіреді, ал оңтүстік кладқа континенттік жолбарыстардың қалғандары кіреді.

Бас сүйегі

Сібір жолбарысының бас сүйегі ірілігімен ерекшеленеді. Бет аймағы өте күшті және кәдімгі тіс аймағында өте кең. Әйелдердің бас сүйектерінің ұзындығы ал эми Түркістаннан табылған еркек Каспий жолбарысының бас сүйектерінің ең ұзын өлшемі болса, әйелдерінікі 1954 жылғы қаңтарда Копет Дағдағы Сумбар өзенінде өлтірілген жолбарыстың бас сүйегінің ең ұзын өлшемі , бұл осы популяция үшін белгілі ең жоғары көрсеткіштен әлдеқайда артық және көптеген Сібір жолбарысынан сәл көп. Дегенмен, оның кондилобазальдық ұзындығы тек , Сібір жолбарысының ұзындығынан кіші, ең жоғары кондилобазальдық ұзындығы .

Көбею және өмір сүру циклі

Сібір жолбарыстары жыл бойы кез келген уақытта жұптасады. Аналығы жыныстық қабылдағыштығын ағаштарға сірнеу іздері мен тырнау іздерін қалдыру арқылы көрсетеді. Ол аталықпен 5-6 күн бірге болады, оның ішінде 3 күн бойы жұптасуға дайын тұрады. Жүктілік мерзімі 3-3,5 айға созылады. Көбінесе, ұяда 2-4 бала болады, бірақ 6 балаға дейін тууы мүмкін. Балалар қорғалған жартаста соқыр күйінде туады және анасы азық табу үшін кеткенде жалғыз қалады. Туған кезде балалардың арасында әр жыныстан тең бөлінеді. Бірақ, ересек болғанда әр аталыққа әдетте 2-4 аналық жетеді. Аналық балалар аналарымен ұзақ уақыт қалады, содан кейін өздерінің бастапқы ареалдарына жақын аумақтарды иеленеді. Ал аталықтар өздерімен бірге ешкімді алып жүрмейді, ертерек жасынан-ақ алысқа саяхаттайды, бұл оларды браконьерлер мен басқа жолбарыстардың шабуылына көбірек ұшыратады. 2015 жылы бір аталық, бір аналық және үш баладан тұратын Сібір жолбарысының отбасы тіркелді. 35 айлық жасқа келгенде жолбарыстар жас ересектерге жатады. Аталықтар 48-60 айлық шағында жыныстық жағынан жетіледі. Сібір жолбарысының орташа өмір сүру ұзақтығы 16-18 жылды құрайды. Табиғаттағы жолбарыстар 10-15 жылға дейін өмір сүреді, ал тұтқындықта 25 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.

Қауіптер

Ресейден алынған 95 жабайы Сібір жолбарысының үлгілерін генетикалық талдау нәтижелері генетикалық әртүрліліктің төмен екенін көрсетті, олардың гендеріне бар болғаны 27-35 жеке тұлға үлес қосты. Бұл мәселені одан әрі ушықтыратыны, популяцияның 90%-дан астамы Сихоте-Алин таулы аймағында шоғырланған. Жолбарыстар даму дәлізінен сирек өтеді, бұл оларды Оңтүстік-Батыс Приморье облысындағы әлдеқайда кішірек популяциядан бөліп тұрады. Хунчунь ұлттық табиғи қорығында мүйізді жануарларды браконьерлік жолмен аулау жолбарыс популяциясының қалпына келуіне кедергі келтіреді.

Өткенде

Кеңес Одағы тарағаннан кейін, заңсыз ормандарды кесу және саябақ күзетшілеріне пара беру арқасында Сібір жолбарысын браконьерлік жолмен аулау жеңілдеді. Жергілікті аңшылар бұрын қол жеткізе алмайтын, Қытайдың үлкен сауда нарығына қол жеткізіп, аймақтағы жолбарыстар популяциясын қайтадан жойылу қаупіне түсірді. Сібір жолбарысы бұрын Корея түбегінде кең таралған.

Қорғау

Жолбарылар CITES-тің I қосымшасына енгізілген, бұл халықаралық сауданы тоқтатуға бағытталған. Жолбарылардың таралған аймағындағы барлық мемлекеттер және тұтыну нарығы бар елдер ішкі сауданы да тоқтатты. 2007 жылы CITES-ке қатысушы мемлекеттердің 14-ші конференциясында күштірек күзеу шараларын қабылдау және жолбарыстарды өсіруді тоқтату туралы шақыру жасалды. 1992 жылы «Сибирь жолбарысы» жобасы құрылды, оның мақсаты ғылыми зерттеулер арқылы Амур жолбарысының экологиясын және Ресейдің Шығыс аймағындағы жолбарыстардың рөлін жан-жақты зерттеу болып табылады. Жолбарыларды ұстап, радиомойындықтармен жабдықтау арқылы олардың әлеуметтік құрылымы, жерді пайдалану жолдары, тамақтану әдеттері, көбеюі, өлім-жітім көрсеткіштері және экожүйенің басқа тұрғындарымен, соның ішінде адамдармен байланысы зерттеледі. Бұл деректердің жиналымы дәстүрлі аңшылық салдарынан туындайтын браконьерлік қаупін азайтуға көмектеседі деп үміттеніледі. «Сибирь жолбарысы» жобасы жолбарыстар мен адамдар арасындағы қақтығыстарды шешу үшін Ресей үкіметінің инспекциялық тобының құрамындағы Жолбарысқа жауап беру тобы арқылы жергілікті біліктілікті арттыруда сәтті болды. Сондай-ақ, жоба жолбарыстардың экологиясы мен қорғау туралы кең ауқымды деректер базасын жетілдіруді және Сибирь жолбарысын қорғаудың жан-жақты жоспарын жасау мақсатында Ресейдің болашақ табиғатты қорғау мамандарын даярлауды жалғастыруда. 2010 жылдың тамызында Қытай мен Ресей Амур жолбарының трансшекаралық аймағындағы қорғалатын аумақтардағы қорғау мен ынтымақтастықты күшейтуге келісті. Қытай 2010 жылдың шілде айында өткен бірінші Дүниежүзілік жолбарылар күні, жолбарыларды қорғау және жолбарыстар мәдениеті жөніндегі халықаралық форум және 2010 жылдың тамызында Хунчунда өткен Амур жолбары мәдениет фестивалі сияқты бірқатар қоғамдық хабардар ету шараларын өткізді.

Қайта енгізу

Амур жолбарысының Каспий жолбарысының ең жақын туысы екендігі туралы зерттеулерге сүйене отырып, Амур жолбарысының Орталық Азиядағы қауіпсіз жерге қайта қоныстандыру үшін қолайлы түрше болуы мүмкін екендігі талқыланды. Амударья дельтасы мұндай жобаның ықтимал орны ретінде ұсынылды. Осы аймақтың қолайлы екендігін және мұндай бастаманы тиісті шешім қабылдаушылар қолдап-қолдайтынын тексеру үшін жүзеге асыру мүмкіндігін зерттеу басталды. Шамамен 100 жолбарыдан тұратын тұрақты популяцияны құру үшін, бай жемтік базасы бар, үлкен, біріккен жерлер қажет. Қазіргі уақытта дельтада мұндай орта жоқ, сондықтан оны қысқа мерзімде құру мүмкін емес. Сондықтан ұсынылған аймақ, кем дегенде, дамудың осы кезеңінде қайта қоныстандыруға жарамсыз. сурет|Барлық жолбарыстың түршелерінің таралуының салыстыруы (1900 ж. және 1990 ж.) Қазақстандағы екінші мүмкін болатын орын – Балқаш көлінің оңтүстік жағындағы Іле өзенінің дельтасы. Дельта Сарыесік Атырау шөлі мен Тауқұм шөлі арасында орналасқан және 1948 жылға дейін Каспий жолбарысының панасы болған. Дельтаға Сібір жолбарысын қайта қоныстандыру ұсынылды. Дельтадағы батпақтарда жабайы шошқалардың көптеген популяциясы мекендейді. Бұрын маңызды жем болған Бұхара суырының қайта қоныстандырылуы қарастырылуда. Сондықтан Іле дельтасы қоныстандыруға қолайлы орын деп есептеледі. 2010 жылы Ресей Иран үкіметімен екі Сібір жолбарысын парсы барысына айырбастады, екі елдің де табиғатты қорғау ұйымдары алдағы бес жыл ішінде осы жануарларды жабайы табиғатқа қайта қоныстандыруға келісті. Бұл мәселе даулы, себебі мұндай босатулардың тек 30% ғана сәтті аяқталды. Сонымен қатар, Сібір жолбарысы генетикалық тұрғыдан Каспий жолбарысынан өзгеше. 2010 жылдың желтоқсан айында Тегерандағы Эрам хайуанатбағында айырбастасқан жолбарыстардың бірі қайтыс болды. Дегенмен, жобаның жақтастары бар, Иран парсы жабайы есегі мен Каспий алқызылын сәтті қайта қоныстандырды.

Адамдарға шабуыл жасау

Баяғыда ескерту тақтасы орнатылды. Сақ болыңыз! Жолбарыстар жақын маңында! (Осторожно! Тигры рядом!). Сібір жолбарысы өте сирек адам жегіш болады. 20-ғасырдағы Ресейде адам өлтіруге әкеп соққан, себепсіз шабуылдардың алты жағдайы тіркелді. Дегенмен, оларды ұстауға тырысқан кездегі шабуылдар жиірек кездеседі. 2002 жылдың қаңтар айында, Қытайдың Цзилинь провинциясындағы Хунчунь қаласының жанындағы, Ресей мен Солтүстік Корея шекарасына жақын таулы жолда бір адам жолбарысқа шалдықты. Ол ауыр жарақат алды, бірақ аман қалды. Дәрігерге емделген кезде, оның айтқаны күдік тудырды, себебі Сібір жолбарыстары сирек адамдарға шабуыл жасайды. Шабуыл болған жерді тексеру кезінде, жолбарыспен бірге алып жүрген шикі бұғы етіне тигізбегені анықталды. Билік, шабуылды қасақана жасаған браконьер болуы мүмкін деген күдікке келді. Келесі күні таңертең, сол жолдағы жергілікті тұрғындар жолбарыс көргендерін хабарлады, ал жергілікті телеарна да осы оқиға туралы хабар таратты. Топ шабуыл болған жердегі қарда жолбарыстың іздерін және қан іздерін тауып, оларды шамамен 2500 метрге дейін соңынан ілесті, мақсаты – жануарды көру. Біраз уақыттан кейін, жолбарыс олардың алдынан баяу қозғалып бара жатқаны көрінді. Команда жақынрақ келіп, жақсырақ суретке түсіруге тырысқанда, жолбарыс кенеттен бұрылып, оларға шабуыл жасады, нәтижесінде төртеуі үрейлене қашты. Одан бір сағат өткен соң, жолбарыс сол жолда 26 жастағы әйелге шабуыл жасап, өлтірді. Билік мәйітті бульдозердің көмегімен тауып алды. Осы кезде жолбарыс 20 метр қашықтықта әлсіз жатқаны анықталды. Оны сәтті тыныштандырып, тексеруге алды, нәтижесінде жолбарыстың анемияға шалдыққандығы және мойнындағы браконьерлік тұзақтан ауыр жарақат алғаны анықталды, болат сым омыртқаға дейін терең кіріп, трахея мен өңешті кесіп тастаған. Мал дәрігерлері күшті хирургиялық операция жасағанына қарамастан, жолбарыс жарадан қан инфекциясынан қайтыс болды. Келесі тергеу барысында, алғашқы құрбанның бірнеше тұзақ орнатқан браконьер екені анықталды, сол тұзақтарға жолбарыс та, бұғы да ілінген. Кейіннен ол браконьерлік жасағаны және қорғалатын жануарларға зиян келтіргені үшін айыпталды. Ол екі жыл түрмеде отырды. Түрмеден шыққаннан кейін, ол орманды ескі тұзақтардан тазартатын жұмыстармен айналысты. 2007 жылдың желтоқсан айында Сан-Франциско зоопаркінде жолбарыс қашып кетіп, бір келушіні өлтіріп, тағы екеуін жарақаттады. Жануарды полиция атып өлтірді. Зоопарк жолбарыс қорасын қоршаған қоршаудың биіктігі 4 метр ғана болғаны үшін көп сынға ұшырады, ал халықаралық стандарт – 5 метр. Кейіннен зоопарк электр тогы бар биік қоршау орнатты. Жәбірленушілердің бірі жануарды мазақтағанын мойындады. 2010 жылы Анхуй провинциясындағы және Шанхай мен Шэньчжэнь қалаларындағы зоопарк қызметкерлері шабуылға ұшырап, қаза тапты. 2011 жылдың қаңтар айында жолбарыс Хэйлунцзян провинциясындағы көбейту паркіндегі автобус жүргізушісіне шабуыл жасап өлтірді. Парк қызметкерлері автобустың жағдайын тексеру үшін көліктен түскен жүргізуші қауіпсіздік ережелерін бұзғанын хабарлады. 2013 жылдың қыркүйек айында Батыс Германиядағы зоопаркта жолбарыс тамақтандыру кезінде есіктерді жаппаған зоопарк қызметкерін өлтірді. 2020 жылдың шілде айында Швейцариядағы Цюрих зоопаркінде әйел жолбарыс 55 жастағы зоопарк күзетшісіне шабуыл жасап өлтірді.