Кіріспе

Вирустардағы генетикалық өзгерістер – вирустық гендердегі мутацияларда, вирустық белоктарды кодтайтын гендердегі генетикалық өзгерістер. Антигендік дрейф – вирустардағы генетикалық өзгерістердің бір түрі, ол вирустың беткі белоктарын кодтайтын вирустық гендердегі мутациялардың жиналуынан туындайды. Бұл вирустың жаңа штаммын құрайды, ол бұрынғы штамдарға қарсы инфекцияны болдырмаған антиденелермен тиімді тежелмейді. Бұл өзгерген вирустың жартылай иммунды популяцияда таралуын жеңілдетеді. Антигендік дрейф Influenza A және Influenza B вирустарында кездеседі. (Сан-саққа шатасу тудыруы мүмкін екі ұқсас термин бар: антигендік ауысу және генетикалық дрейф. Антигендік ауысу – осыған қатысты процесс; ол екі немесе одан көп вирустың генетикалық материалы араласқанда вирустың беткі белоктарында болатын күрт өзгерістерді білдіреді. Генетикалық дрейф мүлдем басқа және кеңірек қолданылады; ол кез келген ДНК тізбегіндегі кездейсоқ мутациялық өзгерістердің біртіндеп жиналуына қатысты, бұл өзгерістер ДНК функциясына кедеріс келтірмейді және сондықтан табиғи іріктеуге ұшырамайды.) Иммундық жүйе вирустарды вирустық бөлшектердің бетіндегі антигендер осы антигендерге арналған иммундық рецепторлармен байланысқанда таниды. Бұл рецепторлар қан ағынындағы антиденелер немесе иммундық жүйе жасушаларының бетіндегі ұқсас ақуыздар болуы мүмкін. Бұл тану өте нақты, кілт құлыпты танығандай. Жұққаннан кейін немесе вакцинациядан кейін организм осы вирустың нақты штаммымен қайта жұғудың алдын алатын көптеген вирусқа тән иммундық рецепторларды өндіреді; бұл табиғи иммунитет деп аталады. Дегенмен, вирустың геномдары үнемі мутацияланып, осы антигендердің жаңа формаларын құрайды. Егер антигеннің жаңа формасының бірі ескі антигеннен жеткілікті түрде өзгеше болса, ол енді антиденелерге немесе иммундық жасуша рецепторларына байланыспайды, бұл мутант вирустың бұрын жұқтырған немесе вакцинацияланғандықтан бастапқы вирустың штаммына иммунды болған адамдарды жұқтыруына мүмкіндік береді. 1940 жылдары Морис Хиллеман антигендік дрейфті ашты, бұл Influenza вирустарының өзгеруінің ең көп кездесетін жолы. Екінші өзгеріс түрі – антигендік ауысу, оны да Хиллеман ашты.

Грипп вирустарында

Грипп вирусында екі маңызды антиген – беткі ақуыздар, гемагглютинин және нейраминидаза болып табылады. Гемагглютинин жаңақ эпителий жасушаларына байланысу және енуге жауапты, ал нейраминидаза жаңа вириондардың жаңақ жасушаларынан шығуы процесіне қатысады. Гемагглютинин мен нейраминидаза ақуыздарындағы жаңақ иммундық жүйелері танитын орындар тұрақты таңдау қысымына ұшырайды. Антигендік дрейф гемагглютинин мен нейраминидаза гендеріндегі шағын мутациялар арқылы осы жаңақ иммундық жүйелерінен қашуға мүмкіндік береді, бұл ақуызды бұрынғы жаңақ иммунитеті үшін танылмас етеді. Антигендік дрейф – тұмау штаммдары арасындағы генетикалық және антигендік өзгерістердің үздіксіз процесі. Адам популяциясында иммунды (вакцинацияланған) адамдар гемагглютинин генінде рецепторға байланысу құмарлығын арттыратын бір нүктелік мутацияларға таңдау қысымын түсіреді, ал иммунитеті жоқ адамдар рецепторға байланысу құмарлығын төмендететін бір нүктелік мутацияларға таңдау қысымын түсіреді. Антигендік дрейфтің тудырған қиындықтарын жеңу үшін маусымдық, эпидемиялық және пандемиялық грипке қарсы гетеровариант штаммдарға қарсы кең қорғаныс беретін вакциналар қажет. Барлық РНК вирустарында болғандай, гриппте де мутациялар жиі болады, себебі вирустың РНК полимеразасында түзету механизмі жоқ, нәтижесінде вирустық геном көбейгенде жылына бір орынға 1-ден 8-ге дейін ауыстырулар болатын қателік деңгейіне жетеді. Антигендік дрейф бұрынғыдан ауыр грипп маусымдарына себепкер болған, мысалы, 2003-2004 жылғы грипп маусымында H3N2 A/Fujian/411/2002 вирусының таралуы сондай-ақ осының салдары болды. Барлық грипп вирустары антигендік дрейфтің қандай да бір түрін бастан кешіреді, бірақ ол ең айқын түрде грипп А вирусында байқалады. Антигендік дрейфті вирустың гендік сегменттерінің қайта жиналуына қатысты антигендік ауысумен шатастыруға болмайды. Сонымен қатар, бұл популяциялық генетикадағы маңызды механизм болып табылатын кездейсоқ генетикалық дрейфтен де ерекшеленеді.