Дональд Данстан: Оңтүстік Австралияның көрнекті саяхатшысы және премьер-министрі

Кіріспе

Австралиялық саясаткер (1926–1999)
Оңтүстік Австралияның премьер-министрі

Дональд Аллан Данстан (21 қыркүйек 1926 – 6 ақпан 1999) – Оңтүстік Австралияның 35-ші премьер-министрі қызметін атқарған австралиялық саясаткер, 1967 жылдан 1968 жылға дейін және 1970 жылдан 1979 жылға дейін. Ол 1953 жылдан 1979 жылға дейін Норвуд сайлау округінің Мәжіліс палатасының (MHA) депутаты және 1967 жылдан 1979 жылға дейін Австралия Еңбек партиясының Оңтүстік Австралия филиалының басшысы болды. Премьер-министр болғанға дейін Данстан Оңтүстік Австралияның 38-ші бас прокуроры және Оңтүстік Австралияның қазынашысы қызметтерін атқарды. Ол Оңтүстік Австралия тарихында ең ұзақ қызмет еткен төртінші премьер-министр. 1950 жылдардың соңында Данстан шағын қызды зорлап, өлтіргені үшін сотталған Макс Стюартқа өлім жазасынан бас тарту үшін күшті науқан жүргізіп, бұл мәселеде сол кездегі премьер-министр Томас Плейфордқа қарсы шықты. Еңбек партиясы оппозицияда болған кезде Данстан аборигендердің құқықтарындағы реформаларды жүзеге асыруда және Еңбек партиясының «Ақ Австралия» саясатын тоқтатуда маңызды рөл атқарды. Данстан 1965 жылғы сайлаудан кейін бас прокурор болып тағайындалды және 1967 жылы Франк Уолштан кейін премьер-министр болды. Либералдық және Ауылдық Лигаға (LCL) қарағанда көп дауыс жинағанына қарамастан, Еңбек партиясы 1968 жылғы сайлауда екі мандатты жоғалтты, нәтижесінде LCL тәуелсіз депутаттың қолдауымен үкімет құрды. Данстан «Плеймандерге» қарсы күшті шабуылдар жасап, LCL-ді сайлау округтерінің тең емес бөлінуін түзетуге көндірді. Еңбек партиясының дауыс беру көрсеткішінде айтарлықтай өзгеріс болмаса да, «Плеймандер» жойылғаннан кейін, 1970 жылғы сайлауда 47 мандаттың 27-сін жеңіп алды, сондай-ақ 1973, 1975 және 1977 жылғы сайлауларда да жеңіске жетті. Данстанның прогрессивті әкімшілігі аборигендердің жер құқықтарын мойындады, гомосексуализмді қылмыстан шығарды, алғашқы әйел судья (Дэйм Рома Митчелл) тағайындалды, алғашқы британдық емес генерал-губернатор – сэр Марк Олифант, кейіннен алғашқы абориген генерал-губернаторы – сэр Дуглас Николлс тағайындалды. Ол тұтынушылардың құқықтарын қорғау заңдарын қабылдады, мемлекеттік білім беру және денсаулық сақтау жүйелерін реформалады және кеңейтті, өлім жазасын жойды, цензура мен алкогольге қатысты шектеулерді жеңілдетті, қоршаған ортаны қорғау министрлігін құрды, кемсітуге қарсы заңдарды қабылдады және парламенттің жоғарғы палатасы – Заңнамалық кеңесті қайта құру сияқты сайлау реформаларын жүзеге асырды, дауыс беру жасын 18-ге төмендетті, жалпыға бірдей сайлау құқығын бекітті және сайлау округтерінің тең емес бөлінуін толық жойды. Ол сонымен қатар Рандл Моллды құрды, тарихи ескерткіштерді қорғауға бағытталған шаралар қабылдады және Аделаида фестиваль орталығына, Мемлекеттік театр компаниясына қолдау көрсетіп, Оңтүстік Австралия кинокорпорациясын құру арқылы өнерді дамытуға ықпал етті. Сонымен қатар, қиындықтар да болды: экономика тоқырады, мемлекеттік қызметкерлердің саны артуы қалдықтар туралы айыптауларға әкелді. Данстанның жеке жобаларының бірі – Аделаидадағы қалалық қысымды азайту мақсатында Монартода жаңа қала салу жоспары экономикалық өсімнің және халық санының тоқтауына байланысты тоқтатылды, бұл жобаға көп ақша және жоспарлау инвестицияланған болатын. Төрт сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, Данстанның әкімшілігі 1978 жылы полиция комиссары Харольд Солсбериді қызметтен босатуынан кейін құлдырады, себебі сот тергеуіне дұрыс араласпады деген дау туды. Сонымен қатар, саясаттағы мәселелер мен жұмыссыздық күшейді, сыбайлас жемқорлық және жеке орынсыздық туралы негізсіз ақпарат тарады. Данстанның күйзелісі әйелінің қайтысымен күшейді. 1979 жылы денсаулығы нашарлағаннан кейін премьер-министрлік қызметінен және саясаттан кетуі кенеттен болды, бірақ ол тағы 20 жыл өмір сүрді, прогрессивті әлеуметтік саясатты қолдаушы ретінде белсенді болып қала берді.

Donald Allan Dunstan (21 September 1926 – 6 February 1999) was an Australian politician who served as the 35th premier of South Australia from 1967 to 1968, and again from 1970 to 1979. He was a member of the House of Assembly (MHA) for the division of Norwood from 1953 to 1979, and leader of the South Australian Branch of the Australian Labor Party from 1967 to 1979. Before becoming premier, Dunstan served as the 38th attorney general of South Australia and the treasurer of South Australia. He is the fourth longest serving premier in South Australian history. In the late 1950s, Dunstan became well known for his campaign against the death penalty being imposed on Max Stuart, who was convicted of rape and murder of a small girl, opposing then Premier Thomas Playford over the matter. During Labor's time in opposition, Dunstan was prominent in securing some reforms in Aboriginal rights and in Labor abandoning the White Australia policy. Dunstan became Attorney General after the 1965 election, and replaced the older Frank Walsh as premier in 1967. Despite maintaining a much larger vote over the Liberal and Country League (LCL), Labor lost two seats at the 1968 election, with the LCL forming government with support of an independent. Dunstan responded by increasing his attacks on the Playmander, convincing the LCL into watering down the malapportionment. With little change in Labor's vote but with the Playmander removed, Labor won 27 of 47 seats at the 1970 election, and again in 1973, 1975, and 1977. Dunstan's socially progressive administration saw Aboriginal land rights recognised, homosexuality decriminalised, the first female judge (Dame Roma Mitchell) appointed, the first non British governor, Sir Mark Oliphant, and later the first Indigenous governor, Sir Douglas Nicholls. He enacted consumer protection laws, reformed and expanded the public education and health systems, abolished the death penalty, relaxed censorship and drinking laws, created a ministry for the environment, enacted anti discrimination law, and implemented electoral reforms such as the overhaul of the Legislative Council, the upper house of Parliament, lowered the voting age to 18, enacted universal suffrage, and completely abolished malapportionment. He also established Rundle Mall, enacted measures to protect buildings of historical heritage, and encouraging arts, with support for the Adelaide Festival Centre, the State Theatre Company, and the establishment of the South Australian Film Corporation. At the same time, there were also problems; the economy began to stagnate, and the large increases to burgeoning public service generated claims of waste. One of Dunstan's pet projects, a plan to build a new city at Monarto to alleviate urban pressures in Adelaide, was abandoned when economic and population growth stalled, with much money and planning already invested. After four consecutive election wins, Dunstan's administration began to falter in 1978 following his dismissal of Police Commissioner Harold Salisbury, as controversy broke out over whether he had improperly interfered with a judicial investigation. In addition, policy problems and unemployment began to mount, as well as unsubstantiated rumours of corruption and personal impropriety. The strain on Dunstan was increased by the death of his wife. His resignation from the premiership and politics in 1979 was abrupt after collapsing due to ill health, but he lived for another 20 years, remaining a vocal and outspoken campaigner for progressive social policy.

Саяси бастамасы

Дунстан 1953 жылғы сайлауда Норвуд сайлау округінен Еңбек партиясының үміткері ретінде ұсынылды. Оның сайлау кампаниясы сайлаушыларды ықпал етудің ерекше әдістерімен көзге түсті: оның суреті ауданның барлық тіректеріне ілінді, ал Еңбек партиясының қолдаушылары көшелерде Дунстанды жақтады. Ол ерекше назарды ауданның көптеген итальяндық көшпенделеріне бөлді, отырған LCL мүшесі Рой Моирдің көшпенделер туралы айтқан сөздерінің аудармаларын таратып берді. Моир: "Бұл көшпенделер бізге еш пайдасы жоқ, олардың кейбіреуі шебер, бірақ көпшілігінің ешқандай дағдысы жоқ. Егер олар араласып үйленсе, онда бізде барлық түстердің спектрі болады" деді. Дунстан сер Томас Плейфордтың LCL үкіметінің ең белсенді қарсыласы болды, оның сайлау округтерін тең емес бөлу саясатын, «Playmander» деп аталатын осы құбылысты қатты сынады. Бұл жүйе LCL-дің ауылдық базасына пропорционалсыз сайлау салмағын берді. Ол Оңтүстік Австралия саясатындағы пікірсайыстарға жаңа леп пен бояу қосты, парламенттік отырыстарды өткізудің дәстүрлі «әдепті» тәсілін өзгертті. 1954 жылы LCL Үкіметтік сайлау туралы заң жобасын ұсынды, ол ауылдық дауыс берушілерге артықшылық беруді күшейтуге бағытталған. Талқылау кезінде Дунстан бұл «адамгершілікке сыймайтын заң жобасын» айыптап, оны ұсынғандардың ниетінен бөліп қарастыра алмайтынын мәлімдеді. «Егер бұл заң жобасы әдепсіз болса, оларды ұсынғандар да сондай».

Макс Стюарт ісі

1958 жылдың желтоқсанында бастапқыда Плейфордқа қатысы жоқ, бірақ кейін оның премьер-министрлік қызметіндегі шешуші нүкте болып саналған және оның билігінің аяқталуына әкелген оқиға болды. Дунстан осы кезеңде Плейфордқа күшті қысым көрсетті. Жас қыз зорланып өлтірілді, ал абориген Макс Стюарт кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Стюарттың адвокаты оның мойындауы күштеп алынғанын мәлімдеді, ал Жоғарғы және Кассациялық соттарға берілген шағымдар қабылданбады. Сот процесінің әділдігіне наразылық білдірген заң ғалымдары мен судьялардың саны артып келе жатқанда, “The News” газеті Стюарттың жағдайын агрессивті, таблоидтық стильдегі науқан арқылы көпшілік назарына жеткізді. Плейфорд пен Атқару кеңесі Стюартқа кешірім бермеуге шешім қабылдағанда, өлім жазасын тоқтату үшін Тайлық кеңеске (Privy Council) шағым жасалды. Дунстан бастамасымен Еңбек партиясы асылуды тоқтату үшін заң жобасын енгізуге тырысты. Көңіл көтерілісі мен дау-жанжалдың арасында Плейфорд істі қайта қарау үшін Корольдік комиссия құрды. Бірақ комиссия мүшелерінің екеуі бұрын сот процесіне, ал біреуі апелляциялық шағымға қатысқан еді. Бұл Dunstan мен Еңбек партиясы тарапынан жақындыққа байланысты сынға ұшырады және бүкіл әлемде резонанс тудырды, олар Плейфордты тергеудің тым тар шеңберде жүргізілгені үшін айыптады. Корольдік комиссия жұмысын бастады, ал сот отырыстарын жұртшылық мұқият бақылап, қызу пікірталас тудырды. Плейфорд Стюарттың жазасын жеңілдетпегендіктен, Дунстан өлім жазасын жою туралы заң жобасын ұсынды. Дауыс беру партиялық принцип бойынша бөлінді және жеңіліске ұшырады, бірақ Дунстан бұл мүмкіндікті пайдаланып, бұқаралық ақпарат құралдарында Плейфордтың сайлау округтерінің дұрыс еместігін сынады, сәтсіз заң жобасын сайлаушылардың құқығы бұзылған көпшіліктің адамгершілікке ұмтылысын жеңген әділетсіз жеңісі ретінде көрсетті. Дау-дамай тоқтамай тұрғанда, Плейфорд кешірім беруге шешім қабылдады. Корольдік комиссия Стюарттың кінәлі деп танылуының заңды екенін мәлімдеді. Мәселенің шешілу жолын жақтағандардың көпшілігі (оның ішінде Дунстан) Стюарттың кінәлі екенін ойласа да, оқиғалар Оңтүстік Австралия қоғамында қызу пікірталас тудырып, Плейфордтың үкіметін тұрақсыздандырды, ал Дунстанға үлкен жарияланым әкелді. 1959 жылдан бастап Либералдық-консервативтік партия (LCL) үкіметі екі тәуелсіз депутаттың қолдауымен билікте қалды, ал Еңбек партиясы күш алды. Әрқашан жетекшілік еткен Дунстан үкіметті әлеуметтік көмек, білім беру, денсаулық сақтау және өнерге жеткіліксіз қаржы жұмсағаны үшін сынады. Дунстан өзін реформатор ретінде насихаттады.

In December 1958 there occurred an event that initially had nothing to do with Playford, but eventually intensified into a debacle regarded as a turning point in his premiership and marked the end of his rule. Dunstan was prominent in pressuring Playford during this time. A young girl was found raped and murdered, and Max Stuart, an Aboriginal man, was convicted and sentenced to be executed. Stuart's lawyer claimed that the confession was forced, and appeals to the Supreme and High Courts were dismissed. Amid objections against the fairness of the trial among an increasing number of legal academics and judges, The News brought much attention to Stuart's plight with an aggressive, tabloid style campaign. When Playford and the Executive Council decided not to reprieve Stuart, an appeal to the Privy Council was made to stall the execution. Spearheaded by Dunstan, Labor then tried to introduce legislation to stall the hanging. Amid hue and cry, Playford started a Royal Commission to review the case. However, two of the commissioners had already been involved in the trial and one of the appeals. This provoked worldwide controversy with claims of bias from Dunstan and Labor, who also attacked Playford for what they regarded as a too restrictive scope of inquiry. The Royal Commission began its work and the proceedings were followed closely and eagerly debated by the public. As Playford did not commute Stuart's sentence, Dunstan introduced a bill to abolish capital punishment. The vote was split along party lines and was thus defeated, but Dunstan used the opportunity to attack the Playmander with much effect in the media, portraying the failed legislation as an unjust triumph of a malapportioned minority who had a vengeance mentality over an electorally repressed majority who wanted a humane outcome. Amid the continuing uproar, Playford decided to grant clemency. The Royal Commission concluded that the guilty verdict was sound. Although a majority of those who spoke out against the handling of the matter (including Dunstan) thought Stuart was probably guilty, the events provoked heated and bitter debate in South Australian society and destabilised Playford's administration, while bringing much publicity to Dunstan. From 1959 onwards, the LCL government clung to power with the support of two independents, as Labor gained momentum. Always at the forefront, Dunstan lambasted the government for perceived underspending on social welfare, education, health and the arts. Dunstan heavily promoted himself as a reformer.

Билікке көтерілу

Федералды деңгейде Дунстан, Австралиялық Фабиан қоғамының мүшесі Гоф Уитламмен бірге, "Ақ Австралия" саясатын Еңбек партиясының бағдарламасынан алып тастауға кірісті. Еңбек партиясының ескі кәсіподақ мүшелері қалыпты жағдайды өзгертуге қарсы болды. Алайда, партияның "Жаңа гвардиясы", оның ішінде Дунстан да бар, оны жоюға бел буды. 1959 және 1961 жылдардағы әрекеттер сәтсіз аяқталды, Еңбек партиясының жетекшісі Артур Калвелл: "Егер біз көші-қон саясатын өзгертсек, партияны қиратамыз. Бұл өзгерісті тек қана ұзын шаштылар, ғалымдар және жақсылық жасаушылар ғана қалаған", – деді. Алайда, Дунстан күш-жігерін жалғастырды және 1965 жылы ұлттық конференцияда осы саясат партия бағдарламасынан алынып тасталды; Дунстан осы өзгеріс үшін жеке өзіне еңбегін сіңіргенін мәлімдеді. Дунстан да Австралияның аборигендеріне қатысты ұқсас реформалар жасады. 1962 жылы аборигендер ісі жөніндегі заң жобасы бұрынғы қағидаларды жеңілдету үшін ұсынылды, бұл нәтижесінде аборигендердің бөлініп-жазылуына әкеп соқты. Алғашқы ұсыныста кейбір шектеулер сақталды, толыққанды аборигендерге қосымша бақылау орнатылды. Дунстан Еңбек партиясының екіұстамалыққа қарсылығын білдірді және нәсілге негізделген шектеулерді жоюды талап етті, әлеуметтік мақсаттарға түсқағаздық схемаларсыз қол жеткізуге болатынын айтты. Заң жобасы қабылданғанына қарамастан, шектеулер күшінде қалды және Дунстан аборигендерді ассимиляциялау саясатын сынады, оны олардың ерекше мәдениеттерін жою деп қарады. 1965 жылғы сайлауда Еңбек партиясы Гленелг және Баросса округтерін жеңіп алды, ал 1962 жылғы сайлауда Чаффи және Анли округтерін жеңіп алған еді. Осылайша, Еңбек партиясы Плеймендерді жеңіп, 32 жылдан кейін алғаш рет үкімет құрды, Фрэнк Уолш Оңтүстік Австралияның премьер-министрі болды. Бірінші дауыс берудің 55 пайызын жеңгеніне қарамастан, Плеймендердің ықпалы соншалықты зор болды, Еңбек партиясы 39 орынның 21-ін ғана жеңіп алды, бұл екі орындық көпшілік құрады. Дунстан Бас прокурор және Халықты әлеуметтік қорғау және аборигендер ісі жөніндегі министр болды. Ол кабинеттегі ең жас мүше болды; ол 50 жасқа толмаған жалғыз министр және 60 жасқа толмаған үш министрдің бірі еді. Бас прокурор ретінде Дунстан үкімет саясатына үлкен әсер етті. Уолш үкіметі өкілеттігі кезінде маңызды реформаларды жүзеге асырды. Арақтың, құмар ойындарының және ойын-сауықтардың заңдары қайта қаралып, либералдануға ұшырады, әлеуметтік қамсыздандыру біртіндеп кеңейтілді және аборигендердің қорықтары құрылды. Аборигендерге арақ-шарапқа қатысты қатаң шектеулер алынып тасталды және дамуды бақылау үшін Мемлекеттік жоспарлау органы құрылды. Алайда, халықтың қызығушылығының жоқтығынан наразылық аз болды. Атап айтқанда, кеңес сайлау реформасын заңдастыруды тоқтатты, бұл келесі сайлауда LCL-дің жеңіске жетуіне жол ашты. Дунстанның Бас прокурор ретіндегі беделі соншалықты жоғары болды, кабинетті көбінесе "Дунстан министрлігі" деп атады. 1965 жылы Еңбек партиясы билікке келгеннен кейін Оңтүстік Австралияда экономикалық дағдарыс басталды; жұмыссыздық елдегі ең төменгі деңгейден екінші деңгейге дейін өсті, ал көші-қон деңгейі төмендеді. 1966 жылғы Австралиядағы федералды сайлауда Еңбек партиясы Оңтүстік Австралияда 11,8% дауыс жоғалтты, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен екі есе көп. Егер бұл көрсеткіш штаттық сайлауда қайталанса, Еңбек партиясы 39 орынның тек 10-ын ғана сақтап қалады деп болжалды. Либералды партиялар Плейфордты штаттық жетекші қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, оның орнына жас және прогрессивті Стил Холл келді. Келесі штаттық сайлаудың қарсаңында Еңбек партиясы Уолшпен, "телевизия дәуіріндегі неоантроп"пен жетекшіні ауыстырды. Дунстанның бірінші премьер-министрлігі реформалар мен депрессияны аяқтау әрекеттерімен толы болды. 1967 жылдың екінші жартысында жұмыссыздық төмендеп, өнеркәсіптік қуат тұрақталды, осылайша біраз жақсару байқалды. 1967–1968 жылдардағы бюджет тапшылыққа ұшырады, экономиканы жандандыруға қаражат бөлді, ал Дунстан Федералды үкіметті Оңтүстік Австралия экономикасын ескермегендігі үшін айыптады, оның кемшіліктері үшін жауапкершілікті талап етті.

Federally, Dunstan, together with fellow Australian Fabian Society member Gough Whitlam, set about removing the White Australia policy from the Labor platform. The older trade unionist based members of the Labor Party vehemently opposed changing the status quo. However, the "New Guard" of the party, of which Dunstan was a part, were determined to bring about its end. Attempts in 1959 and 1961 failed, with Labor leader Arthur Calwell stating, "It would ruin the Party if we altered the immigration policy it was only cranks, long hairs, academics and do gooders who wanted the change." However, Dunstan persisted in his efforts, and in 1965 it was removed from the Labor platform at their national conference; Dunstan personally took credit for the change. Dunstan pursued similar reforms with respect to Indigenous Australians. In 1962, the Aboriginal Affairs Bill was introduced to liberalise constraints that had been placed on Indigenous Australians in the past and had effectively resulted in segregation. The initial proposal still retained some restrictions, placing more controls over full blooded Aboriginal people. Dunstan was prominent in Labor's opposition to the double standards, and called for abolition of race based restrictions, saying that social objectives could be achieved without explicit colour based schemes. Despite the passage of the bill, restrictions remained in place and Dunstan questioned the policy of assimilation of Aboriginal people, which he saw as the diluting of their distinctive cultures. Labor won the seats of Glenelg and Barossa at the 1965 election, after winning the seats of Chaffey and Unley at the 1962 election. Labor thus finally overcame the Playmander and formed government for the first time in 32 years, with Frank Walsh as Premier of South Australia. Despite winning 55 percent of the primary vote, the Playmander was still strong enough that Labor won only 21 of 39 seats, a two seat majority. Dunstan became Attorney General and Minister of Community Welfare and Aboriginal Affairs. He was far and away the youngest member of the cabinet; he was the only minister under 50, and one of only three under 60. Dunstan had a major impact on Government policy as Attorney General. The Walsh Government implemented significant reform in its term of office. Liquor, gambling and entertainment laws were overhauled and liberalised, social welfare was gradually expanded and Aboriginal reserves were created. Strong restrictions on Aboriginal access to liquor were lifted. and the State Planning Authority was created to oversee development. but due to lack of public interest, outcry was minimal. In particular, the council blocked electoral reform legislation, paving the way for a probable LCL win at the next election. Such was Dunstan's pre eminence during his term as Attorney General that the cabinet was often called the "Dunstan Ministry". An economic depression had begun in South Australia after the Labor government gained office in 1965; unemployment went from the lowest in the country to the second highest, while immigration levels dropped. In the 1966 Australian federal election, Labor suffered a swing against it of 11.8% in South Australia, double the national average. If this was replicated at a state election, it was projected that Labor would hold only ten of the 39 seats. The Liberals dropped Playford as the state leader, and the younger and more progressive Steele Hall took his place. In a dire situation with the next state election looming, Labor changed leaders with Walsh, a "neanderthal figure in the television age",

Dunstan's first Premiership was eventful, with a steady stream of reform and attempts to end the depression. The latter half of 1967 saw the beginnings of a slight recovery, with unemployment dipping and industrial capacity steadying. The 1967–68 budget ran into deficit, allocating funds to energise the economic engine whilst Dunstan lambasted the Federal Government for neglecting the South Australian economy, demanding it take a degree of responsibility for its ills.

Солсбери ісі және қызметтен кету

1949 жылдан бері Оңтүстік Австралия полициясында бақылау және тыңшылық мақсатында "Арнайы бөлім" жұмыс істеп келді. 1939 жылы "барлау бөлімі" ретінде құрылған бұл бөлім, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ірі неміс австралиялық қауымдастығын қадағалау үшін ондаған мың адам және ұйым туралы ақпарат жинақтады. Федералды және штаттық парламенттерден бар болғаны екі Лейборист депутатының ісі қана болмаса, бөлім Либералдық партия өкілдеріне қатысты ақпаратты аз мөлшерде сақтады. Бірақ полиция комиссары оның материалдары жүйелі түрде солшыл саяси тұлғаларға бағытталмағанын мәлімдеді. Дегенмен, журналист және бұрынғы Дунстан кеңесшісі Питер Уорд бұл материалдар туралы мақала жариялады. Онда ақпараттың бар екені, олардың "нашар дәлдікте, қауіпсіздік мақсатына қатысы жоқ екені және жүздеген, тіпті мыңдаған адал азаматтарға қарапайымдықпен келгені" айтылды. Бірақ Салисберидің адалдығымен танымал болғандықтан, тергеу және Дунстанның одан кейінгі әрекеттеріне қатысты дау туды. Уорд Дунстанның материалдардың нақты мазмұнын бірнеше жылдан бері білгенін мәлімдеді. Әділет судьясы Митчелл басқарған Корольдік комиссияда Дунстан, "қызғылт істер" туралы парламентті жаңылыстырғаны үшін Салисбериді қызметтен босатып, Арнайы бөлімнің көптеген материалдарын жойды. Салисбери 160 000 доллар төлем алып, Ұлыбританияға зейнеткерлікке кетті. Стюарт Кокберн бұл оқиға туралы "Салисбери ісі" атты кітап жазды. Бастапқыда Дунстан үшін басқа да маңызды даулар болған жоқ, бірақ экономика нашар болып қала берді және Редклиф кешенінің мәселесі әлі де шешілмеді, себебі Dow компаниясымен келісімге әлі қол қойылмаған еді. Қаржылық қиындықтар мемлекеттік сектордың кеңеюін және ауруханалардың дамуын тоқтатуға мәжбүр етті, сондай-ақ денсаулық сақтау жүйесінде ұрлық пен басқарудағы кемшіліктер туралы шағымдар туды. Бірақ Либералдық оппозиция ұйымдаспаған және беделсіз болғандықтан, Дунстанға тиімді қысым жасауға мүмкіндік алмады. Жыл соңына қарай Дунстанның саяси және бұқаралық ақпарат құралдарындағы бақылау күшейді, ол баспасөзбен қарым-қатынаста алаңдады. Салисбериді қызметтен босатқаннан кейін көп ұзамай ол губернаторлық қызметтен Симанды қызметтен босату туралы тараған қауесеттерге жауап беруден бас тартып, шулы баспасөз конференциясынан шығып кетті. Дунстанның жеке өміріне қатысты наразылықтар, жемқорлық және экономикалық басқарудағы кемшіліктер туралы айыптаулар Дунстанның өзінің жоғары мінез-құлқымен күшейді. Премьер-министр Малайзияда сәнді резиденция салу үшін мемлекеттік қаражатты пайдаланғаны және оның жеке өмірі туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды. 1979 жылы Дунстан 40 сағатқа ұйықтап, оянғаннан кейін пижама киіп, кенеттен отставкаға кетуін жариялады. Бұл оқиға тікелей эфирде теледидардан көрсетілді, сол кезде Оңтүстік Австралияда бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Дунстан саясатты шешуде де қиындықтарға тап болды. Лейборист партиясында фракциялық даулар пайда бола бастады, ал солтүстік шөлдегі Роксби Даунс қаласының жанындағы уран кен орындарының табылуы премьер-министрді қиын жағдайға түсірді. Уранды өндіру қиын кезеңде экономикалық серпін беруге мүмкіндік берсе де, қауіпсіздік негіздерімен оның өндірісіне үкіметтік тыйым салу күшінде қалды. Келесі жазда Дунстан ауыр сырқатқа шалдықты. Парламент қайта басталғанда, ол палатаның еденіне құлап, таяққа сүйенуге мәжбүр болды; дәрігер оған қалпына келу үшін алты ай демалуға кеңес берді. Либералдық оппозиция жағдайды пайдаланып, Лейборист партиясы "өзінің басшысы сияқты ауырып жатыр" деп айыптады. 1979 жылдың 15 ақпанында өткен баспасөз конференциясында Дунстан Кальвари ауруханасының бөлмесінен премьер-министрліктен кетіп бара жатқанын жариялады, оның денесі дірілдеп, үстіне халат киген еді. Осы жылы Аделаидалық екі журналист, Дес Райан мен Майк Макьюэннің "Бұл өте орынсыз" атты кітабы жарық көрді. Саяси ғалым Эндрю Паркин Дунстанның басты жетістігі мемлекеттік үкіметтер мен парламенттердің маңызды өзгерістер жасауға және терең әсер етуге қабілетсіз деген пікірді жоққа шығару болғанын айтты. Ол бұған дәлел ретінде Дунстанның кең ауқымды әлеуметтік реформаларын және көптеген басқа штаттардың Оңтүстік Австралияның үлгісін қабылдағанын келтірді.

Since 1949, there had been a "Special Branch" within the South Australian Police, for the purposes of surveillance and espionage. Conceived in 1939 an "intelligence branch", to maintain surveillance of the large German Australian community during World War II, it had amassed information on tens of thousands of individuals and organisations. Although only two Labor MPs, from both federal and state parliaments, did not have files, the branch held significantly fewer files relating to Liberal Party figures. but said that he had been assured by the police commissioner that its files were not systematically focused on left wing political figures. However, Peter Ward, a journalist and former Dunstan staffer, published a story about the files. It said the dossiers did exist and that they were "scandalously inaccurate, irrelevant to security purposes and outrageously unfair to hundreds, perhaps thousands, of loyal and worthy citizens". However, controversy erupted regarding the inquiry and Dunstan's subsequent actions because Salisbury had a reputation as a man of integrity. Ward claimed that Dunstan had known about the true contents of the files for several years. A Royal Commission under Justice Mitchell, Dunstan had sacked Salisbury for misleading Parliament about the existence of the "pink files" and many of the Special Branch files were burnt. Salisbury retired to the United Kingdom with a $160,000 payout. Stewart Cockburn wrote a book, The Salisbury Affair, about the debacle. There were initially no other major controversies for Dunstan, although the economy remained poor and the Redcliff complex was still in limbo, because an agreement with Dow was still to be finalised. The financial difficulties forced a freeze on public sector expansion and hospital developments, and there were claims of theft and mismanagement in the health system. However, the Liberal opposition was in a disorganised state and unpopular, so they were not able to pressure Dunstan effectively. Towards the end of the year, political and media scrutiny of Dunstan began to grow, and he became uneasy in his dealings with the press. Soon after the Salisbury dismissal, he walked out of a stormy media conference after refusing to be drawn on the rumoured sacking of Seaman from the gubernatorial role. Increasing innuendo about Dunstan's private life, and allegations of corruption and economic mismanagement were worsened by Dunstan's self righteous tendencies. The premier angrily denied claims that he was using government funds to build an opulent residence in Malaysia, as well as claims about his sexual lifestyle. thumb|right|Dunstan in 1979 announcing his sudden resignation in his pyjamas after collapsing and sleeping for forty hours. It was broadcast live on television, which was unheard of at the time in South Australia. Dunstan also faced difficulties on policy issues. Factional cracks began to appear in the Labor Party, and the discovery of uranium deposits near the northern outback town of Roxby Downs put the premier in a bind. Mining the uranium promised to provide a valuable economic boost in difficult times, but a government ban on its mining, on safety grounds, was still in force. By the summer that followed Dunstan became extremely ill. When Parliament resumed, he collapsed on the floor of the House and was forced to use a walking stick; his doctor advised him that he required six months of rest to recover. The Liberal Opposition seized on the state of affairs and charged that the Labor Party was "as ailing as the man who led it". In a stage managed press conference on 15 February 1979, Dunstan announced his retirement as premier from his room in Calvary Hospital, clearly shaking and wearing a dressing gown. The book, It's Grossly Improper, by two Adelaide journalists, Des Ryan and Mike McEwen, was published later that year. Political scientist Andrew Parkin said one of Dunstan's main achievements was to debunk the notion that state governments and parliaments lacked the ability to make significant changes with profound impacts. As evidence, he cited Dunstan's sweeping social reforms and the fact that many other state governments followed South Australia's lead.

Саясаттың кейінгі өмірі

Дунстан парламенттен кеткеннен кейін партия басшысы және премьер-министр ретінде оның орнын депутат Дес Коркоран басты. Келесі Норвуд сайлауында Дунстанның мандатын Лейбористер партиясы сақтап қалды. Коркоран 1979 жылғы сайлауды жариялады, нәтижесінде партия либералдарға қарсы 19 орынға ие болды, ал Лейбористерге қарсы 8,4 пайыздық дауыспен 25 орын бөлді. Осы кезеңде ол Оңтүстік Австралияның саяси жағдайларына көңілі тоқталды. Аделаидалық екі журналистің «Бұл өте ұятты» атты кітабы қараша айында жарық көрді және бір апта ішінде сатылып түгелдей таусылды. Кітапта мемлекеттік қаражатты тиісінше пайдаланбағаны және саяси ықпал үшін Джон Серуто деген мейрамхана иесімен гомосексуалдық қарым-қатынаста болғаны туралы айтылды. Бастапқыда кітаптың шындығына қатысты қызу пікірталас пен болжамдар болды. Дунстан 1981 жылы «Фелиция» атты естеліктерінде кітапты «жалғанның жиынтығы» деп бағалады. 1980 жылдың мамырынан 1981 жылдың басына дейін ол POL журналының редакторы қызметін атқарды. 1982 жылы ол көршілес Виктория штатына көшіп, Туризм директоры болып тағайындалды. Бұл екі штаттың дәстүрлі бәсекелестігіне байланысты Оңтүстік Австралияда наразылық тудырды. Дунстан өз кезегінде, өзінің туған штатының болашағын қалыптастыруға және құруға рұхсат етілгенін қалағанын, бірақ үш жыл бойы оған мән берілмегенін айтты. Ол Оңтүстік Австралиядағы қоғамдық тұлғалардың оның жоғары беделі мен басқаларды басып тастау қабілеті олардың беделін түсіруі мүмкін екенін айтқандықтан, оның кеткені олар үшін жағымды болар еді, ал Викторияның ұсынысы оған конструктивті жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Дунстан 1983 жылдың 12 шілдесінде Виктория экономикалық даму корпорациясына тағайындалды және 1986 жылдың 23 маусымында қызметтен кетті. 1986 жылға дейін ол Туризм директоры лауазымында болды, содан кейін Джон Кейн үкіметімен келіспеушілік туып, Аделаидаға оралды. (неолиберализм) және жекешелендіру, әсіресе Оңтүстік Австралияның су, газ және электр энергиясын беру салаларында. 1990 жылдары ол «Аделаида ревью» журналына Боб Хоук пен Пол Китингтің Федералды Еңбек үкіметтерін, Джон Говардтың Федералды Либералды үкіметін және Дин Браун мен Джон Олсеннің Штаттық Либералды үкіметтерін қатаң сынаған мақалалар жазды. Ол көпмәдениеттілік пен мәдени алуан түрліліктің жақтасы болды және көбінесе расизмнің қаупі туралы жазды. Өліміне бір жыл қалғанда, ауырған Дунстан 5000 адамның алдында өткен Гуф Уитлэм лекциясында Лейбористер партиясының экономикалық рационализмін сынады. Кейіннен оның құрметіне сайлау округі аталды. «Данстан» театры оның сахна өнеріне қосқан үлесін еске алу үшін аталды.

After Dunstan's resignation from Parliament, deputy Des Corcoran took his place as party leader and Premier. At the subsequent Norwood by election, Dunstan's seat was retained by Labor. Corcoran soon called the 1979 election, which left the party with only 19 seats against the Liberals on 25 seats on an 8.4 percent two party swing against Labor. During this time, he became increasingly disillusioned with South Australian political affairs. A book by two Adelaide journalists, It's Grossly Improper, was released in November and sold out within a week. It alleged inappropriate use of government funds and a homosexual affair with a restaurateur, John Ceruto, in return for political favours. There was initial fanfare and speculation as to the authenticity of its claims; Dunstan dismissed the book as a "farrago of lies" in his 1981 memoirs, entitled Felicia. From May 1980 to early 1981 he acted as editor for the magazine POL. In 1982, he moved to the neighbouring state of Victoria, and was appointed the Director of Tourism. This sparked an outcry in South Australia due to the two states' traditional rivalry. For his part, Dunstan said he had yearned to be given a role in shaping and building the future of his native state, but that he had been snubbed for three years. He said that public figures in South Australia had told him his high profile and ability to overshadow others could have caused a loss of face to them, and thus his departure would be seen favourably by them, while Victoria's offer gave him an opportunity to be constructive. Dunstan was appointed to the Victorian Economic Development Corporation on 12 July 1983, resigning on 23 June 1986. Dunstan stayed in the Director of Tourism role until 1986, when he returned to Adelaide after falling out with the government of John Cain. (neoliberalism) and privatisation, particularly of South Australia's water, gas and electricity supplies. During the 1990s he wrote essays for the Adelaide Review magazine strongly criticising the Federal Labor Governments of Bob Hawke and Paul Keating, the Federal Liberal Government of John Howard and the State Liberal Governments of Dean Brown and John Olsen. He remained an advocate for multiculturalism and cultural diversity, often writing about the dangers of racism. A year before his death, the ailing Dunstan decried Labor's economic rationalism in front of 5,000 at the Gough Whitlam Lecture. and later had an electorate named after him. The Dunstan Playhouse was later named to honour his contribution to the performing arts.

Жеке өмір

Норвуд қаласымен тығыз байланысты. Оның құрметіне Норвуд қалалық әкімшілігі алдындағы тротуарға мемориал орнатылған (суретте). Норвудта тұрып, университетте оқып жүргенде, Дунстан өзінің алғашқы әйелі Гретель Эльсасермен танысты, оның еврей отбасы нацистік Германиядан Австралияға қашып келген еді. Олар 1949 жылы үйленіп, Фиджиге көшіп кетті. 1972 жылы Дунстан әйелінен ажырасып, Норвудқа жақын орналасқан Кент Таун қаласындағы шағын пәтерге көшті. Отбасылық үй сатылды, себебі балаларының екеуі университетте оқып жатқан еді. 1974 жылы олар толық ажырасып кетті. Дунстан бұл кезеңді бастапқыда "өте күңгірт және жалғыз" деп еске алады. Отбасынан айырылғаннан кейін, ол жаңа достар мен таныстар тапты. Жақын жерде тұратын достары әңгімелесу және дәмді тамақ жеу үшін оның пәтеріне жиналатын, ал тамақ дайындау – Дунстанның хоббиі болатын. 1974 жылы Дунстан тағы бір үй сатып алды, оның бір бөлігі сол кезде жарық көрмеген аспаздық кітаптан қаржыландырылды. 1976 жылы «Дон Данстанның аспаздық кітабы» жарық көрді – Австралия басшысының шығарған алғашқы аспаздық кітабы. Жалпы алғанда, Дунстан штатта жоғары сапалы тамақтану саласында революция жасады. Дунстан Адельден, оның 30 жаста болса, әлдеқайда үлкен еді. Дунстан өзінің жеке өмірі туралы көп айтпаса да, оның «сексуалдық азаттығымен бісексуал ретінде өмір сүргені» айтылады.

Өлім

1993 жылы Дунстанға қатерлі жұтқыншақ ісігі, содан кейін операция жасау мүмкін емес қатерлі өкпе ісігі деген диагноз қойылды, ол 1999 жылдың 6 ақпанында қайтыс болды. Дунстан өзі темекі тартпаса да, ұзақ уақыт бойы темекі түтініне ұшыраған. Дунстанның өнерге деген сүйіспеншілігіне құрмет ретінде 9 ақпанда Аделаида фестиваль орталығында қоғамдық еске алу рәсімі өтті. Шараға бұрынғы Лейборист премьер-министрлері Гоф Уитлэм мен Боб Хоук, Федералдық оппозиция жетекшісі Ким Бизли, премьер-министр Джон Олсен және штаттық оппозиция жетекшісі Майк Ранн қатысты. Мыңдаған адамдар орталықтың сыртында, Торренс өзенінің жағасындағы Эльдер паркінде жиналды. Штат тулары жартылай түсіріліп, еске алу рәсімі тікелей эфирде көрсетілді.

Мұра

Фестиваль орталығындағы театр "Дунстан Playhouse" деп қайта аталды. Оңтүстік Австралия сайлау комиссиясының 2012 жылғы аумақтық қайта бөлуі "Norwood" сайлау округінің "Дунстан" деп аталуын қамтыды, ол 2014 жылғы сайлаудан бастап құрылды. 2014 жылы Дино Ходжтың Дунстанның отбасы мен бұрынғы жақындарының қатысуымен жазылған "Дон Дунстан: Жақындық және бостандық" атты өмірбаяны жарық көрді. 1988 жылы Дунстан өзінің саяси, кәсіби және жеке өміріне қатысты құжаттар жинағын, фотосуреттерді, баспасөз материалдарын, сөздерін және баспасөз хабарламаларын, аудиовизуалды материалдарды, кітапханасынан кітаптарды, кейбір киімдерін және басқа да естелік заттарды Флиндерс университетінің кітапханасына сыйға берді, оларды зерттеу мақсатында қарауға және пайдалануға болады (Сілтемелерді қараңыз).

Дон Данстан қоры

Дон Данстан қоры 1999 жылы Аделаида университетінде, ол қайтыс болғанға дейін аз уақыт өткен соң, прогрессивті өзгерістерді ілгерілету және Данстанның естелігін құрметтеу үшін құрылды. Дунстан өмірінің соңғы айларын оның құрылуына дайындық жасауға арнады. Ловита О'Донохью лекциясы 2007 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді, онда спикерлер австралиялық қоғамдағы Австралияның жергілікті халқының өткені мен болашағының әртүрлі жақтарын жарыққа шығарады. Лекция жыл сайын Келісім апталығында өтеді. О'Донохью 2024 жылдың ақпан айында қайтыс болғанға дейін лекция оқушыларын таңдап келді. 2020 жылдың 3 маусымында Джейн Ломакс Смит ұйымның жаңа төрағасы болып тағайындалды, ол бұл қызметті 10 жылдан бері атқарып келген Линн Арнольдты алмастырды. Линн Арнольд 2022 жылдың маусымынан бастап директор және демеуші ретінде Басқарма құрамында қалды.

Дон Данстан сыйлығы

2003 жылдан бері Аделаида кинофестивалі австралиялық кино индустриясына ерекше үлес қосқан жеке тұлғаны марапаттау үшін Дон Данстан сыйлығын табыс етеді. Аделаида кинофестивалінің Басқармасы «өз жұмысы арқылы австралиялық экран мәдениетін дамытқан» деп санайтын, оның иегерлері Дэвид Гулпилил, Рольф де Хир және Скотт Хикс. 2013 жылы сыйлық алғаннан кейін Хикс, Дунстанның Оңтүстік Австралияда кино индустриясын құру туралы көрегендігінің өзінің кәсіби өсуіне зор үлес қосқанын атап өтті.