Канададағы діни негіздегі жеке мектептер

Кіріспе

Канададағы мектептердің түрі – Канададағы бөлек мектептер. Бөлек мектеп – бұл үш провинцияда (Онтарио, Альберта және Саскачеван) конституциялық мәртебеге және үш аумақта (Солтүстік-Батыс аумақтары, Юкон және Нунавут) заңдық мәртебеге ие мектептер. Канаданың осы аймақтарында бөлек мектеп – азаматтық билік органы (бөлек мектеп кеңесі) басқаратын, Канада Конституциясында (үш провинция үшін) немесе федералды заңдарда (үш аумақ үшін) бекітілген мандатпен жұмыс істейтін мектеп. Бұл алты аймақта азшылық дінінің мүшелерінен тұратын азаматтық сайлаушылар провинцияның немесе аумақтың жергілікті билік органдарының сайлау заңнамасына сәйкес бөлек мектеп сенімділерін сайлайды. Бұл сенімділер өздерінің сайлаушылары мен провинциялық немесе аумақтық үкімет алдында заңды түрде есеп береді. Ешбір шіркеудің бөлек мектепте конституциялық, заңды немесе меншік мүддесі жоқ. Конституциялық түрде бөлек мектептің және бөлек мектептің құзыры – бөлек мектеп кеңесінің римдік католик (немесе сирек протестанттық) теологиясы, ілімі және тәжірибесін көрсететін мектеп ортасында білім беруді қамтамасыз ету болып табылады. Бұл мандат оқу бағдарламасында, оқу-жаттығуларында, тәжірибелерінде және кадрлық құрамында көрініс табуы мүмкін. Бұл мандаттың шектері Канаданың Құқықтар мен бостандықтар туралы Хартиясы мен сот шешімдерін қолдану арқылы анықталады. Онтариодағы Альберта мен Саскачеваннан айырмашылық тәжірибесі негізінен бірдей конституциялық ережелердің Канада тарихының әртүрлі кезеңдеріндегі қоныстануға әсер етуінің нәтижесі болып табылады. Канада Конституциясы бөлек мектептерде білім алуды барлық адамдарға қолжетімді табиғи немесе шартты құқық ретінде белгілемейді. Тек протестанттар немесе римдік католиктер, қайсысы болса да, жергілікті қауымдастықта басқалармен салыстырғанда азшылық дінді білдірсе, ғана бөлек мектеп білімін құруды қарастыра алады. Бөлек мектеп құру құқығы басқа діннің азаматтарына (мысалы, православиелік христиандар, яһудилер, мормондар, индустар, мұсылмандар немесе сикхтер) қолжетімді емес. Сонымен қатар, азшылық діні мемлекеттік мектептер жүйесінен шығып, бөлек мектептер жүйесін құруды қалайтынын дәлелдеуі керек.

Type of school in some Canadian provinces
religion based separate schools in Canada

In Canada, a separate school is a type of school that has constitutional status in three provinces (Ontario, Alberta and Saskatchewan) and statutory status in the three territories (Northwest Territories, Yukon and Nunavut). In these Canadian jurisdictions, a separate school is one operated by a civil authority—a separate school board—with a mandate enshrined in the Canadian Constitution (for the three provinces) or in federal statutes (for the three territories). In these six jurisdictions a civil electorate, composed of the members of the minority faith, elects separate school trustees according to the province's or territory's local authorities election legislation. These trustees are legally accountable to their electorate and to the provincial or territorial government. No church has a constitutional, legal, or proprietary interest in a separate school. The constitutionally provided mandate of a separate school jurisdiction and of a separate school is to provide education in a school setting that the separate school board considers reflective of Roman Catholic (or, rarely, Protestant) theology, doctrine, and practices. This mandate can manifest itself in the Program of Studies and the curriculum, exercises and practices, and staffing. The limits of this mandate are determined by the application of the Canadian Charter of Rights and Freedoms, and judicial decisions. The different experience in Ontario as compared to Alberta and Saskatchewan is principally the result of the same constitutional provisions having effect on settlement at different stages in Canadian history. The Constitution of Canada does not establish separate school education as a natural or unconditional right available to all. Only Protestants or Roman Catholics, whichever is the minority faith population compared to the other in a community, can consider the establishment of separate school education. The separate school establishment right is not available to citizens of any other faith (such as Orthodox Christians, Jews, Mormons, Hindus, Muslims, or Sikhs). In addition, the minority faith must establish that they wish to leave the public school system and create a separate school system.

Тарихи негіздер

XVIII ғасырда Солтүстік Америкадағы Франция колонияларын Ұлыбритания басып алған кезде, британдық билік иелері үлкен Рим-католик қауымын басқару мәселесімен бетпе-бет келді. Бұл маңызды болды, өйткені Англия мен Ирландиядағы католик-протестант зорлық-зомбылығы ағылшын реформациясының басталынан бері тоқтамай келді. Алайда, 1688 жылғы Даңқты революциядан бастап протестантизм британ мемлекетінің ресми діні болды, бұл туралы 1701 жылғы Елді мекен туралы акті дәлелдейді, ол католиктерге монарх болуға тыйым салды. Бұл Ұлыбритания империясында католиктерге қарсы заңдар мен саясаттың ұзақ кезеңінің басталуы болды, ең танымал мысалы – Ирландияның «Жазалау» заңдары. Жаңа әлемдегі француз халқына қатысты, жаңа халықтың Ұлыбританияға қарағанда Франция патшасына адал болуы мүмкін деген қорқыныш болды. Британдықтардың қолына түскен алғашқы француз колониясы 1713 жылы Атлантика жағалауындағы Акадия болды (1710 жылы басып алынған). Бұл жерде француз-католик қауымымен қарым-қатынас жасау мәселесі қарапайым, бірақ қатыгез қуғын-сүргін арқылы шешілді. 1755 жылғы Акадиялықтарды қуғын сүргісінде 12 000-ға жуық акадиялық өлтірілді және/немесе Он үш колонияға, Луизианаға, Францияға, Англияға және т.б. мәжбүрлі түрде қоныстандырылды. Кейінірек олардың кейбіреулері оралды, бірақ олардың жерлері мен ауылдары ағылшын-протестант қоныстанушыларына берілді. Алайда, қуғын-сүргінге себеп болған нәрсе – акадиялықтардың «Француздар мен үндістер соғысы» (1754–1760/1763) кезінде Франция жағында болуы мүмкін деген қорқыныш болды. 1763 жылы Канаданың әлдеқайда үлкен колониясы құлаған кезде (Квебек қаласы 1759 жылы, Монреаль 1760 жылы басып алынған), депортация тиімді емес деп саналды. Оның орнына британдық шенеуніктер француз канадалықтарына өз діндерін және әдет-ғұрыптарын сақтауға рұқсат беруге уәде берді: Оның британдық Ұлылығы Канада тұрғындарына католик дінінің еркіндігін беруге келіседі: ол, нәтижесінде, өзінің жаңа Рим-католик азаматтарының өз дінін Рим шіркеуінің салт-дәстүрлеріне сәйкес, Ұлыбритания заңдары рұқсат еткенше, дінін ұстануға болатынына қатысты ең нақты және тиімді бұйрықтар береді. Оның британдық патшалығы француз тұрғындары немесе Канададағы ең христиан корольінің азаматтары болған басқа адамдар, олар кез келген жерде қауіпсіз және еркін демалуға болады деп келіседі. Париж шартының IV бабы (бөлігі). Бұл кепілдік кейіннен 1763 жылғы Корольдік жариялау сияқты ассимиляциялық заңнамамен бірнеше рет қауіп төндірді, бірақ бұл негізінен 1774 жылғы Квебек актісімен кері қайтарылды. Америка революциясынан кейін жаңа колонияға ағылшын-протестанттар ағылып келді. 1791 жылы Конституциялық актімен колония бөлінді, Англия шіркеуі Жоғарғы Канадада (қазіргі Онтарио) қалыптасқан дін болды, ал Төменгі Канада заңды түрде зайырлы болды, бірақ католик шіркеуі үстемдік құрды. Кейбір адамдар бұл бөліністің «бұрыс» жағында қалды, Жоғарғы Канадада француз-католиктер, ал Төменгі Канадада ағылшын-протестанттар азшылықты құрады. Сол кездегі мектептер әртүрлі шіркеулер басқаратын, толығымен дерлік шіркеулік мектептер болды. Тек мемлекеттік стандарттау мен білім беруді мемлекеттік қаржыландыру енгізілгеннен кейін ғана бұл саяси мәселе болды. 1867 жылы Конфедерация кезінде Жоғарғы Канададағы католиктердің көпшілігі ирландтықтардан шыққан, сонымен қатар ағылшын тілін білетін адамдар болды. 1840 жылдары методисттік дін қызметкері және реформатор саясаткер Эггертон Райерсон барлық діндердегі балаларды бір жүйеде оқытатын «жалпы мектептерді» жақтады. 1844 жылы Жоғарғы Канаданың бас білім беру инспекторы болды. Алайда Райерсон католик азшылықты сендіре алмады және білім беру реформасында мемлекеттік қаржыландырылатын жүйеде азшылықтың діни мектептеріне рұқсат беретін ережелерге қарсылық білдірді. Католиктер үшін Төменгі Канададағы протестанттық азшылықтың бөлек жүйеге ие болу құқығын жеңіп алғандығы маңызды болды. Канаданың батысындағы (Жоғарғы Канада 1840 жылға дейін) жеке мектептердің институционализациясы 1863 жылғы Скотт актісімен қамтамасыз етілді, бірақ ауылдық католик мектептері тек 5 км радиуста қызмет ете алады деген ескертумен. Теңіз провинцияларында да осыған ұқсас мәселелер туындады. 1864 жылы Новая Шотландия үкіметі білім беру жүйесін реформалады, діни немесе ағылшын тілінен басқа кез келген тілді оқыту құралы ретінде қолданатын барлық мектептерден қолдауды алып тастады. Нью-Брансуикте 1858 жылғы приходтық мектептер туралы заң бойынша орталық білім беру кеңесінен аз ғана қадағалау болды, және іс жүзінде әрбір мектеп өз сенімділер кеңесімен тәуелсіз басқарылды, ал көптеген мектеп кеңестері бір немесе екінші діннен шыққан адамдар басып алды. Оқулықтар стандартизацияланбады; протестанттар басым аймақтар ирланд ұлттық мектептерінің оқулықтарын пайдаланды, ал ағылшын тілді католик аймақтары ирланд христиан бауырларының кітаптарын пайдаланды. Аз ғана акадиялық мектептер Канада шығысынан (Төменгі Канада) француз тіліндегі оқулықтарды пайдаланды.

When France's colonies in North America were conquered by Britain during the 18th century, British authorities were faced with the dilemma of ruling over a large Roman Catholic community. This was significant, as Catholic Protestant violence in England and Ireland had been nearly constant since the beginning of the English Reformation. Since the Glorious Revolution of 1688, however, Protestantism had been the official religion of the British state as evidenced by the Act of Settlement 1701 which forbade Catholics to become monarch. This was the beginning of a long period of anti Catholic laws and policies in the British Empire, most famously expressed through the Irish "Penal" Laws. In the case of the New World French there was also the fear that the new population was potentially more loyal to a foreign king, that of France, than to Britain. The first French colony to fall to the British was Acadia on the Atlantic coast in 1713 (invaded in 1710). Here the problem of dealing with a French Catholic community was solved through the simple but brutal method of expulsion. The Expulsion of the Acadians of 1755 saw some 12,000 Acadians killed and/or forcibly resettled to the Thirteen Colonies, Louisiana, France, England, etc. Some later returned, but their land and villages had been given away to Anglo Protestant settlers. However, the trigger for expulsion was about the fear that Acadians would side with France during the "French and Indian War" (1754–1760/1763). When the much larger colony of Canada fell in 1763 (Quebec City invaded in 1759, Montreal in 1760), deportation was seen as less practical. Instead British officials promised to allow French Canadians to keep their religion and customs:
His Britannick Majesty, on his side, agrees to grant the liberty of the Catholick religion to the inhabitants of Canada: he will, in consequence, give the most precise and most effectual orders, that his new Roman Catholic subjects may profess the worship of their religion according to the rites of the Romish church, as far as the laws of Great Britain permit. His Britannick Majesty farther agrees, that the French inhabitants, or others who had been subjects of the Most Christian King in Canada, may retire with all safety and freedom wherever they shall think proper |Treaty of Paris, Article IV (part)
This guarantee was later threatened on several occasions by assimilationist legislation such as the Royal Proclamation of 1763, but this was largely reversed by the Quebec Act of 1774. After the American Revolution, the new colony was flooded with Anglo Protestant refugees. The colony was then divided by Constitutional Act of 1791, with the Anglican Church becoming the established religion in Upper Canada (now Ontario) while Lower Canada remained legally secular but dominated by the Catholic church. Inevitably, some people ended up on the "wrong" side of this division, with a French Catholic minority in Upper Canada and an Anglo Protestant minority in Lower Canada. Schools of the era were almost entirely parochial schools controlled by the various churches. Only when government mandated standardization and public funding for education were introduced did this then become a political issue. By the time of Confederation in 1867, the majority of Catholics in Upper Canada were of Irish extraction as well as English speaking. In the 1840s Methodist minister and Reformist politician Egerton Ryerson championed "common schools" that would educate the children of all faiths under one system. He became Chief Superintendent of Education for Upper Canada in 1844. However, Ryerson was not able to convince the Catholic minority and grudgingly agreed to clauses in his education reforms that allowed for minority faith schools within the publicly funded system. The Catholic case was strengthened by the fact that the Protestant minority in Lower Canada had already won the right to a separate system. The institutionalization of separate schools in Canada West (Upper Canada before 1840) was secured by the Scott Act of 1863, but with the caveat that rural Catholic schools could only serve an area with a radius of 3 mile (5 km). In the Maritime provinces, similar issues were at play. In 1864, the government of Nova Scotia reformed its system of education, withdrawing support from all schools which were religious or which used any language other than English as a medium of instruction. In New Brunswick under the Parish Schools Act of 1858, there was only loose supervision from the central board of education, and in practice each school was run independently by its board of trustees, and most schools boards were dominated by partisans from one religion or another. Textbooks were not standardized; Protestant majority regions used the textbooks of the Irish National Schools while the English speaking Catholic areas used the books of the Irish Christian Brothers. The few Acadian schools used French language textbooks from Canada East (Lower Canada).

1867 жылғы Конституция

Салықпен қаржыландырылатын азшылықты діни мектептердің осы бұрыннан бар құқықтары 1860 жылдары Канада Конфедерациясы төңірегіндегі конституциялық келіссөздердің бір бөлігі болды. Конфедерация конференциясында Галифакстың Рим-католик архиепископы Коннолли орталық үкімет басқаратын, бүкіл федерация бойынша жеке католик және протестант мектеп жүйелерін құруды ұсынды. Бұл ұсыныс Канада Шығысынан келген француз канадалық делегаттар тарапынан күшпен қабылданбады, олар білім беруді провинциялық деңгейде басқаруды талап етті. Келісім нәтижесінде 1867 жылғы Конституциялық актінің 93-бабы қабылданды, ол федералды үкіметке Конфедерациядан кейін құрылған азшылық мектептерін қорғау үшін ғана араласуға рұқсат береді. Осы шектеуден басқа, 93-бапта білім беру провинциялық құзыреттің эксклюзивті саласы екендігі айтылған.

Конституциялық төрешіліктің қолданылуын жалғастыру

Онтарио үшін тиісті ереже – 1867 жылғы Конституциялық актінің 93(1) тармағы, бастапқы редакцияда. Альберта және Саскачеван үшін тиісті ереже – Альберта актісі және Саскачеван актісі арқылы сәйкесінше өзгертілген 93(1) тармақ. Канада Жоғарғы Сотының «Адлер против Онтарио» ісіндегі шешімінде 1867 жылғы Конституциялық актінің 93-тармағына сәйкес провинциялық білім беру өкілеттігі толыққанды болып табылады және Жарғыға шағымдануға жатпайды. Iacobucci судья атап өткендей, бұл Конфедерация үшін өте маңызды тарихи келісімнің нәтижесі және Жарғының 2(а) тармағының күшімен кеңейтілмейтін, конфессиялық мектептерге қатысты толыққанды кодекс құрайды. Ол негізгі бостандықтарға кепілдік бермейді. 1867 жылғы Конституциялық актінің 93-тармағы тек провинцияларға ғана, территорияларға емес қолданылады. Керісінше, үш территориядағы жеке мектептер құру құқығы осы үш территорияны құруға байланысты парламенттің федералдық актілерімен қорғалады. Солтүстік-Батыс территориялар туралы акт, Юкон туралы акт және Нунавут туралы актілердің барлығы территориялық заң шығарушы органдарға білім беру саласында заң шығаруға мүмкіндік береді, бірақ олар діни азшылықтардың (протестанттардың немесе римдік католиктердің) жеке мектептер құру құқығын сақтауы тиіс.

Онтарио

Провинция қаржыландыратын мектептер 29 ағылшын католик және 8 француз католик мектебінен, сондай-ақ 35 дінге бөлінбеген мемлекеттік мектептен (31 ағылшын, 4 француз) тұрады. Онтариода бір протестанттық жеке мектеп юрисдикциясы бар, ол – Бёрквейл протестанттық жеке мектебі, оны Пенетангуишен протестанттық жеке мектеп кеңесі басқарады. Онтариода бұл мәселе Конфедерация кезінде провинция бойынша көбінесе шешілді. Провинциядағы мемлекеттік мектеп жүйесі тарихи түрде протестанттық болған, бірақ біртіндеп зайырлы мемлекеттік жүйеге айналды. 1980-жылдардың соңында Онтарио апелляциялық сотының шешімімен мемлекеттік мектептерде дұға етуге тыйым салынды. 19 ғасырдан бері Британдық Солтүстік Америка (БАН) заңы бойынша 10-сыныпқа дейін Рим-католик жеке мектеп жүйесіне қаржы жәрдемі көрсетілді. 1984 жылы премьер-министр Уильям Дэвис үкіметі он бес жыл бұрын ұсынылған бұл мәселені қабылдамағандықтан, Рим-католик орта мектептерінің соңғы үш (11–13-сыныптар (OAC)) жылдығына толық қаржыландыруды ұзартты. Алғашқы қаржыландырылған оқу жылы 1985–86 жылдары 11-сыныппен басталды, ал келесі екі жылдың әрқайсысында бір сынып қосылды. 1867 жылғы Конституциялық актінің 93-бабы бойынша Онтариодағы католиктерге мемлекеттік қаржыландырылатын жеке діни мектеп жүйесіне ие болу құқығы кепілдендірілген. 2007 жылғы Онтарионың жалпы сайлауында Онтарионың Прогрессивті консервативтік партиясы басқа діни мектептерге мемлекеттік қаржыландыруды ұзарту мәселесін көтерді; алайда олар сайлауда жеңіліп, бұл мәселе келесі сайлауда қайта көтерілмеді.

Альберта және Саскачеван

Альберта және Саскачеван провинцияларында бөлек мектептерде білім беру мүмкіндігі шектеулі, ал протестанттық бөлек мектептерге қатысты үлес сәл жоғары. Мысалы, Альберта провинциясының жер аумағының шамамен 40% бөлек мектептердің құзырына кіреді және Сент-Альберт қаласында (Сент-Альберт протестанттық бөлек мектеп округі) және Сент-Пол қаласында (Глен-Авон протестанттық бөлек мектеп округі) екі протестанттық бөлек мектеп округі бар. Жүйенің бір ерекшелігі – Моринвилл қаласында тек қана мемлекеттік католик жоғары мектебі (Greater St. Albert Catholic Regional Division) бар, ал ешқандай секулярлық немесе протестанттық жоғары мектептер жоқ. Альберта мен Саскачеван провинцияларында бөлек мектептер ешқашан құрылмаған үлкен аумақтар бар. Бұл екі провинцияда азшылық дінді ұстанушылардың пікірін анықтау үшін нақты және жақсы белгілі процедура бар. Мысалы, Альбертада бөлек мектеп құрудың географиялық негізі – тиісті мемлекеттік мектеп округі. Кез келген уақытта, өзінің жергілікті азшылық дінінің мүшесі екенін санайтын үш немесе одан көп протестант немесе католик тұрғыны осы процесті бастауға құқылы. Олардың жергілікті азшылыққа жататындығын растау үшін халық санағы жүргізілуі керек. Халық санағы азшылық мәртебесін растаған жағдайда, кеңінен жарияланған жиналыс өткізілуі тиіс. Мұндай жиналыстың мақсаты – жергілікті азшылық дінінің барлық мүшелеріне мемлекеттік мектеп округінен шығып, бөлек мектеп округін құрудың пайдасы мен зияны туралы пікір алмасуға мүмкіндік беру. Жиналыстың соңында құру мәселесі бойынша дауыс беру өткізілуі мүмкін. Егер азшылықтың көпшілігі құруға дауыс берсе, құру факті болып саналады. Егер азшылықтың көпшілігі құруға қарсы дауыс берсе, процедура тоқтатылады. Бұл процесс азаматтық, демократиялық және азшылықтың өзіне байланысты. Жиналыста құруға қарсы шешім қабылдау, осы мәселеге қатысты құруды қолдаған азшылықтағы діннің кейбір мүшелеріне өздері үшін осы процесті жалғастыруға кедергі келтіреді. (Сонымен бірге, құруға қарсы шешімнің мерзімі жоқ: жақтастары келесі әрекеттерді ұйымдастыруға дерлік бірден кірісе алады.) Альбертада бөлек мектеп жүйесі бар жерде, бөлек мектеп жүйесін құрған азшылық дініне жататын адамдар осы жүйенің тұрғыны, сайлаушысы және салық төлеушісі болуы тиіс (Шмидт шешімі). Олар азшылық дінінен бас тартып, мемлекеттік мектеп жүйесін қолдауға шешім қабылдауға құқылы емес. Саскачеван және Онтарио провинцияларында азшылық дінінің мүшелері өз дініне қарамастан мемлекеттік мектеп жүйесін қолдауға шешім қабылдауы мүмкін.

In Alberta and Saskatchewan, the extent of separate school education is more limited, and Protestant separate schools are slightly more present. For example, in Alberta, about 40% of the land area of the province is included in separate school jurisdictions and there are two Protestant Separate School Districts, in the City of St. Albert (St. Albert Protestant Separate School District) and in the Town of St. Paul (Glen Avon Protestant Separate School District). One anomaly of the system is that the Town of Morinville has only a public Catholic high school (part of the Greater St. Albert Catholic Regional Division), and no secular or Protestant high schools of any kind. In Alberta and Saskatchewan, there continues to be large areas of the province where separate school education has never been established. In these two provinces, there is a clear and well known process for determining the wishes of the members of the minority faith. In Alberta, for example, the geographic basis for separate school establishment is the underlying public school district. At any time, three or more residents, either Protestant or Roman Catholic, who believe that they are members of the minority faith locally, can initiate the process. A census must be conducted to confirm that they are, in fact, the minority faith locally. When the census confirms minority status, a meeting must be widely advertised. The purpose of meeting is to provide a venue at which all of the local members of the minority faith can debate the pros and cons of leaving the public school jurisdiction and creating a separate school district. At the end of the meeting, a vote may be held on the question of establishment. If the majority of the minority vote in favour of establishment, the establishment becomes a fact. If the majority of the minority vote against establishment, it does not proceed. The process is civil, democratic, and binding on the minority of the minority. A decision at the meeting against establishment precludes a number of the minority faith who may have favoured establishment from continuing for themselves. (At the same time, any decision against establishment has no term: proponents can begin almost immediately to organize a subsequent effort.) In Alberta, wherever a separate school system exists, individuals who are of the minority faith that established the separate school system must be residents, electors, and ratepayers of the separate school system (the Schmidt decision). There is no way by which they could opt to be supporters of the public school system except by leaving the minority faith. In Saskatchewan and Ontario, members of the minority faith may choose to be supporters of the public school system, notwithstanding their faith.

Басқа провинциялар

Мемлекеттік қаржымен қамтылатын бөлек мектептер кеңестерін сақтау, Канада конфедерациясына әкелген келіссөздердегі маңызды дау тудырған мәселе болды. Бұл, негізінен, Канададағы (көбінесе француз тілінде сөйлейтін) рим-католик халқы мен протестант көпшілігі арасындағы этникалық және діни шиеленістердің салдарынан туындады. Бұл мәселе 1864 жылғы Квебек конференциясында талқыланды және 1866 жылғы Лондон конференциясында Квебек пен Онтариодағы бөлек мектеп жүйелерін сақтау туралы ұсыныспен шешілді. Бұл келісім 1867 жылғы Британ Солтүстік Америка заңына осылайша жазылды: Конфедерацияға кірген кездегі әрбір колонияның (немесе аумақтың) білім беру жағдайы одан әрі сақталды. Осының салдарынан Британ Колумбиясы, Нью-Брансуик, Нова-Скотия және Принс-Эдуард аралы провинцияларында ешқашан «бөлек мектептер» бар білім беру жүйесі болған жоқ. 1997 жылға дейін Квебектің білім беру жүйесі де бөлек болды, онда протестанттық және католик мектептері болды. Бұл жүйе конституциялық түзетулер қабылданғаннан кейін, тілдік негіздегі зайырлы мектеп жүйесімен алмастырылды.

Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясында 1997 жылға дейін бөлек мектеп жүйесі болды. Ньюфаундленд доминионы 1949 жылдың 31 наурызында Канадаға қосылған кезде, Ньюфаундленд мектептері конфессиялық негізде ұйымдастырылды. Оларда рим-католиктер, жетінші күндік адвентистер, құтқару армиясы, елуінші күндіктер және көптеген «басты» протестанттық конфессиялардың мүшелерінің балаларын оқытуды бақылайтын біріктірілген бағыттар бар болды. Бұл мектептердің барлығы провинциялық үкіметтен қаржылай гранттар алды. Мектептердің меншік құқығы шіркеулік (шіркеуге тиесілі және тікелей басқарылатын) жеке коммерциялық емес ұйымдарға тиесілі болуынан ауқымды болды. Провинцияның конфессиялық мектептер жүйесін сақтау жөніндегі конституциялық міндеті 1997 жылғы провинциялық референдумнан кейін 1998 жылғы Конституцияға түзету (Ньюфаундленд заңы) арқылы жойылды. Содан кейін провинция бір ғана діни емес мемлекеттік мектеп жүйесін құрды.

Дау

Бөлек мектептер мәселесі Онтарио мен Манитобада ең көп дау тудырды. Біріншісінде бөлек мектептер мәселесі ағылшын тілінде сөйлейтіндер мен франкофондықтар, протестанттар мен католиктер арасындағы шиеленісті күшейтті. Екінші провинцияда 1890 жылдары бөлек мектептерге мемлекеттік қолдаудың тоқтатылуы «Манитоба мектептері мәселесі» деп белгілі ұлттық дағдарысқа әкелді және Папа Лео XIII-нің «Affari Vos» атты паптік энцикликасын тудырды. Бөлек мектептердегі құқықтар ресми көпмәдениеттілік рухына қайшы келетіндігі жиі сынға ұшырайды, себебі бұл конституциялық құқықтарға тек протестант немесе рим-католик дінін ұстанатындар ғана ие, және тек кейбір провинциялар мен аумақтарда ғана. Сонымен қатар, бөлек мектептер жүйесі бар жерлерде, азшылық дінді ұстанатын қызметкерлер мен жұмыс іздеушілер үшін жұмысқа орналасу мүмкіндігі артады. (Барлық басқа да факторлар тең болғанда, азшылық діннің өкілі мемлекеттік немесе бөлек мектеп тақтасында жұмыс істей алады, ал қалғандары бөлек жүйеде жұмысқа қабылданудан шеттетілуі мүмкін.) 1999 жылдың 5 қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті Канада мен Онтарионы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 26-бабындағы теңдік қағидаларын бұзғаны үшін айыптады. Комитет 2005 жылдың 2 қарашасында Канаданың Пакт бойынша бесінші есебіне байланысты қорытынды байламасында бұл алаңдаушылығын қайталады. Комитет Канаданың «Онтариодағы мектептерді қаржыландыруда дінге қатысты кемсітушілікті жою үшін қадамдар жасамағанын» атап өтті. Мемлекеттік қаржыландырылатын бөлек мектептерге қарсылық көрсету барлық үш провинцияда да жалғасуда, бірақ ең айқын Онтариода байқалады, онда сот процестері (Рева Ландау ісін қараңыз) және ұзақ жылдар бойы құрылған оппозициялық топтар («OneSchoolSystem.org» және «Civil Rights in Public Education») католик мектептеріне мемлекеттік қаржыландыруды тоқтату немесе шектеу мақсатымен белсенді әрекет етуде.