Кіріспе

Жаңа Келісімге енбеген ерте христиан теологтары, Апостолдық Әкелердің жазбалары.

Апостолдық Әкелер, сондай-ақ Анте-Никейлік Әкелер деп те аталады, біздің заманымыздың I және II ғасырларында өмір сүрген, Шіркеу Әкелерінің арасындағы маңызды христиан теологтары болды. Олардың он екі апостолдың бірімен жеке танысқандығы немесе олардың ықпалында болғандығына сеніледі. Олардың жазбалары ерте христиандық арасында кеңінен таралғанмен, Жаңа Келісімнің қанонына енбеді. Көптеген жазбалар, Жаңа Келісімнің құрамына кірген ерте христиан әдебиетінің басқа туындыларымен бірдей кезеңде және географиялық аймақта жазылған.

Римдік Климент

Римдік Климент (35 - 99 жж.) - Рим епискобы, 88 - 99 жж. Ириней мен Тертуллиан оны Петірден, Линус пен Анаклеттен кейінгі төртінші епископ ретінде атап көрсетеді. Оны елші Петір құрметіне бағыштаған деп айтылады, ал ол 1 ғасырдың аяғында Римдегі шіркеудің жетекші мүшесі болған. Клименттің бірінші хаты (б.з.д. 96 ж.) көшіріліп, кеңінен оқылды және әдетте Жаңа Келісімнен тыс жердегі ең көне христиан хаты деп саналады. Бұл хат Еврейлерге жазылған хаттан екі есе ұзын, әрі автордың Ескі және Жаңа Келісімнің көптеген кітаптарын жақсы білгенін көрсетеді. Епистол бірнеше рет Ескі Келісімді жазба ретінде атайды және Юдит кітабына көптеген сілтемелерді қамтиды, осылайша оның кезінде Юдитпен танысу немесе оны пайдалану қалыптасады. Осы хаттың ішінде Климент Қорынттағы мәсіхшілерді ынтымақ пен тәртіпті сақтауға шақырады. Екінші хатқа кейбір көне авторлар дәстүрлі түрде Климент жазған деп есептеген, бірақ қазір оны кейіннен жазылған деп санайды, шамамен б.з. 140160, сондықтан 99 жылы қайтыс болған Клименттің еңбегі бола алмайды. 1 Климент - хат болса, 2 Климент - ауызша уағыздың көшірмесі. Ол елші Жоханды тікелей білген болуы мүмкін, әрі оның ой-пікіріне елші Жоханмен байланысты салт-дәстүрдің ықпалы тигені сөзсіз. Римде азап шегуге бара жатқанда Игнатий алғашқы христиандардың теологиясының үлгісі ретінде сақталған хаттар сериясын жазды. Бұл хаттарда қарастырылған маңызды тақырыптарға шіркеу ілімі, діни ас - сурет, епископтардың рөлі және Киелі кітаптағы демалыс күнінің сипаты жатады. Ол жергілікті шіркеудің иелік етушілігін епископ, пресвитерлер және дьякондардан тұратын топ ретінде анық атайды және Киелі Рухтың жетелеуімен кейбір шіркеулерде сөйлегенін айтады. Ол Пауылдың хаттарын Клименттен кейін екінші рет атаған. Оның шәкірті Ириней оның "әкімдерден тәлім алып, Иемізді көрген көптеген адамдармен сөйлескенін ғана емес, Азиядағы және Смирнадағы қауымдағы елшілер оны епископ етіп тағайындағанын" және бала кезінде "Ол (Поликарп) Жақиямен және Иемізді көрген басқа адамдармен қарым-қатынасы туралы айтқандарын" тыңдағанын жазды. Бұл Жоханның варианттары - Себедей ұлы Жохан, дәстүр бойынша Төртінші Ізгі хабардың авторы ретінде қарастырылады немесе Джон Пресвитер. Дәстүрлі қорғаушылар Евсевийдің ізімен Папийдің елшілік байланысы Ізгі хабарды жариялаушы Жақиямен және осы Жақия, Жоханның Ізгі хабарының авторы, елші Жоханмен бірдей болды деп талап етеді. Поликарп Рим епискобы Анисетті батыстың да Шығыс елдері сияқты 14 нисанда Құтқарылу мейрамын тойлауына көндіруге тырысты, бірақ бұл мүмкін болмады. Ол епископтың шығыс елдері батыс елдерінің жыл санауын қолдану туралы ұсынысын қабылдамады. 155 жылы Смирна тұрғындары Поликарптың мәсіхші ретінде өлім жазасына кесілуін талап етті, ол шейіт болды. Оның айтуынша, оны өлтіру үшін салынған от оны өртеп жібермеді, ал ол өлтірілген кезде оның денесінен қан ағып, айналасындағы отты сөндірді. Евсевий Папиас Антиохиялық Игнатийдің тұсында Иераполистің епископы болған деп қосты. Папиас (Παπίας) деген ат сол аймақта кең тараған, сондықтан оның сол аймақтың азаматы болғаны сөзсіз. Папийдің басты еңбегі - Иеміздің сөзіне түсіндірме (грекше: Λογίων Κυριακῶν ξήγησις) бес кітаптан тұрады; ол жоғалып кетті және тек Ираней мен Евсевийдің үзінділерінде сақталған. Басқа фрагменттер Филипп Сид және Георгий Хамартолос шығармаларынан алынған, бірақ олардың шынайылығы күмәнді.

Афинаның квадраты

Квадрат Афиналық (шамамен 129 жылы қайтыс болған) – Афина епископы. Евсевийдің мәліметінше, ол апостолдардың тыңдаушысы (auditor apostolorum) болған және оның алдындағы Публий шейіт болғаннан кейін епископтыққа тағайындалған. Квадраттың маңызды еңбегі – "Апология", ол император Адрианға христиандарға қатысты императорлық саясатты жақсарту үшін оқылып берілген. Ол қазір жоғалып, Евсевийден алынған үзіндісі ғана сақталған.

Дидахе

Дидахе (Διδαχή, (Didakhé)) – ерте христиандық трактат, біздің заманымыздың 50 жылынан бастап I ғасырдың соңына дейін жазылған. Онда христиан қауымдастықтарына арналған нұсқаулар бар. Мәтіннің кейбір бөліктері алғашқы жазба катехизис құраған болуы мүмкін. Оның үш негізгі бөлімі христиандық ілімдерге, крещение және Евхаристия сияқты рәсімдерге, сондай-ақ шіркеу ұйымдастырылуына арналған. Кейбір шіркеу әулиелері оны Жаңа Өсиеттің бір бөлігі деп санаған, бірақ басқалары оны теңсіз (канондық емес) деп қарастырған. Ғалымдар Дидахе туралы басқа мәтіндер арқылы білген, бірақ мәтін жоғалып кеткен еді; оны 1873 жылы Никомедия митрополиті Филофей Бренний «Кодекс Иеросолимитан» деп аталатын қолжазбада қайта тапқан.

Германың бағушысы

II ғасырда Германның "Шопан" еңбегі ерте шіркеуде кең таралды және Ириней мен Тертуллиан сияқты кейбір шіркеу әкелері оны қасиетті жазу деп санады. Ол Римде койне грек тілінде жазылған. "Шопан" II және III ғасырларда зор беделге ие болды. Еңбекте бес көрініс, 12 нұсқау және 10 парабола бар. Ол аллегорияға негізделген және шіркеуге ерекше назар аударады, оған зиян келтірген күнәлардан тәубе етуге адалдарды шақырады.

Диогнетке жазылған хат

Диогентке жазылған хат, кейде Матес немесе Матестің Диогентке жазған хаты деп аталады, – христиандық апологетиканың ең алғашқы сақталған үлгісі. Аноним автор бұл апологетикада жаңа дін туралы көбірек білуге ниеттенген бір пұтқа табынушы достасына түсіндірме береді. Хатта негізінен Логостың (Иса Мәсіхтің) кіруі, пұтқа табынушылық пен иудаизмнің бұрыс тұстары және христиандық өмір салты туралы сөз болады. Бұл еңбек шамамен 130 жылға дейін жазылған деп саналады.