Кіріспе

Оңтүстік Тынық мұхитындағы арал Банаба (/b//ə/'/n//ɑː//b//ə/; бұрын Океан аралы) – Тынық мұхитындағы Кирибати мемлекетіне қарайтын арал. Гилберт аралдары тізбегінің батысындағы жалғыз көтерілген коралл арал, ол Кирибатидің ең батыс нүктесі болып табылады және Найрудан 185 миль (298 км) шығысқа қарай орналасқан, сонымен қатар ол ең жақын көршілес мемлекет. Аралдың ауданы 6 км² , ал аралдағы ең биік нүкте – Кирибатидегі ең биік нүкте, оның биіктігі 81 метр. Науру және Макатеа (Француз Полинезиясы) аралдарымен бірге, бұл Тынық мұхитындағы фосфатқа бай маңызды көтерілген аралдардың бірі.

Құқықтық даулар

1947 жылы британдық фосфат комиссиялары Раби аралының банабандарымен Оушен аралында қалған экономикалық тұрғыдан пайдалы жерлерді сатып алу туралы келіссөздер жүргізді. Жоғары комиссар келіссөздерге қатысудан бас тартып, банабандарды қажетті білім мен кеңессіз қалдырды. Банабандар өздерінің жерлерін 82 000 фунт стерлингке және белгіленген роялти мөлшерлемесіне сатуға келісті, бірақ британдық фосфат комиссияларының коммерциялық емес ұйым ретінде жұмыс істейтінін, олардың мақсаты Австралия мен Жаңа Зеландия фермерлеріне фосфатты нарықтық бағадан төмен бағамен сатып алу арқылы үлкен пайда табуға мүмкіндік беру екенін білмеді. Сэр Роберт Мегарри 1947 жылғы мәмілені банабандар үшін "үлкен апат" деп сипаттады. Кейіннен роялти мөлшерлемелері көтерілгеніне қарамастан, банабандар арасындағы наразылық сақталды, себебі Гилберт және Эллис колониясының үкіметіне төленген роялтилер олар алғаннан жоғары болды. Бұл жалпы қанағаттанбаушылық, сондай-ақ жақында тәуелсіздік алған Науру аралының мысалы, оларды Оушен аралының тәуелсіздігін талап етуге итермеледі, бірақ британдықтар кіріс жоғалтуы мүмкін екенін айтып, олардың талабын қабылдамады. 1968 жылы банабандар өздерінің мәселесін Біріккен Ұлттар Ұйымының тараптарды жою жөніндегі арнайы комитетіне жеткізді. Комитет мүшелері оларға қолдау көрсетіп, Ұлыбританияны банабандардың жағдайын жақсарту үшін шаралар қабылдауға шақырды, бірақ олардың бөліну туралы өтінішін қолдамады. Сонымен қатар, банабандар сотқа жүгінді. Лондондағы Жоғары сотта Раби аралындағы басшылар кеңесі және бірнеше банабан жер иелері британ тажының банабандармен сенімгерлік қарым-қатынаста болғанын мәлімдеді. Олар 1931 және 1947 жылғы мәмілелерде таждың міндеттер мен мүдделердің қақтығысы салдарынан осы қарым-қатынасты бұзғанын айтты. Сот сенімгерлік қарым-қатынас туралы талапты қабылдамады, өйткені 1927 жылғы Тау-кен заңнамасында "сенім" термині техникалық мағынада емес, үкіметтік міндеттеме ретінде қолданылған. 1948 жылғы келісім бойынша жағажайды қалпына келтіру туралы талап, соттың пікірінше, мерзімі өткен. Алайда, британдық отаршылдық әкімшілікке қатты наразы болған сэр Мегарри "Оушен аралы №1" ісінде банабандардың жағын алды, онда британдық фосфат комиссиялары 1913 жылғы келісім бойынша міндеттемелерін орындамағанын мәлімдеді. Комиссиялар зиянды өтеуге жауапты деп танылды, бірақ талапкерлер сот шығындарын өтеуге міндетті болды, олар берілген өтемақыдан асып кетті. 1977 жылы жоғары лауазымды шенеунік Р.Н. Поснетт банабан қауымының болашағына әсер ететін қаржылық және конституциялық мәселелерді зерттеуге жіберілді. Гилберт және Раби аралдарына сапар шеккеннен кейін Поснетт британдық, австралиялық және жаңа зеландиялық үкіметтерден банабандарға 10 миллион доллар көлемінде қайтарымсыз төлем жасауды ұсынды. Сонымен қатар, 1977 жылдың шілдесінде Лондонда Британ үкіметі мен Гилберт аралдары делегациясы Гилберт аралдарындағы Банабаның конституциялық мәртебесін талқылады. Делегация Гилберт аралдарының аумақтық тұтастығын сақтауға тырысып, сонымен бірге банабан қауымымен келісімге қол жеткізуді көздеді. Лондондағы және кейіннен Таравадағы 1977 жылдың қазан айында өткен Байрики келісімдері, оның ішінде БҰҰ бақылауында Банабаның Гилберттерден бөлінуіне қатысты референдум өткізу туралы ұсыныс, үміт берерлік болды, бірақ бұл келісімдер ешқашан іске асырылмады.

География

Банабаның ормандық аймағы қазір тек жағалау бойында ғана қалды және негізінен манго, жалын ағаштары, гуава, тапиока және Кирибатиге тән тұздық бұталар сияқты жалпы бұталардан тұрады. 80 жылдан астам уақыт бойы кен өндіріліп келген аралдың орталық бөлігінде топырақ жоқ және ол өмір сүруге жарамсыз.

Демография

1931 жылғы санақта фосфат өндірісі ең жоғары деңгейде болған кезде және бүкіл колонияның бас кеңсесі сонда орналасқанда, Оушен аралының жалпы халқы 2607 адамды құрады (1715 гильберттік; 65 эллис аралдық; 129 еуропалық; 698 «монголоид» [азиялықтар]). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1947 жылғы санақта, 1945 жылы Раби аралына банабандарды қоныс аударғаннан кейін, 2060 адам қалды (әсіресе жапон оккупациясының соңында банабандардың қырғынға ұшырағанын ескерсек). Жаңа этникалық құрамы былай болды: 1351 гильберттік (ең көп шығын); 441 полинезиялық (Эллис аралдарынан көшіп келгендердің есебінен ең көп пайда); 138 еуропалық; 112 «монголоид»; 11 «жартылай канды» еуропалық гильберттік; 2 «жартылай канды» еуропалық эллис аралдық; 4 «гильберттік монголоид» және 1 «басқа ұлттар». Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Гилберт аралдарының (және Фиджидің) британдық отаршыл әкімшілігі Банабада фосфат өндіру салдарынан туындаған қиратулардың жалғасуына байланысты Оушен аралының халқының көп бөлігін Раби аралына көшіруге шешім қабылдады. Кейбіреулері қайтып келді, бірақ көпшілігі Рабиде немесе Фиджинің басқа аймақтарында қалды. Банабандар Фиджиге үш негізгі толқынмен келді, алғашқы топ 703 адамнан (оның ішінде 318 бала) 1945 жылдың 15 желтоқсанында BPC компаниясының «Триона» кемесімен келді. Олармен бірге тағы 300 гильберттіктер де болды. Банабандар түрлі аралдардағы, негізінен Науру мен Косраэдегі жапондық тұтқын лагерьлерінен жиналды; оларға жапондықтар үйлерін қиратқандықтан Банабаға оралуға рұқсат берілмеді – бұл рас емес еді. 100-200 адам ғана қайтып келді және қазіргі Фиджидегі жер иелерін құрайды. 1963 жылы халық саны 2706 адамды, 1968 жылы – 2192 адамды, 1973 жылы – 2314 адамды, ал 1978 жылы – фосфатты пайдалану тоқтатылғанға дейін – 2201 адамды құрады. 1985 жылғы санақта бар болғаны 46 банабалық тірі қалды. Раби аралынан кейбір адамдардың оралуымен, 1990 жылы олардың саны 284-ке, 1995 жылы – 339-ға, 2000 жылы – 276-ға, 2005 жылы – 301-ге, 2010 жылы – 295-ке және 2015 жылы – 268-ге (соңғы санақ) жетті. Қазір Банабада шамамен 268 адам тұрады, ал Фиджиде және басқа елдерде банаба тегінен шыққан 6000-ға жуық адам бар.

Саясат

Кирибати құрамына кіргеніне қарамастан, оның муниципалды әкімшілігін Фиджидегі Раби аралында орналасқан Лидерлер мен ақсақалдар кеңесінің Раби кеңесі басқарады. Халықаралық деңгейде Банабан қауымдастығы көбінесе Банабан қауымдастығының Президиумымен өкілдік етеді. 2005 жылдың 19 желтоқсанында Кирибати Парламентіне Раби аралдық кеңесінің өкілі Тейтираке Корри Раби кеңесінің Банаба аралын қайта өңдеу құқығын Фиджи үкіметіне беруді қарастырып жатқанын айтты. Бұл Раби аралдықтарының Кирибати Парламенті фосфаттан түскен 614 миллион австралиялық долларлық сенім қорының бір бөлігін егде жастағы Раби аралдықтарына беруден бас тартуына байланысты болды. Корри Банабаның Кирибатиде тұрмаса да, сенім қоры оларға тиесілі екенін, ол Кирибати үкіметіне емес, Рабиде тұратын ұрпақтарына жататынын мәлімдеді. Ол Кирибати үкіметінің арал тұрғындарына жалақы төлемейтінін айыптады. 23 желтоқсанда Кирибатидің Фиджидегі Жоғарғы комиссары Ретета Римон Раби аралдықтарының Кирибати үкіметінің жәрдемақысына құқылы екенін, бірақ тек Кирибатиге оралған жағдайда ғана мүмкін екенін түсіндірді. Ол Раби Лидерлер Кеңесі мен Кирибати үкіметі арасында келіссөздер жүргізуге шақырды. 2006 жылдың 1 қаңтарында Корри Банабаның Кирибатиден бөлініп, Фиджиге қосылуын талап етті. Кирибати Банабан фосфат ақшасын өзінің байытуы үшін пайдаланып отыр, деді ол; Фиджидегі бес мың Банабанның жүзден азы ғана жетпіс жасқа толғандардың зейнетақы алуға құқығы бар еді.

Болашақ перспективалары

Кирибати үкіметі Банабада кен өндіруді қайта бастау ниетін білдіргеніне Банаба диаспорасының көптеген өкілдері күшті қарсылық танытуда. Фиджидегі қоныс аударған Банаба қауымының бірқатар көшбасшылары Банабаға тәуелсіздік беруді ұсынды. Журналист Барбара Дрейвер Банабада дүниеге келген, кейін Тараваға, одан кейін Жаңа Зеландияға көшкен.