Кіріспе

Кнуд Эджлер Лёгструп (2 қыркүйек 1905 – 20 қараша 1981) – даниялық философ және теолог. Оның феноменология, этика және теология элементтерін үйлестіретін еңбектері соғыстан кейінгі скандинавиялық ой-санаға елеулі әсер етті. Жақында ғана оның еңбектерін ағылшын тіліндегі философия және социология салаларының көрнекті өкілдері – Аласдер МакИнтайр, Роберт Стерн, Саймон Кричли және Зигмунт Бауман талқылап жатыр.

Өмірбаян

Лёгструп 1923-1930 жылдары Копенгаген университетінде теологияны оқыды, бірақ оның қызығушылығы осы пәннің философиялық аспектілеріне көбірек аударған. Одан кейін ол Страсбургта (Жан Херинг), Парижде (Генри Бергсон), Геттингенде (Ханс Липпс және Фридрих Гогартен), Фрайбург им Брейсгауда (Мартин Хайдеггер), Венада (Мориц Шлик) және Тюбингенде бірқатар белгілі оқытушылардан білім алды. Липпс, әсіресе, Лёгструптың ой-өрісіне ерекше ықпал етті. Лёгструп Эммануэль Левинас – оның еңбектері жиі салыстырылатын – студент болып оқыған кезде Страсбургте болғанымен, олардың бір-бірімен кездескенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Фрайбургта ол 1935 жылы үйленген неміс студенті Розали Мария (Розмари) Паулимен (1914–2005) танысты. Келесі жылы ол Фюндегі шіркеудің пасторы болып тағайындалды және идеалистік эпистемологияны сынаған диссертациялық жұмысын жазуын жалғастырды. Диссертация бірнеше рет тапсырылғаннан кейін 1942 жылы қабылданды. 1943 жылы ол Орхус университетінде этика және философия профессоры болып тағайындалды. Бірақ көп ұзамай Лёгструп Дания Тәуелсіздік қозғалысын қолдағандықтан жасырынуға мәжбүр болды. 1930 жылдардан бастап Лёгструп Дания шіркеуі ішіндегі «Tidehverv» қозғалысының мүшесі болды. Бұл қозғалыстың диалектикалық теологиясы Кьеркегордың ықпалында болды. Алайда ол топтан (және Кьеркегорды Кристоффер Олесен Ларсен түсіндіргендей) көбірек алшақтап, 1950 жылдардың басында қозғалыстан жарылды. Лёгструп 1975 жылы Орхус университетінен зейнеткерлікке шықты, бірақ төрт томдық «Метафизика» еңбегін жазуын жалғастырды. Оның екі томы жүрек талмасынан 1981 жылы қайтыс болғанға дейін жарық көрді.

Кейінгі жұмыстар

"Әдепті талап" еңбегінен кейінгі онжылдықтарда Лёгструп өзінің "онтологиялық этикасын" стандартты деонтикалық, утилитарлық және ізгілік этикалық бағыттарға балама ретінде дамыта берді. Ол ізгілік қасиеттер, мінез-құлық ерекшеліктері және міндеттер моральдық әрекеттерге "қосымша" ынта берсе де, олардың әрқашан екіншілік екенін қаперіне салғысы келді: этикалық талап – басқа адамға деген шынайы махаббатпен жауап беруді қажет етеді. Нормалар жүйесі тек осы спонтанды жауап сәтсіз аяққан жағдайда ғана моральдық әрекетке қатысады. Осы себепті Лёгструп көптеген ағылшын тілді моральдық теорияларда ережелерді орындауға және жалпыға ортақ принциптерге артық көңіл бөлінуін сынап бағалайды. Мысал ретінде Лёгструп Стивен Тульминнің күнделікті жағдайды келтіреді: "Мен Джоннан кітап алдым, енді неге оған уәде бергенімдей, бүгін қайтарып беруім керек?" Тульминнің пікірінше, бұл сұрақ бізді абстракцияның жоғары деңгейлеріндегі принциптерді қарастыруға итермелейді: "Мен әрқашан уәделерімді орындауым керек", "Мен ешқашан жалған айтпауым керек" сияқты. Лёгструптың ойынша, мұндай жалпылау "моральдық догматизмге" алып соғады, ол нақты жағдайдан және адамның нақты қажеттіліктерінен алшақтатады. Керісінше, моральдық ой-өріс берілген жағдайдың шеңберінде қалуы керек: "Менің досым кітапты қажет етеді, сондықтан қайтарып беруім керек!".

Өмірдің тәуелсіз көрінісі

"Әдепті талап" атты алғашқы сын-пікірлердің бірі - ол натуралистік қателікке ұшырады: ол басқаның игілігі үшін әрекет етуге қатысты (нормативтік) жауапкершілікті, басқаның біздің билігімізде екендігінің (сипаттамалық) фактісінен шығарды. Бұл қарсылыққа жауап ретінде Лёгструп 1968 жылы жарық көрген "Киркегормен есептесу" немесе "Киркегормен қарым-қатынас" кітабында алғаш көтерілген және "Норма және спонтанность" (1972) еңбегінде одан әрі дамытылған "өмірдің егемендік білдірілімдері" (suværene livsytringer) тұжырымын жасады. Бұл санатқа сенім, ашық сөйлеу және мейірімділік сияқты құбылыстар кіреді. Лёгструптың пікірінше, бұл құбылыстар бізге сыртқы өлшеммен бағалауды қажет ететін бейтарап құбылыстар ретінде емес, өздігінен жақсы болып көрінеді. Олар агенттен емес, өмірдің өзінен туындайды және принциптерге ұқсас қолданудың немесе ізгіліктерге ұқсас қалыптастырудың орнына, бағынуды талап етеді.

Аудармалары

К. Е. Лёгструп. Метафизика. Маркет университеті, Милуоки, 1995. Расселл Л. Дистің аудармасы және кіріспесімен. К. Е. Лёгструп. Этика талаптары. Нотр-Дам университетінің баспасы, Нотр-Дам, 1997. 1-ші аударма, 3-ші басылым, Ханс Финк пен Аласдейр МакИнтайрдың кіріспесі. К. Е. Лёгструп. Этика талаптары. Оксфорд университетінің баспасы, Оксфорд, 2020. Роберт Стерн мен Бьёрн Рабергтің 2-ші аудармасы және кіріспесі. К. Е. Лёгструп. Этика талаптарынан тыс. Нотр-Дам университетінің баспасы, Нотр-Дам, 2007. Сьюзан Дьюдің аудармасы және Кис ван Кутен Никерктің кіріспесі. К. Е. Лёгструп. Кьеркегор мен Хайдеггердің өмірді талдауы және оның жариялаумен байланысы. Оксфорд университетінің баспасы, Оксфорд, 2020. Роберт Стерннің аудармасы, кіріспесі және түсіндірмелері. К. Е. Лёгструп. Этикалық ұғымдар мен мәселелер. Оксфорд университетінің баспасы, Оксфорд, 2020. Кіс ван Кутен Никерк пен Кристиан Альберто Люкке Кобостың аудармасы, Ханс Финктің кіріспесі және Роберт Стерн мен Бьёрн Рабергтің түсіндірмелері.