Кіріспе

Жердегі уақыт санау жүйесі аспан сферасына қатысты

Сидериялық уақыт (сидериялық /s//aɪ/'/d//ɪər//i//əl//, /s//ə// / syDEEReeəl, sə) – әсіресе астрономдар қолданатын уақыт санау жүйесі. Сидериялық уақыт пен аспан координаталар жүйесін пайдалану арқылы түндегі аспандағы әртүрлі денелердің орнын анықтау оңай. Сидериялық уақыт – "Жердің бекітілген жұлдыздарға қатысты өлшенген айналу жылдамдығына негізделген уақыт шкаласы". Бір мекеннен қарағанда, аспандағы белгілі бір орнында көрінетін жұлдыз, егер күнді сидериялық күн ретінде қарастырсақ (сидериялық айналу периоды деп те аталады), сол уақытта басқа түні де сол орнында көрінеді. Бұл күн сағатымен (күн уақыты) Күннің орнын табу үшін қолдануға болатын нәрсеге ұқсас. Жердің айналуының нәтижесінде Күн мен Ай шығыстан шығып, батысқа қарай батып, солайша жұлдыздар да солай көрінеді. Күн уақыты да, сидериялық уақыт та Жердің полярлық осі маңындағы айналуының тұрақтылығын пайдаланады: күн уақыты аспандағы Күннің орнына сәйкес есептеледі, ал сидериялық уақыт теориялық аспан сферасындағы бекітілген жұлдыздардың орнына негізделген. Нақтырақ айтқанда, сидериялық уақыт – бұл аспан экваторы бойымен өлшенетін, бақылаушының меридианынан наурыз теңелуінен (солтүстік жартышардың көктемгі теңелуінен) және екі аспан полюсінен өтетін үлкен шеңберге дейінгі бұрыш, және әдетте сағаттар, минуттар мен секундтарда беріледі. (Сидериялық уақыт контекстінде "наурыз теңелуі" немесе "теңелу" немесе "Арыстың бірінші нүктесі" қазіргі уақытта Жердің ортасынан Жердің экваторы мен Жердің Күнді айналатын орбитасының қиылысы арқылы түзілген сызық бойымен Балық шоқжұлдызына қарай бағытталған, ал бұрын Арыс шоқжұлдызына қарай бағытталған). Әдеттегі сағаттағы уақыт (орташа күн уақытын пайдалану) Жердің осьтік айналуынан ғана емес, сонымен қатар Жердің Күнді айналатын орбитасынан да әсер ететін сәл ұзақ циклді өлшейді. Наурыз теңелуінің өзі бекітілген жұлдыздарға қатысты батысқа қарай баяу қозғалады, шамамен 25 800 жылда бір толық айналыс жасайды, сондықтан "сидериялық" күн ("сидериялық" латын тіліндегі "жұлдыз" сөзінен шыққан) жұлдыздық күнден 0,0084 секундқа қысқа, яғни Жердің бекітілген жұлдыздарға қатысты нақты айналу периоды. Жұлдыздық периодтың сәл ұзақтығы Жердің айналу бұрышы (ЖАБ) арқылы өлшенеді, бұрынғысы жұлдыздық бұрыш деп аталған. ЖАБ-тың 360°-қа өсуі Жердің толық айналымын білдіреді. Жердегі бір сидериялық күн шамамен 86164,0905 секундқа (23 сағат 56 минут 4,0905 секунд немесе 23,9344696 сағат) тең. (Секундтар Халықаралық бірліктер жүйесіне сәйкес анықталады және эфемерид секундтарымен шатастырылмауы тиіс). Күн сайын, кез келген жерде және кез келген уақытта сидериялық уақыт жергілікті азаматтық уақыттан (күн уақытына негізделген) шамамен төрт минутқа қысқа болады, сондықтан толық жыл бойы сидериялық "күндер" саны күн уақытына негізделген күндер санынан бірге артық болады.

Күн уақытымен салыстыру

Күн уақыты Күннің күндізгі қозғалысымен өлшенеді. Жергілікті түскі уақыт – Күннің дәл оңтүстікке немесе солтүстікке қарай (бақылаушының ендігі мен маусымына байланысты) келетін сәт. Орташа күн (біз әдетте "күн" деп өлшейтін) – жергілікті түскі уақыттар арасындағы орташа уақыт ("орташа", өйткені бұл жыл бойына сәл өзгереді). Жер әр жұлдыздық күні өзінің осінен бір толық айналыс жасайды; осы уақыт ішінде ол Күн төңірегіндегі орбитасы бойынша қысқа қашықтыққа (шамамен 1°) жылжиды. Демек, жұлдыздық күн өткеннен кейін, Күн уақыты бойынша жергілікті түскі уақытқа жету үшін Жер әлі де сәл айналуы керек. Сондықтан, орташа күн жұлдыздық күнден шамамен 4 минутқа ұзақ. Жұлдыздар соншалықты алыс орналасқандықтан, Жердің орбиталық қозғалысы олардың көрінетін бағытына ешқандай елеулі әсер етпейді (өте жоғары дәлдікпен өлшенген ең жақын жұлдыздарды қоспағанда; параллаққа қараңыз), сондықтан олар әр жұлдыздық күні бір уақытта ең жоғары нүктесіне оралады. Бұл айырмашылықты түсінудің тағы бір жолы – Жерден қарағанда, жұлдыздарға қатысты Күннің орны күн сайын бір уақытта Жерді жыл ішінде бір рет айналып өтетінін байқау. Жыл шамамен 365,24 күннен, ал 366,24 жұлдыздық күнден тұрады. Сондықтан, жыл сайын күндізгі күндердің саны жұлдыздық күндерге қарағанда бірге кем болады, бұл монетаның айналу парадоксын еске түсіреді. Бұл жұлдыздық күнді 24 сағаттық күндік уақыттан шамамен 1,4 есе ұзақ етеді.

Прецессияның әсері

Жердің айналысы – өзіне параллель болатын осьтің айналасындағы қарапайым айналу емес. Жердің айналу осінің өзі Жер орбитасы жазықтығына перпендикуляр екінші осьтің айналасында айналады, толық айналу үшін шамамен 25 800 жыл қажет. Бұл құбылыс тең күн мен тең түннің прецессиясы деп аталады. Осы прецессияның нәтижесінде жұлдыздар Жердің айналасында қарапайым тұрақты айналымнан гөрі күрделірек қозғалып көрінеді. Осы себепті, астрономия мен геодезияда Жердің бағытын сипаттауды жеңілдету үшін, аспандағы жұлдыздардың орнын оң көтерілу мен еңістік бойынша белгілеу қалыптасқан, олар Жердің прецессиясын ескеретін координаттар жүйесіне негізделген, ал Жердің айналысын осы жүйеге қатысты сидеростық уақыт арқылы бақылауға болады. (Жұлдыз каталогтары үшін дәстүрлі координаттар жүйесі 1998 жылы Галактикадан тыс радио көздеріне қатысты бекітілген Халықаралық Аспандық координаттар жүйесімен алмастырылды. Өте алыс болғандықтан, бұл көздердің өзіндік қозғалысы байқалмайды.) Осы координаттар жүйесінде Жердің айналысы тұрақтыға жақын, бірақ жұлдыздар шамамен 25 800 жылдық периодпен баяу айналып көрінеді. Сондай-ақ, осы координаттар жүйесінде тропикалық жыл (немесе күн жылды), Жердің маусымдарымен байланысты жыл, Жердің Күнді айнала айналуының бір толық циклын білдіреді. Сидеростық тәуліктің нақты анықтамасы – осы прецессиялық координаттар жүйесінде Жердің бір толық айналысына кеткен уақыт.

Қазіргі заманғы анықтамалар

Бұрын уақыт жұлдыздарды фотосуреттік зенит түтіктері және Данжон астролабы сияқты құралдармен бақылау арқылы өлшенетін, ал жұлдыздардың белгілі бір сызықтардан өтуі обсерватория сағатымен тіркелген. Кейін, жұлдыз каталогынан жұлдыздың оң көтерілуін пайдаланып, жұлдыздың обсерватория меридианынан өтуі тиіс уақыты есептелді, содан кейін обсерватория сағатының уақытына түзету енгізілді. Жұлдыздық уақыт осылай анықталды: наурыз теңдігі жергілікті жұлдыздық уақыт бойынша 0 сағатқа обсерватория меридианынан өтеді. 1970 жылдардың басынан бастап, радиоастрономияның өте ұзын базалық интерферометрия (VLBI) және пульсар уақыты әдістері ең нақты астрометрия үшін оптикалық құралдардан басымдық алды. Бұл UT1 (0° бойлықтағы орташа күн уақыты) VLBI арқылы анықталуына, Жердің айналу бұрышының жаңа өлшемдеріне және жұлдыздық уақыттың жаңа анықтамаларына әкелді. Бұл өзгерістер 2003 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді.

Күн уақыты мен жұлдыздық уақыт аралықтарының арасындағы байланыс

Егер белгілі бір I аралық орташа күн уақыты (UT1) және жұлдыздық уақыт бойынша өлшенсе, жұлдыздық уақыттағы сандық мәні UT1-ге қарағанда жоғары болады, себебі жұлдыздық күндер UT1 күндерінен қысқа. Оның қатынасы:

мұнда t – 2000 жылғы 1 қаңтардағы Жер уақыты бойынша түстен бері өткен Юлиан ғасырларының саны.