Кіріспе

Жасыл жапырақты көкөніс

Шалбар немесе швейцар шалбары (/tʃ//ɑːr//d/; Beta vulgaris subsp. vulgaris, Cicla тобы және Flavescens тобы) – жасыл жапырақты көкөніс. Flavescens тобының сорттарында жапырақ сабақтары ірі болып келеді және көбінесе жапырақ тілімшесінен бөлек дайындалады; Cicla тобы – жапырақты шпинат қызылшасы. Жапырақ тілімшесі жасыл немесе қызғылт түсті болуы мүмкін; жапырақ сабақтары әдетте ақ, сары немесе қызыл болады. Оның көптеген атаулары бар, мысалы, күміс қызылша, мәңгілік шпинат, қызылша шпинаты, теңіз қызылшасы немесе жапырақты қызылша.

Жіктеу

Шпинат қызылшасы алғаш рет 1753 жылы Карл Линней Beta vulgaris var. cicla деп сипаттаған. Оның таксономиялық статусы көп рет өзгерді: ол кіші түр, конвариетет және Beta vulgaris түрінің нұсқасы ретінде қарастырылды. (Оның көптеген синонимдерінің арасында Beta vulgaris subsp. cicla (L.) W. D. J. Koch (Cicla тобы), B. vulgaris subsp. cicla (L.) W. D. J. Koch var. cicla L., B. vulgaris var. cycla (L.) Ulrich, B. vulgaris subsp. vulgaris (жапырақ қызылшасы тобы), B. vulgaris subsp. vulgaris (шпинат қызылшасы тобы), B. vulgaris subsp. cicla (L.) W. D. J. Koch (Flavescens тобы), B. vulgaris subsp. cicla (L.) W. D. J. Koch var. flavescens (Lam.) DC., B. vulgaris L. subsp. vulgaris (жапырақ қызылшасы тобы), B. vulgaris subsp. vulgaris (швейцариялық шпинат қызылшасы тобы) бар). Олар теңіз қызылшасының, Beta vulgaris subsp. maritima-ның өсірілген ұрпақтары. Шпинат қызылшасы – қазіргі кезде көбінесе Amaranthaceae (sensu lato) тұқымдасына жататын, құрғақтар (chenopods) отбасының өкілі. Шпинат қызылшасының екі санатталмаған сорттық тобы бар: жапырақты шпинат қызылшасы үшін Cicla тобы және сабақты швейцариялық шпинат қызылшасы үшін Flavescens тобы.

Этимология

"Карда" сөзі 14 ғасырдағы француз тіліндегі carde сөзінен бастау алады, ал оның латынша түбірі carduus – артишок қылқанды өсімдігін (немесе артишокты да қамтитын кардонды) білдіреді. "Швейцария" деген сөздің шығу тегі нақты белгісіз. Кейбір деректер бойынша, бұл атау алғаш рет швейцариялық ботаник Гаспар Баухин немесе Карл Кох (бірақ соңғысы неміс, швейцариялық емес) сипаттаған. Қалай болғанда да, карда швейцариялық ас ішімдігінде қолданылады, мысалы, Гризон кантонының дәстүрлі капун тағамында.

Өсу және жинау

Шард – екі жылдық өсімдік. Шард тұқымдарының шоғырлары әдетте Солтүстік жарты шарда маусым мен қазан аралығында себіледі, нақты уақыт тіленіп отырған жинау мерзіміне байланысты. Шард жапырақтары жас және нәзік болғанда немесе піскеннен кейін, олар іріленіп, сабақтары сәл кедіргенде жинауға болады. Жинау үнемі жүргізіледі, себебі шардың көптеген түрлері үш немесе одан да көп рет өнім береді.

Өсімдіктер

Карданың сорттарына "Лукуллус" және "Фордхук Гигант" сияқты жасыл түрлері, сондай-ақ "Руби Карда" және "Рубарбар Карда" сияқты қызыл қабырғалы түрлері жатады. Қызыл қабырғалы түрлер бақта көрікті, бірақ әдетте, ескі жасыл түрлер түрлі-түсті гибридтерден жоғары өнім береді. "Радуга Карда" – түрлі-түсті сорттардың қоспасы, оны көбінесе жеке сорт деп жаңылысады. Шикі жапырақтарын тортилья сияқты орап алуға болады.

Тамақтылық құрамы

Бір порция шикі швейцарлық шатыр тамақ энергиясының көзін құрайды және А, К және С витаминдеріне қатысты бай мазмұнға ие (күнделікті қажеттілік мөлшерінің 19 пайызынан астам), сәйкесінше 122%, 1038% және 50% құрайды. Шикі шатырда талшықтар, К витамині, сондай-ақ магний, марганец, темір және калий сияқты минералдар да көп мөлшерде кездеседі. Шикі шатырда көмірсулар, ақуыз және майдың мөлшері төмен. Пісірілген шатырдың 93% құрамы су, 4% көмірсулар, 2% ақуыз, ал майдың мөлшері өте аз. 100 грамдық порцияда пісірілген шатыр 20 калория береді, оның витаминдері мен минералдары шикі шатырға қарағанда азайған, бірақ күнделікті қажеттілік мөлшерінің маңызды үлесін құрайды, әсіресе А, К, С витаминдері және магний (кестеге қараңыз).