Кіріспе
Мысырдың он сегізінші династиясының екінші фараоны. Ол Ахмос I мен Ахмос Нефертаридің ұлы болғанмен, ағасы Ахмос Анк болды және оның таққа мұрагер болатыны күтілмеді. Алайда, Ахмос I-нің 17-ші билеу жылы мен оның қайтысы арасындағы сегіз жылдың ішінде оның таққа талапкері қайтыс болды және Аменхотеп тәж ханзадасы атанды. Содан кейін ол таққа отырып, шамамен 21 жыл билік етті. Оның билеуі туралы мәліметтер аз болғанымен, қолда бар деректерге сүйене отырып, негізгі тарихын құрастыруға болады. Ол әкесінің әскери жаулауларының нәтижесінде құрылған мемлекетті мұра етіп алды және Нубия мен Ніл дельтасы үстінен басымдылықты сақтап тұрды, бірақ Левант аймағындағы Мысыр билігін қайта орнатуға тырыспады. Ол Жоғарғы Мысырдағы ғибадатханаларды қайта жаңартуды жалғастырды және өзінің қабірін өзінің жерлеу ғибадатханасынан бөліп, Жаңа Патшалық дәуірінде сақталған патшалық жерлеу ескерткіштерінің жаңа үрдісін қалыптастырды. Ол қайтыс болғаннан кейін Дейр-эль-Мединаның қамқоршы құдайы ретінде қасиетті саналды.
He was a son of Ahmose I and Ahmose Nefertari but had an elder brother, Ahmose ankh, and was not expected to inherit the throne. However, sometime in the eight years between Ahmose I's 17th regnal year and his death, his heir apparent died and Amenhotep became crown prince. He then acceded to the throne and ruled for about 21 years. Although his reign is poorly documented, it is possible to piece together a basic history from available evidence. He inherited the kingdom formed by his father's military conquests and maintained dominance over Nubia and the Nile Delta but probably did not attempt to maintain Egyptian power in the Levant. He continued the rebuilding of temples in Upper Egypt and revolutionized mortuary complex design by separating his tomb from his mortuary temple, setting a trend in royal funerary monuments which would persist throughout the New Kingdom. After his death, he was deified as a patron god of Deir el Medina.
Отбасы
Аменхотеп І – Ахмос І мен Ахмос Нефертаридың ұлы болды. Оның үлкен ағасы, ханзада Ахмоз анк, одан бұрын қайтыс болғандықтан, оның таққа отыруына мүмкіндік туды. Аменхотеп, болжам бойынша, өзі әлі жас кезінде билікке келген, ал анасы Ахмос Нефертари оның регенті болған болуы мүмкін, кем дегенде қысқа мерзімге. Бұл регенттікке дәлел ретінде оның және анасының Теба некрополіндегі Дейр-эль-Мединада жұмысшыларға арналған елді мекен құрғандығы айтылады. Аменхотеп өзінің үлкен әпкесі Ахмоз Меритамонды Ұлы патша әйелі етіп алды. Ситкамосе есімді тағы бір әйелінің аты он тоғызыншы династияның стеласында кездеседі. Бұдан басқа, Аменхотеп І мен басқа да мүмкін туыстарының арасындағы қарым-қатынас белгісіз. Аххотеп II әдетте оның әйелі және әпкесі деп есептеледі, бірақ оның әжесі болған деген альтернативті теория да бар. Ол Аххотеп II-ден Аменемхат деген бір ұл тудырған, ол өте ерте жасында қайтыс болды. Бұл пікірге қазірге дейін көпшілік келіседі, бірақ бұл қатынасқа қарсы пікірлер де бар. Аменхотептің тірі ұрпақтары болмағандықтан, оның орнын Тутмос I басып алды, ол оны өзінің "қарындасына" – Ахмоске үйлендірді. Ахмоске ешқандай жазбада "патша қызы" деген атақ берілмегендіктен, кейбір ғалымдар оның Аменхотеп І-нің сіңілісі болғанына күмән келтіреді.
Билік ету мерзімі мен ұзақтығы
Аменхотеп I билігінің тоғызыншы жылында, жаздың үшінші айының тоғызыншы күні Сотистің гелиакті көтерілуі байқалды. Қазіргі астрономдар егер бұл байқау Мемфис немесе Гелиополис қалаларынан жасалса, онда мұндай байқау б.з.д. 1537 жылы ғана мүмкін болған. Егер байқау Фивада жасалса, онда ол тек б.з.д. 1517 жылы ғана орын алған болуы мүмкін. Соңғы таңдау әдетте дұрыс деп қабылданады, өйткені Теба 18-ші династияның басында астана болды: сондықтан, Аменхотеп I-ге әдетте б.з.д. 1526 жылы таққа отыру күні беріледі, бірақ б.з.д. 1546 жыл мүмкіндігі де толығымен жоққа шығарылмаған. Манетонның "Эпитомы" бойынша Аменхотеп I Мысырды 20 жыл 7 ай немесе 21 жыл билік еткен. Аменхотеп I-нің ең жоғары куәлік етілген билік жылдары оның 10-шы жылы ғана болғанымен, Манетонның мәлімдемесін Аменемхет есімді сиқыршының қабірдегі автобиографиялық жазбасы растайды. Онда ол Аменхотеп I-нің қызметінде 21 жыл болғаны нақты айтылған. Осылайша, жоғары хронология бойынша Аменхотеп I шамамен б.з.д. 1546-1526 жылдар аралығында, ал төменгі хронология бойынша шамамен б.з.д. 1526-1506 немесе 1525-1504 жылдар аралығында билік еткен, бірақ жеке ғалымдар оның билігіне бірнеше жылдан өзгеше даталар бере алады.
Сыртқы саясат
Аменхотеп І-нің Хорус және екі әйелдің есімдері, «Елді жаулап алған бұқа» және «Үлкен қорқыныш тудыратын», әдетте Аменхотеп І-нің айналасындағы елдерді бағындыруды ниеттенгенін көрсетеді. Екі қабір жазуында оның Нубияға жорықтар жасағаны айтылған. Эбана ұлы Ахмос қабіріндегі мәтіндерге сәйкес, Аменхотеп кейіннен Мысыр шекарасын оңтүстікке қарай Нубияға қарай кеңейтуге тырысты және нубиялық әскерді жеңген шабуыл жасаушы күштерді басқарды. Ахмос Пен Нехебеттің қабір тарихында оның Куш елінде де шайқасқа қатысқаны жазылған, бірақ бұл Эбана ұлы Ахмоспен бірге жасалған шайқасқа қатысты болуы мүмкін. Аменхотеп Саиде храм салды, бұл оның Мысыр елді мекендерін үшінші шатқақтың сағасына дейін орнатып алғанын көрсетеді. Ахмос Пен Нехебет қабіріндегі бір жазба Кехек жеріндегі Ямуға жасалған тағы бір жорық туралы хабарлайды. Өкінішке орай, Кехектің орналасқан жері белгісіз. Бұрын Кехек Ливиялық Qeheq тайпасына сілтеме жасайды деп есептелген, сондықтан Ливиядан келген шабуылшылар Ахмостың өлімін пайдаланып, Батыс Нил дельтасына енген деген болжам бар. Бірақ, бұл теорияға қайшы, Qeheq тайпасы кейінірек пайда болды, ал Кехектің кім екені әлі де белгісіз. Нубия да мүмкін, өйткені Аменхотеп сонда жорықтар жасаған, сондай-ақ Батыс шөлі мен оазистер де ұсынылды, себебі олар қайтадан Мысырдың бақылауына өткен сияқты. Мысыр Екінші аралық кезеңде Батыс шөлі мен оазистерден айырылды, ал гиксостарға қарсы көтеріліс кезінде Камосе оларды гарнизонмен қамтамасыз етуді қажет деп санады. Олардың толыққанды қайта басып алынған уақыты белгісіз, бірақ бір стелада «Оазистердің князь-губернаторы» деген атақ қолданылған, яғни Аменхотептің билігі Мысыр билігінің қайта орнатылуының шегін көрсетеді. Аменхотеп І билік еткен кезде Сиро-Палестинадағы жорықтар туралы ешқандай жазба жоқ. Алайда, оның ізбасары Тутмос І-нің Томбос стеласына сәйкес, Тутмос Азияға Евфратқа дейін жорық жасағанда, оған қарсы тұрған ешкімді таппады. Егер Тутмос бұрын жазылмаған Азияға жорық жасаған болмаса, бұл алдыңғы фараон Сирияны бағындыруы керек екенін білдіреді, бұл Аменхотеп І-нің Азиялық жорығын көрсетеді. Оның билігі кезінде жазылған болуы мүмкін Левантқа қатысты екі жазба мұндай жорықтың куәсі болуы мүмкін. Аменхотептің қабіріне үміткерлердің бірі Қедамиға сілтеме жасайды, ол Канаан немесе Трансиорданиядағы бір жерде орналасқан, ал Аменемхет қабірі Митанниге қарсылық білдіреді. Алайда, бұл жазбалардың ешқайсысы әскери науқанды көрсетпейді, тіпті олар Аменхотептің билігі кезінде жазылғанын көрсетпейді. Аменхотептің қабірінің орналасқан жері белгісіз, ал Аменемхет Митанниге шабуыл жасаған бірнеше патшалардың қол астында қызмет етті. Аменхотептің билігі кезіндегі жазбалар тым аз және тым тұманды болғандықтан, Сириядағы кез келген науқан туралы қорытынды жасау мүмкін емес.
Мәдени және интеллектуалдық даму
Аменхотептің көптеген мүсіндері табылған, бірақ олардың көпшілігі Рамсесид кезеңінен бастап, оның жалғасқан жерлеу культімен байланысты және оның өлімнен кейінгі құрметке арналған. Бұл оның билік кезеңіндегі өнерді зерттеуді қиындатады. Оның сақталған аз ғана түпнұсқа мүсіндеріне сүйенсек, Аменхотеп Орта патшалық дәуірінің стильдерін көшіру дәстүрін жалғастырған сияқты. Жаңа патшалықтың алғашқы кезеңіндегі өнер, әсіресе, Ерте Орта патшалықтағы өнермен өте ұқсас болды, ал Аменхотеп I жасаған мүсіндер Ментухотеп II мен Сенусрет I-нің мүсіндерін нақты көшірген. Бұл екі стильдің ұқсастығы соншалық, қазіргі египтологтар оларды ажыратуда қиындық көреді. Деир-эль-Мединадағы қолөнершілер ауылын Аменхотеп I құрған болуы мүмкін, ал оның тұрғындары Жаңа патшалық билеушілері мен ақсүйектерінің келесі буындары үшін Фиван некрополіндегі қабірлерді безендірген өнердің көп бөлігін жасады. Бұл жерде табылған ең ерте аталған есім – I Тутмос, алайда Аменхотеп қала жұмысшылары үшін маңызды тұлға болған, себебі ол және оның анасы оның қамқоршы құдайлары саналған. Аменхотептің билік кезеңінде әдебиет дамыды. Жаңа патшалықта қолданылған маңызды жерлеу мәтіні – «Адтағы кітап» («Египеттік өлілер кітабы») оның билік кезеңінде түпкілікті пішінін алған деп есептеледі, өйткені ол алғаш рет оның ізбасары I Тутмостың қабірін безендіруде пайда болды. Ежелгі египет медицинасы туралы ақпараттың негізгі көзі болып табылатын Эберс папирусы да осы кезеңге жатады (Жаңа патшалықтың ертедегі мерзімдемесін есептеу үшін әдетте қолданылатын Сотистің гелиактық шығуы туралы жазба осы құжаттың артында табылған). Аменхотеп I билік кезінде алғашқы су сағаты ойлап табылды. Аменхотептің астрономы Аменемхеб өзінің қабір тарихында осы құрылғыны жасағанын айтқан, бірақ ең көне сақталған механизмы Аменхотеп III билік кезіне жатады. Бұл өнертабыс уақытты есептеу үшін өте пайдалы болды, себебі египеттік сағат белгілі бір уақыт мөлшері емес, ол түннің 1/12 бөлігі ретінде өлшенді. Жазғы түндер қысқа болған кезде, осы су сағаттарын қысқа сағаттарды дәл өлшеу үшін реттеуге болатын.
Құрылыс жобалары
Аменхотеп Жоғарғы Мысырдағы ғибадатханалар орнында бірнеше құрылыс жобаларын бастады немесе жалғастырды, бірақ ол салған құрылыстардың көпшілігі кейіннен оның ізбасарлары тарапынан бұзылды немесе жойылды. Жазбаша деректерден оның Карнак ғибадатханасын кеңейтуді сәулетші Инениге тапсырғаны белгілі. Иненидің қабірлік өмірбаянында ол Карнақтың оңтүстік жағында 20 шынтақ биіктігіндегі әк тастан қақпа салғаны көрсетілген. Ол Амонның қасиетті барқасын алабастрдан және Сенусрет III-нің Ақ шапелінің көшірмесін салды. Осы құрылымдардан алынған мүсіндік элементтер Аменхотеп III-нің үшінші пилонының ішінде табылған, бұл кейбір құрылымдарды Карнақта қайта құруға мүмкіндік берді. Аменхотеп Карнақта Сед фестиваліне арналған құрылыстарды да салдырды. Бұл фестиваль фараонның 30 жыл патшалық құрғаннан кейін күші мен сергектігін жаңартқан, бірақ ол оларды пайдалана алмай қайтыс болған сияқты. Нубияда Сайда ғибадатхана салынды, сондай-ақ Жоғарғы Мысырда Элефантина, Ком-Омбо, Абидос және Нехбет ғибадатханаларында ғибадатхана құрылыстары салынды. Белгілі болғандай, Аменхотеп әкесі сияқты Төменгі Мысырда маңызды ештеңе салған жоқ.
Мәйітханалық кешен
Аменхотеп І – қабірін тонаушылардан қорғау үшін, қабірінен бөлек жерлеу ғибадатханасын салған Мысырдың алғашқы патшасы. Бұл ғибадатхана Дейр-эль-Бахридің солтүстік жағында орналасқан. Дейр-эль-Бахри Аменхотеп үшін қандай да бір жора-жоралғы мәніне ие болған сияқты, себебі оның әйелі Ахмоз Меритамонның Тебан қабірі 358 жақын жерде табылған. Аменхотептің жерлеу ғибадатханасы шамамен 50 жыл өткен соң патшайым Хатшепсут салған жерлеу ғибадатханасының төменгі террасасын салу үшін көп бөлігі қиратылды, тек Аменхотептің есімі жазылған бірнеше кірпіш қалды. Ғибадатхана ішіндегі патшалық мүсіндер жақын жердегі Мэнтухотеп II-нің жерлеу ғибадатханасына көшірілді.
Қабір және жерлеу
Аменхотептің қабірінің бастапқы орны анықталған жоқ. IX Рамсес билігінің тұрақсыз кезеңінде Теба некрополісіндегі патшалық қабірлердің қауіпсіздігі жөніндегі тапсырыс бойынша дайындалған есепте ол сол кезде зақымдалмағандығы айтылған, бірақ орны нақты көрсетілмеген. Аменхотеп I қабірі үшін екі орын ұсынылған: бірі – Патшалар аңғарындағы KV39, екіншісі – Dra' Abu el Naga' маңындағы ANB қабірі. KV39-дағы қазба жұмыстары оның соңғы қайта жерлеуге дейін патшаның жақсы сақталған мумиясы бар Дейр-эль-Бахри қазынасын сақтау үшін пайдаланылғанын немесе қайта пайдаланылғанын көрсетеді. Дегенмен, ANB қабірі одан да ықтимал деп есептеледі, себебі онда оның және оның отбасы мүшелерінің есімдері жазылған заттар табылған.
Анам
20-шы немесе 21-ші династия кезеңінде Аменхотептің бастапқы қабірі тоналған немесе қауіпсіз деп танылмаған, босатылған, ал оның денесі қауіпсіздік үшін бірнеше рет жылжытылған болуы мүмкін. Ол Деир-эль-Бахри кэшінен табылған, ол көптеген Жаңа Патшалық патшалары мен ақсүйектердің мумияларымен бірге 22-ші династияның соңында немесе одан кейін Хатшепсуттің жерлеу храмының үстінде жасырылған және Каирдегі Египет мұражайында сақталған. Оның мумиясы 21-ші династияда тоналмаған, және мумияны жылжытқан дін қызметкерлері картонажды бет маскасын зақымдамауға күтім жасаған. Аменхотептің мумиясы – қазіргі египтологтар ашып, зерттемеген жалғыз патша мумиясы. Оның денесі 1932 жылы рентгенге түсірілген; оның қайтыс болған шамалы жасы 40-50 жас деп есептелген. 1967 жылы қайта рентгенге түсірілді, нәтижесінде оның тістерінің жақсы күйіне байланысты қайтыс болған шамалы жасы 25 жас деп бағаланған. 2021 жылдың сәуірінде оның мумиясы 17 басқа патша мен 4 патшайымның мумияларымен бірге Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайына «Перғауынның алтын шеруі» деп аталған шарада көшірілді.
КТ сканерлеу
Аменхотеп I патшаның мумиясын рентгендік зерттеулер мумия туралы толыққанды деректер мен егжей-тегжейлі ақпарат беруге мүмкіндік бермеді. Қарапайым рентгендік зерттеуде мумияның үш өлшемді (3D) ақпараты екі өлшемді рентгендік пленкаға проекцияланады. Бұл заттар мен сүйектердің бірігіп кетуіне алып келеді, бұл мумияны сипаттауды жеткіліксіз етеді. Ал компьютерлік томография (КТ) – бұл рентген сәулелерінің жетілдірілген түрі, ол дененің жүздеген жұқа тілімдерін (срездерін) алады және жұмсақ тіндер мен сүйектердің толығырақ қайта құрастырылған суреттерін ұсынады. 2019 жылдың 4 мамырында оның мумиясы инвазивті емес КТ сканилеу арқылы оның физикалық келбеті, денсаулығы, өлім себебі және мумификациялау әдісі туралы мәлімет алу үшін зерттелді. Бұл техниканы пайдаланып, масканың, бинттердің және мумияның екі және үш өлшемді суреттері жасалды. Бұл зерттеу оның эпифиздерінің бірігуі мен жамбас сүйегінің күйіне сүйене отырып, өліміндегі жасын 35 жасқа бағалайды. Оның ішкі органдары тік бальзамалау кесігі арқылы алынып тасталды және дене қуысы зығырмен толтырылды; жүрек кеуде қуысында сақталған. Миды алуға әрекет жасалмаған. Көз ұяларына ешқандай зат салынбаған және денеде тері астындағы толтырғыш табылған жоқ. Әрбір мұрын тесігі шайырмен өңделген зығырдан жасалған рулондармен бітелген. Орамалардың ішінде амулеттер мен әшекей бұйымдары бар; арқасының бойымен, мүмкін алтыннан жасалған, моншақты белбеу табылды. Денесі тонаушылардың қолынан өлімнен кейінгі зақымдарға ұшыраған, оның басы, сол қолы, оң қолы және оң аяғы бөлініп кеткен; сонымен қатар, денесінің алдыңғы бөлігінде үлкен тесік бар. Оның денесін қайта орағанда және сақтағанда оны қалпына келтіруге тырысқан. Оның басы мен аяқтары қайта қосылды, ал аяғы тақтамен сүйендірілді.
Мұрагерлік және мұра
Аменхотеп I-нің тек бір баласы болған деп есептеледі, ол сәби кезінде қайтыс болған, бірақ кейбір дереккөздер оның балалары болмағанын көрсетеді. Аменхотеп I-ден кейін Тутмос I билікке келді, ол, көрінеу, жоғары әскери шенді тұлға болған. Бұл екеуінің арасындағы туыстық байланыс белгісіз, алайда Тутмос I Аменхотеп I-нің болжамды туысы, Амос Сипаридің ұлы болуы мүмкін деген пікір бар. Аменхотеп I өлімінен бұрын Тутмос I-ді бірге билеуші етіп тағайындаған болуы мүмкін, себебі Тутмос I-нің есімі Карнақтағы үшінші пилонның ішінде археологтар тапқан қасиетті баржада Аменхотеп I-нің есімімен бірге кездеседі. Дегенмен, көптеген ғалымдар мұны Тутмос I-нің өзінің патшалық тұрған әрідегі билеушісімен байланысын көрсетуінің куәлігі деп санайды. Бір мәтін Аменхотеп I өзінің сәби ұлын бірге билеуші етіп тағайындағанын көрсетеді, бірақ ол одан бұрын қайтыс болған. Алайда, ғалымдардың көпшілігі екі жағдайда да бірлесіп билеуге жеткілікті дәлел жоқ деген консенсусқа келген.
Жерлеу культі
Аменхотеп қайтыс болғаннан кейін қасиетті деңгейге көтеріліп, Дейр-эль-Мединада ашқан ауылының қамқоршы құдайы болды. Оның анасы, одан кем дегенде бір жыл артық өмір сүрген, сонымен қатар қайтыс болғаннан кейін қасиетті деңгейге көтеріліп, оның тізіміне енді. Бұрыңғыдай айтқандай, Аменхотептің мүсіндерінің көп бөлігі кейінгі кезеңдердегі осы культтан шыққан жерлеу бейнесі түрінде сақталған. Құдай ретінде ол үш түрлі бейнеде көрінетін: «Қаланың Аменхотепі», «Амонның сүйіктісі Аменхотеп» және «Аменхотеп алдыңғы аулада». Оған қойылған сұрақтардың бір бөлігі Дейр-эль-Мединадан табылған остракаларда сақталған, және олар патшаның бейнесіне жауап беру үшін иеленіп (немесе иеленуге мүмкіндік беру үшін) жазылған сияқты. Сонымен қатар, жыл бойы оған арналған бірнеше мерекелер өткізілді. Бірінші айда Аменхотептің некрополь жұмысшыларына көрінуіне арналған мереке тойланды, яғни оның бейнесі Дейр-эль-Мединаға әкелінді. Тағы бір мереке төртінші айдың отызыншы күні, ал екі мереке жетінші айда өткізілді. Біріншісі – «Аменхотеп патшаның жерлеу төсегін жаю», бұл оның қайтыс болған күнін еске түсіру мақсатында жасалды. Екіншісі, айдың соңында төрт күн бойы тойланатын, «қаланың иесі Аменхотеп патшаның ұлы мерекесі» болды. Кейіннен Египет тарихында осы мереке атымен жетінші ай «Фаменот» деп аталды. Тағы бір мереке тоғызыншы айдың жиырма жетінші күні өткізілді, ал соңғы белгілі мереке он бірінші айдың он бірінші және он үшінші күндері аралығында бірнеше күн бойы тойланды, бұл, әрине, Аменхотептің таққа отыру күнімен байланысты. Аменхотептің жерлеу культіне Аменхотепке арналған рәсімдерді егжей-тегжейлі баяндайтын көптеген құжаттар жарық сырға салды. Рамзес II дәуіріндегі үш папируста діни қызметкерлердің құлшылық ету рәсімі жазылған, ал Карнак және Мединет-Хабудағы бейнелерде белгілі бір ырымдар мен сиқырлар бейнеленген. Рәсімдердің көп бөлігі бейнеге күнделікті құрбандықтарды дайындауға және өткізуге, соның ішінде ḥtp dỉ nsw формуласын оқуға, күннің соңында ғибадатхананы тазартуға және бекітуге қатысты. Қалған рәсімдер жыл бойы әр түрлі мерекелерді қалай өткізуге қатысты. Мұндай жағдайларда Аменхотептің бейнесі немесе оны бейнелейтін діни қызметкер Амонға табынудың орнына Амонға құлшылық ететін, бұл ежелгі Египеттегі әдеттегі культтік тәжірибе емес еді.