Артур Блисс Лейн: Американдық дипломаттың өмірі мен қызметі

Кіріспе

Артур Блис Лейн (16 маусым 1894 – 12 тамыз 1956) – Латын Америкасы мен Еуропада қызмет еткен АҚШ дипломаты. Дипломатиялық қызметі барысында ол 1930-шы жылдардағы Никарагуадағы диктатураның күшеюімен, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс және оның нәтижелерімен, сондай-ақ Польшада кеңестік билік орнату арқылы құрылған коммунистік режимнің өрлеуімен айналысты.

Өмірбаян

Лэйн 1894 жылғы 16 маусымда Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Бей-Риджде дүниеге келді және Йель университетін бітірді. 1916 жылы тәмамдағаннан кейін Римдегі Италиядағы АҚШ елшісінің жеке хатшысы болды. 1919-1920 жылдары Польшадағы АҚШ елшілігінде 2-ші хатшы қызметін атқарды. 1921-1922 жылдары Лондонда 2-ші хатшы болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол 1921 жылы Парижде өткен елшілер конференциясына АҚШ делегациясының хатшысы болды. Содан кейін 1922 жылы Швейцарияның Берн қаласына барып, 1923-1925 жылдары Вашингтондағы АҚШ Мемлекеттік департаментінде жұмыс істеді. 1925-1933 жылдары Мексикадағы АҚШ елшілігінде қызмет етті. 1933-1936 жылдары Никарагуаға АҚШ министрі болып тағайындалды. Сол жерде қызмет еткен кезінде генерал Сомозамен кездесті, ал Никарагуа президенті Сакаса көтерілісшілердің жетекшісі Аугусто Сезар Сандиномен келіссөздер жүргізді. Сандино Сомоза басқаратын Ұлттық гвардияны таратуды талап етті, себебі ол АҚШ елден теңіз жаяу әскерін шығарып алғаннан кейін құрылған еді. Келіссөздерден кейін Сандино гвардияшылар тарапынан өлтірілді. АҚШ Лейн Сомозаға шыдамдылық танытуға кеңес бергенін мәлімдеді, бірақ Сомоза (кейін сандинистер) Лейн Сомозаға өлтіруге рұқсат бергенін айтты. Лэйн келесі екі жыл бойы Сомоза мен Сакасаны келісуге тырысты, АҚШ интервенциялық емес саясатты қабылдағаннан кейін келесі сайлаулардан бұрын елден кетіп қалды. 1936-1937 жылдары Эстония, Латвия және Литвада; Югославия Корольдігінде (1937-1941 жылдар аралығында, неміс басқындығына дейін); және 1941-1942 жылдары Коста-Рикада АҚШ-тың келесі министрі болды. Содан кейін ол 1942-1944 жылдары Колумбияға, ал 1944-1947 жылдары Польшаға, алдымен Лондондағы Польша үкіметінің елшілігіне, кейін Варшавадағы соғыстан кейінгі үкіметке елші болып тағайындалды. Польшада болған кезінде Лэйн 1947 жылғы 24 ақпанда елді коммунистік марионеттік режимнің басып алуына наразылық білдіріп, қызметінен кетті және АҚШ пен Ұлыбританияның соғыстан кейін поляктардың еркін сайлау өткізу туралы уәдесін орындамауы туралы кітап жазды. Ол бұл кітапта Польшаның Батыс Одақтастарымен жасаған сатқындығын сипаттады, сондықтан кітапқа «Мен Польшаның сатқындыққа ұшырағанын көрдім» деген ат қойылды. Кітап поляк тіліне аударылып, АҚШ-та жарияланды, ал кейін 1980-ші жылдары Польшадағы жер асты «Сәмиздат» баспасында таратылды. Лэйннің сөзінше, Тегеран конференциясында АҚШ пен Ұлыбритания Шығыс Польшаны бөлу туралы келісімге келді. Ол бұл әрекетті АҚШ Конституциясын бұзу деп санады, өйткені Рузвельт өз шешімін Сенатқа ешқашан хабарлаған жоқ. Лэйннің пікірінше, Ялта конференциясы Польшаның тәуелсіздікке және демократиялық үкімет құруға деген үмітіне соңғы соққы болды. Мемлекеттік департаменттегі қызметінен кейін Лэйн Катынь қырғынын тергеуге белсенді қатысты, сондай-ақ «Еркін Еуропа үшін ұлттық комитет» сияқты бірнеше антикоммунистік ұйымдарда жұмыс істеді. Ол 1952 жылғы президенттік сайлауда бұрынғы басшысы, демократ Гарри Трумэнға қарсы республикалық Дуайт Д. Эйзенхауэрді қолдады. Лэйн қайтыс болғаннан кейін оның құжаттары Йель университетінің Стерлинг мемориалдық кітапханасында сақталды.

Lane was born in Bay Ridge, Brooklyn, New York on June 16, 1894, and attended Yale University. After graduating in 1916, he became private secretary to the U. S. Ambassador to Italy in Rome. In 1919 1920 he was 2nd secretary in the U. S. embassy to Poland. In 1921 1922, he was 2nd secretary in London. During this time he was secretary to the U. S. delegation to the 1921 Conference of Ambassadors in Paris. He then went to Berne, Switzerland in 1922. From 1923 to 1925 he worked at the U. S. State Department in Washington, D. C. Lane then worked in the embassy in Mexico from 1925 to 1933. He was appointed U. S. Minister to Nicaragua (1933–1936). While serving there he met with General Somoza while the President of Nicaragua Sacasa held talks with rebel leader Augusto César Sandino. Sandino called for the National Guard run by Somoza to be disbanded, as it had been founded by the U. S. as they withdrew their Marines from the country. Sandino was murdered by Guardsmen after the talks. The U. S. claimed that Lane had counseled Somoza to be patient, but Somoza (and later the Sandinistas) claimed that Lane gave Somoza permission for the assassination. Lane spent the next two years trying to reconcile Somoza and Sacasa, leaving the country before the next election as the U. S. adopted a more non interventionist policy. He was next U. S. minister to Estonia, Latvia, and Lithuania from 1936 to 1937; the Kingdom of Yugoslavia (from 1937 to 1941, until the German invasion); and Costa Rica in 1941–1942. He was then appointed Ambassador to Colombia (1942–1944), and subsequently to Poland from 1944 to 1947, first to the Polish government in exile in London and later in Warsaw to the post war government. While in Poland, Lane resigned his post on February 24, 1947, in protest of the takeover of the country by the Communist puppet regime, and wrote a book detailing what he considered to be the failure of the United States and Britain to keep their promise that the Poles would have a free election after the war. In that book he described what he considered the betrayal of Poland by the Western Allies, hence the title, I Saw Poland Betrayed. The book was translated into Polish and published in the United States, and later disseminated by an underground samizdat publishing house in Poland in the 1980s. According to Lane, the U. S. and Britain at the Tehran Conference agreed to the dismemberment of eastern Poland. He considered this act a treacherous breach of the United States Constitution, since Roosevelt never reported his decision to the Senate. The Yalta Conference was the final death blow to Poland's hopes for independence and for a democratic form of government, according to Lane. Following his career at the State Department, Lane was active in investigating the Katyn Massacre and also active in several anti Communist organizations, such as the National Committee for a Free Europe. He would also later campaign for Republican Dwight D. Eisenhower in the 1952 presidential election, in opposition to his former boss, Democrat Harry Truman. After his death, Lane's papers were archived in Yale University's Sterling Memorial Library.