Кіріспе

Венесуэла президенті, 1945–1948 және 1959–1964 жылдары

Ромуло Эрнесто Бетанкур Белло (22 ақпан 1908 – 28 қыркүйек 1981; ˈromulo βetaŋˈkuɾ), "Венесуэла демократиясының әкесі" деп белгілі, 1945 жылдан 1948 жылға дейін және қайтадан 1959 жылдан 1964 жылға дейін Венесуэла президенті болды, сондай-ақ 20-шы ғасырда Венесуэланың жетекші саяси партиясы – Acción Democrática партиясының басшысы болды. Бетанкур, Венесуэланың ең маңызды саяси тұлғаларының бірі, Латын Америка саясатында даулы мансапқа ие болды. Шет елде жүрген кезеңдер Бетанкурды Латын Американың әртүрлі елдерімен және АҚШ-пен байланыстырды, оның 20-шы ғасырдағы Латын Америкасынан шыққан ең белгілі халықаралық көшбасшылардың бірі ретіндегі беделін нығайтты. Ғалымдар Бетанкурды қазіргі демократиялық Венесуэланың негізін салушы деп есептейді.

Алғашқы жылдар

Бетанкур Каракасқа жақын Гуатир қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Луис Бетанкур Белло (Канар аралдарынан шыққан) және Вирджиния Белло Милано болды. Ол Гуатирдегі жеке мектепке, содан кейін Каракастағы Лицео Каракас жоғары мектебіне оқыды. Венесуэланың Орталық университетінде заң мамандығын оқыған. Жастығында ол агитация жасады деген айыппен Венесуэладан қуылды және Коста-Рикаға көшті, онда бірнеше коммунистік студенттік ұйымдарды құрып, басқарды. 1930 жылдардың басында Коста-Рикада болғанда, 22 жасында ол сол елдің Коммунистік партиясының белсенді мүшелерінің бірі болды. 1937 жылы Коммунистік партиядан кетіп, Венесуэлаға оралғаннан кейін, ол 1941 жылы Acción Democrática (AD) болып ресми саяси партияға айналған Partido Democrático Nacional партиясын құрды. Колумбиялық көшбасшы Хорхе Элиэсер Гайтан Бетанкурдың "Колумбияда төңкеріс жасау үшін оған қару-жарақ пен ақша ұсынғанын" мәлімдеді, бұл Бетанкурдың Кариб бассейнінде солшыл үкіметтердің берік тізімін құру жоспарының бір бөлігі болды. Азула Баррера мен Колумбия президенті Мариано Оспина Перес Бетанкурдың 1948 жылғы Америкааралық конференциядағы (Боготазо) қарулы көтерілісті қолдағанын, оның салдарынан мыңнан астам адам қаза тапқанын, соның ішінде Хорхе Элиэсер Гайтанның саяси төңкеріліске ұшырағанын мәлімдеді.

Президент ретінде бірінші мерзім

Бетанкур 1945 жылы әскери төңкеріс арқылы президент болды және өкіметтік өкілеттігі кезінде маңызды бағдарламаларды іске асырды. Оның еңбектерінің ішінде жалпыға бірдей сайлау құқығын жариялау, әлеуметтік реформалар жүйесін құру және шетелдік мұнай компанияларының табысының жартысын Венесуэлаға беру болды. Оның үкіметі Халықаралық босқындар ұйымымен тығыз байланыс орнатып, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін үйлеріне орала алмайтын немесе оралуға ниеті жоқ еуропалық босқындар мен күшпен орын ауыстырылған адамдарға көмектесті; үкіметі Венесуэла ішінде ондаған мың босқындардың құқықтық қорғалуы мен жайғасуына жауапкершілікті қабылдады. Босқындарға қатысты бастама оның үкіметі ішінде қызу пікірталас тудырды, оның жеңімпаз тобын Бетанкурдың Ауыл шаруашылығы министрі Эдуардо Мендоса басқарды.

Үшінші жер аударылу

Бетанкур 1947 жылы елдегі алғашқы еркін сайлауға төрағалық етті, оны AD-нің Ромуло Галлегос жеңіп алды. Алайда, 1948 жылғы 27 қарашада Карлос Дельгадо Чальбо, Маркос Перес Хименес және Луис Фелипе Лловера Паес 1948 жылғы Венесуэла төңкерісін ұйымдастырып, Галегосты билікке келгеніне он айдан кейін құлатты. Бетанкур Нью-Йорк қаласына жер аударылды. Ол елден қуылғаннан кейін демократиялық принциптер мен ашық сайлауларға негізделген саяси оралуды жоспарлады, бұл оның ұлттық көшбасшылық рөлін заңдыландырар еді. Оның алға көру қабілеті мен стратегиясы сәтті болды және Бетанкур Венесуэлаға оралғаннан кейін өз халқының сайлауымен президент болды. Ол елдің қазіргі тарихының көп бөлігінде мазалаған саяси мәселелер мен диктатураларды әлемге жариялауға бекінген еді – бұл тәуекелге толы қадам. "Бетанкурдың үшінші және ең ұзақ жер аудару кезеңі зор күйзеліспен өткен уақыт болды. Өмірінің гүлденген шағында, шамамен қырық жасында, ол салыстырмалы түрде белсенсіз және беймәлім өмір сүруге мәжбүр болды. Ол көп саяхаттап, Куба, Коста-Рика және Пуэрто-Рикода тұрды, сонымен қатар Перес Хименес диктатурасына қарсы оппозицияның жетекшісі болды. Әрине, ол «Венесуэла: Мұнай және саясат» атты еңбегін жазды. Сан-Хуан (Пуэрто-Рико) қаласының сыртындағы жағажайдағы үй осы жұмыстың тыныш панасы болды", - деп жазды Франклин Тугуэлл 1978 жылғы Бетанкурдың кітабына жазған кіріспесінде. "Бұл кітапты дайындау автордың өміріне ұқсас, тым қиын болды. Мен оны 1937-1939 жылдары полициядан жасырынып, жер астында жүргенде жаздым. Сол кезде оны басып шығару мүмкін болмады, өйткені ешбір венесуэлалық баспагер осындай жағдайға түскен адамның жазған кітабын басып шығаруға батыл болған жоқ. Жазылған жалғыз данасы жеке қағаздарымның арасында болды және 24 қарашада конституциялық үкімет құлатылғанда үйім тоналғанда олармен бірге жоғалып кетті. Осылайша, алғашқы нұсқаның көп бөлігі жоғалып кетті. «Өлілер бұйрық береді» деп сенемін, бірақ реакционерлер дәстүрлі түрде берген мағынасында емес. Олар өлгенде адамгершілік ізгіліктерге ұмтылуға шақырады, сондай-ақ тірі қалғандарды олардың ісін аяқтауға міндеттейді", - деп жазды Румуло Бетанкур «Венесуэла: Мұнай және саясат» кітабының алға сөзінде. 1956 жылы Мехикодағы «Экономикалық мәдениет қоры» баспасынан жарық көрген кітапты Венесуэлада таратуға тыйым салынды.

Президенттік екінші мерзім

Он жыл өткен соң, Перес Хименес құлатылғаннан кейін, Бетанкур 1958 жылғы жалпы сайлауда президент болып сайланды және Пунто-Фихо келісімінің алғашқы басшысы атанды. Жақсы құрылған елді мұра еткен, бірақ халқына білім беруді арттыру қажеттігімен, Бетанкур президенттік кезеңінде мұнай бағасының төмендеуіне қарамастан, мемлекеттің қаржылық тұрақтылығына қайтаруға қол жеткізді. 1960 жылы Хуан Пабло Перес Альфонсо, Бетанкурдың Кендер және Көмірсутектер министрі, екі маңызды мекеме құрды: Ұлттық мұнай өнеркәсібін бақылау үшін құрылған Венесуэланың Мұнай Корпорациясы (Corporación Venezolana del Petróleo – CVP) және Венесуэла Кувейт, Сауд Арабиясы, Ирак және Иранмен серіктестікте құрылған халықаралық мұнай картелі – Мұнай Экспорттаушы Елдер Ұйымы (ОПЕК). Оның қарсыластары бұл идеяны сол кездегі радикалды революциялық идея деп санады, бірақ көреген ұлтшыл Бетанкур үшін бұл Венесуэланың тәуелсіздігі мен қаржылық тұрақтылығы үшін маңызды болды. Каирдегі жылдық мұнай конгресінде араб тілінде еркін сөйлейтін Венесуэланың елшісі Таяу Шығыс елдерін мұнай өндіруші елдердің ұлттық мұнай ресурстарын біріктіру және басқаруды қолдайтын құпия келісімге қол қоюға көндірді. Бұл келісімді әлемдік мұнай өнеркәсібін бақылайтын және іс-шараны қаржылаған британдық және американдық корпорациялардың алдында жасады. 1960 жылдың қыркүйегінде Бағдадта құрылған ОПЕК-тің негізін қалау. Бұл қозғалыс 1960 жылы АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэрдің Венесуэла мұнайына квоталар қойып, Канада мен Мексиканың мұнай өнеркәсібіне басымдық берген заңынан туындады. Эйзенхауэр ұлттық қауіпсіздік пен соғыс кезінде энергиямен қамтамасыз етуді атап өтті. Бетанкур Венесуэланың мұнай автономиясы мен табыстылығын қорғау үшін Таяу Шығыс және Солтүстік Африканың мұнай өндірушілерімен одақ құруға тырысты, Оңтүстік Америка елі мен ОПЕК елдері арасында берік байланыс орнатып, ол бүгінге дейін сақталып келеді. Экономикалық кепілдіктердің тоқтатылуы және Кастроның коммунистік қарулы көтерілісінен туындаған ерекше жағдайларда Бетанкур импорттық тауарларды жергілікті өнімдермен алмастыру арқылы дамуға жеделдетілген жол табу үшін импортты алмастырудың CEPAL моделін қабылдады. Үкімет стратегиясына капитал инвестицияларын тарту үшін салық жеңілдіктері, шетелдік жеткізушілерге дайын өнімдерді құрастыру немесе қаптау үшін зауыттар салуды жеңілдету үшін төмен бағадағы жерлер, ұқсас импортталған тауарларға артық салық салу арқылы экономиканы саудадан жабу, шетелдік бәсекелестікті азайту үшін импорттық квоталар немесе импортты шектеуші басқа да сандық шектеулер кірді. Сонымен қатар, Орталық банк импорттық заттардың бағасын төмендету және экспортқа бағытталған өсуді ынталандыру үшін боливардың құнын жоғары бағалады. Ірі жолдар салу және электр энергиясын дамыту бағдарламалары, соның ішінде Гури су электр станциясының I кезеңін салу жүргізілді, Венесуэланы жаңғыртылған Латын Америкасы еліне айналдырды.

Аграрлық реформа

А.Д.-ның жер реформасы ауыл шаруашылығы өнімдерінің азаюын тоқтату мақсатында өнімсіз жеке меншік және мемлекеттік жерлерді таратып берді. Жерлері тәркіленген жер иелеріне өтемақы төленді.

FALN партизандық тобы

Бетанкур экстремистер мен бүлікші әскер бөлімдерінен қатыгез қарсылыққа ұшырады, бірақ ол экономикалық және білім беру реформаларын ілгеріте беруді жалғастырды. АД-дан бір фракция бөлініп, Революциялық солшыл қозғалысын (МИР) құрды. 1961 жылы Барселонадағы («Эль-Барселоназо») және 1962 жылы теңіз күштері базаларындағы («Эль-Карупаназо», Карупано және «Эль-Портеньязо», Пуэрто-Кабельо) сәтсіз көтерілістерге солшылдар қатысқанда Бетанкур азаматтық құқықтарды тоқтатты. Солшыл партиялардың өкілдері оған қарсы күресу үшін коммунистік партизандық армия – Ұлттық азаттық үшін қарулы күштерді (FALN) құрды. Бұл солшылдарды жасырын күшке айналдырды, олар ауылдық және қалалық партизандық әрекеттерге кірісті, оның ішінде мұнай құбырларын саботаждау, Sears Roebuck қоймасын жарғызу, Альфредо Ди Стефаноны ұрлау және Каракастағы АҚШ елшілігін жарғызу сияқты шаралар жасады. ФАЛН ауылдағы кедейлерді біріктіре алмады және 1963 жылғы желтоқсан сайлауын бұза алмады. Көптеген шабуылдардан кейін ол, ақыры, MIR және Венесуэла Коммунистік партиясының (PCV) конгресс мүшелерін қамауға алды. Солшыл Фидель Кастроның көтерілісшілерді қаруландырғаны анықталды, сондықтан Венесуэла Америка мемлекеттері ұйымына (АМО) наразылық білдірді.

Адам өлтіруге әрекеті

Бетанкур Доминикан Республикасының диктаторы Рафаэль Трухильоны айыптаған. Өз кезегінде, Трухильо Бетанкурға жек көру сезімін дамытқан және Венесуэлалық эмигранттардың оны құлату жоспарларын көптеп қолдаған. Венесуэла үкіметі саяси шиеленісті шешу үшін, қарулы жауап берудің орнына, дипломатияға жүгініп, Америка мемлекеттері ұйымына Трухильоға қарсы шағымдануға көшкен. Бұл Трухильоны ашуландырды, ол Бетанкурды Каракаста өлтіру үшін жасырын агенттерін жіберді. 1960 жылдың 24 маусымында жасалған қастандық нәтижесінде Венесуэла президенті ауыр күйік шақты, бұл әлем жұртшылығының Трухильоға қарсы наразылығын күшейтті. Ауыр жарақат алған, бірақ тірі қалған Бетанкурдың суреттері, оның күзет бастығының қаза тауып, жүргізушісінің ауыр жарақат алып, кейіннен қайтыс болғанын көрсете отырып, әлемге таратылды. Президенттік кортежі Каракастың басты даңғылының бірімен өтіп бара жатқанда, тұраққа қойылған көліктегі жарылғыш зат жарылып, елді дүрліктірді. Екі қолына бинт оралған Бетанкур фотографтардың алдында ауруханадан шықты. Оқиға оның беделін көтеріп, сонымен бірге Кариб теңізіндегі ең қатал қарсыласының бірін жоюға септігін тигізді.

1963 жылғы сайлау

Бетанкурдың ең үлкен жетістіктерінің бірі 1963 жылғы сайлаудағы сәттілігі болуы мүмкін. Процеске кедергі келтіру туралы қауіп-қатерлерге қарамастан, 1 желтоқсанда Венесуэла тарихындағы ең адал сайлау болып есептелген сайлауға сайлаушылардың шамамен 90 пайызы қатысты. 1964 жылдың 11 наурызы Венесуэла халқы үшін мақтаныш күні болды, себебі президенттік белдік алғаш рет демократиялық жолмен сайланған басшыдан екіншісіне ауысты. Бетанкур заңды өзгертуге дейін Венесуэладағы барлық президенттерді Конгресс, дәстүрлі республикалық үлгіде сайлаған. Ол Венесуэланың толық мерзімге сайланған тұңғыш демократиялық президенті болды және оның орнын Рауль Леони басты. Ромуло Бетанкур тарихының көп бөлігінде диктатуралармен басқарылған ел үшін демократиялық үрдіс орнатты. Бұл халықтың дауысымен жасалған «революция» болды, оның бұрынғыдай тарихи мысалы жоқ еді; Бетанкур Венесуэлада көп жылдар бойы сақталған саяси модельді құрды.

Кейінгі өмірі

1964 жылы Бетанкур бұрынғы президент болғандықтан Венесуэла сенатында өмір бойына орын алды. Өмірінің соңғы күндерін жазу және әйелі, доктор Рене Хартманға арнады. 1981 жылдың 28 қыркүйегінде Нью-Йорктегі дәрігерлер ауруханасында қайтыс болды. Оның қазасына байланысты АҚШ президенті Рональд Рейган былай деді:

Жеке өмір

Бетанкур Кармен Вальвердеге үйленді, ол 1945 жылдан 1948 жылға дейін және 1959–1964 жылдары Венесуэланың бірінші ханымы болды. Вирджиния Бетанкур Вальверде – Бетанкурдың жалғыз баласы. Олар ажырасып, ол доктор Рене Хартманға үйленді. Ромуло Бетанкур Пуэрто-Рико губернаторы Луис Муньос Маринмен өте жақын дос болды, ол аралға жиі барып, онымен саяси пікірлермен үнемі алмасып, оны демократия мәселесінде саяси кеңесші деп есептеді. Олар кейбір мәселелерде келіспесе де, адал достар болып қала берді. 1963 жылы ол Хуан Бош Доминикан Республикасының президенті болып сайланған кезде, егер Бош Муньос Маринды шақырмаса, қатысудан бас тартты, өйткені Муньос Марин Бошқа және оның саяси партиясының бірнеше мүшесіне Пуэрто-Рикода қауіпсіз баспана берген еді. Бетанкур 1980 жылы досының қорымына қатысты.

Танымал мәдениетте

Карлос Отейзаның «Rómulo Resiste» (ағылш. «Rómulo Resists») деректі фильмі диктатор Маркос Перес Хименес құлатылғаннан кейін, 1959-1964 жылдар аралығында Бетанкурдың президенттік кезеңіне арналған.