Кіріспе

Проективті психологиялық тест

Тематикалық апперцепция тесті (TAT) – 1930-шы жылдары Гарвард университетінде Генри А. Мюррей және Кристиана Д. Морган жасаған проективті психологиялық тест. Бұл әдісті қолдаушылар адамдар беймәлім суреттер бойынша шығарған әңгімелеріндегі жауаптарының олардың жасырын ниеттерін, алаңдауларын және әлеуметтік ортаны қабылдауын көрсететінін айтады. Тарихи тұрғыдан қарағанда, бұл тест мұндай әдістердің арасында ең көп зерттелген, оқытылған және қолданылғандарының бірі болып табылады.

Тарих

ТАТ американдық психолог Мюррей және психоаналитик Морган Гарвард университетінің Гарвард клиникасында 1930-шы жылдары әзірлеген. Аңыз бойынша, ТАТ идеясы Мюррейдің студенттерінің бірі – Сесилия Робертстің сұрағынан туындады. Ол ұлы ауырғанда, ол күні бойы журналдардағы суреттер туралы әңгімелер құрастырғанын айтты және Мюррейден суреттерді клиникалық жағдайда жеке тұлғаның жасырын динамикасын зерттеу үшін пайдалануға болатынын сұрады. Мюррей адамның толық бейнесі туралы ақпарат беретін өлшемді пайдаланғысы келді, бірақ ол кездегі заманауи тесттердің бұл тұрғыдан жеткіліксіз екенін анықтады. Сондықтан ол ТАТ-ты жасады. Бұл техниканың негізінде адамдардың түсініксіз жағдайларды өзінің өткен тәжірибесі мен қазіргі мотивациясына сәйкес түсіндіруге бейімділігі жатыр, бұл саналы немесе санасыз болуы мүмкін. Мюррей адамдардан сурет туралы әңгіме айтуларын сұрағанда, олардың сарапшыға қарсы қорғанысы төмендейді, себебі олар әңгіме құру арқылы ашып жатқан жеке ақпараттың маңыздылығын сезінбейді. Мюррей мен Морган 1930-шы жылдарда иллюстрациялық журналдардан суреттерді таңдап, тестті әзірлеумен айналысты. Тесттің үш нұсқасынан кейін (А, В және С сериялары) Морган мен Мюррей бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан D сериясын таңдады. Мюррей ТАТ-ты дамытып жатқан кезеңде Герман Мелвиллтің шығармаларын зерттеумен де айналысты. Терапиялық техниканың бастауы «Моби Дик» романындағы «Доблон тарауынан» келді. Бұл тарауда бірнеше кейіпкерлер бір суретті (дублонды) қарастырады, бірақ әрбір кейіпкердің бейнеге қатысты әртүрлі түсіндірмелері бар. Ахаб монетада өзінің символдарын көреді, ал дінге берілген Старбак христиандық Үштікті көреді. Басқа кейіпкерлер бейнелерді түсіндіру арқылы кейіпкерлердің өзі туралы көбірек мәлімет береді. Ахап сияқты экипаж мүшелері өздерінің қабылдауларын мачтаға ілінген монетаға бейнелейді. Мюррей, өмір бойы Мелвиллтің жанкүйері болғандықтан, Мелвиллдің барлық шығармасы оның үшін ТАТ болғанын жиі айтқан. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ТАТ психоаналитиктер мен клиникалық дәрігерлер тарапынан эмоционалдық бұзылыстары бар пациенттерді бағалау үшін кеңінен қолданыла бастады. Кейін, 1970-ші жылдары, Адамдық әлеует қозғалысы психологтарды ТАТ-ты клиенттеріне өздерін жақсырақ түсінуге және жеке өсуді ынталандыруға көмектесу үшін пайдалануға шақырды. 1950-ші жылдары ТАТ қажеттіліктер мен ниеттерді бағалауда кеңінен қолданылды.

Психометриялық сипаттамалар

Тематикалық апперцепция сынақтары адамның бейсаналық ойларын еріксіз білдіруге бағытталған. ТАТ жауаптарын бағалау үшін ешқандай стандарттау қарастырылмаған; әр бағалау толығымен субъективті, себебі әр жауап ерекше. Сондықтан, ТАТ-тың жарамдылығы мен сенімділігіне қатысты үлкен күмәндер туындайды. Психологиялық ерекшеліктерді анықтауға көмектесетін белгілі бір үрдістер мен үлгілер бар, бірақ пациенттің қандай да бір жағдайы бар-жоқ екенін көрсететін нақты жауаптар жоқ. Медицина қызметкерлері көбінесе оны емдеудің бастапқы кезеңдерінде қолданады. ТАТ мамандарға пациенттердің түрлі мәселелерін анықтауға көмектеседі. Тіпті жеке бағалау әдістері қарастырылғанда да, стандарттаудың немесе нормативтердің болмауы зерттеулердің жарамдылығы мен сенімділігін салыстыруды қиындатады. Атап айтқанда, тіпті бірдей бағалау жүйесін қолданатын зерттеулер де әртүрлі суреттерді немесе әртүрлі сандағы суреттерді пайдаланады. Клиникалық дәрігерлер арасында да стандарттау жоқ, олар жиі нұсқаулар мен процедураларды өзгертеді. Әртүрлі суреттер белгілі бір клиникалық сұрақтар мен мақсаттар үшін тиімділігі жағынан әртүрлі болуы мүмкін екені айтылды, сондықтан барлық пациенттер үшін бір жиын суреттерді қолдану тиімсіз.

Сенімділік

Ішкі сәйкестік, тест сұрақтарының бір-бірімен қаншалықты байланысты екенін бағалайтын сенімділік көрсеткіші, көбінесе ТАТ бағалау жүйелері үшін өте төмен болады. Кейбір авторлар ішкі сәйкестік өлшемдері ТАТ-қа қатысты емес деп санайды. Традициялық тест сұрақтарының барлығы бірдей ұғымды өлшеуге және бір-бірімен байланысты болуға тиіс болса, әр ТАТ карточкасы әртүрлі жағдайды бейнелейді және әртүрлі жауаптарды тудыруы керек.

Қолданылу мерзімі

ТАТ-тың жарамдылығы, яғни оның қаншалықты дұрыс өлшейтіні төмен. Бір сарапшы «ТАТ-тың жарамдылығы» деген сөздің мағынасы жоқ екенін айтқан, себебі жарамдылық суреттерге емес, деректер жинау кезіндегі популяция, мақсат және жағдайға байланысты алынған нәтижелер жиынтығына қатысты. Яғни, тесттің жарамдылығы ТАТ негізінде дәрігерлердің қабылдаған шешімдеріне қаншалықты көмектесетінін анықтау арқылы бағаланады. Осы мәселе бойыншағы зерттеулер оның нашар нұсқаушы екенін көрсетеді. Мысалы, бір зерттеуде дәрігерлер ТАТ деректеріне ғана сүйене отырып, адамдарды клиникалық немесе клиникалық емес деп жіктегенде, нәтижелерде мүмкіндікпен тең нәтижелер (57%, ал кездейсоқ таңдау 50% болар еді) байқалды. Сол зерттеуде MMPI деректеріне негізделген жіктелімдердің 88% дұрыс екені анықталды. ТАТ-ты MMPI-мен бірге қолдану дәлдікті 80%-ға дейін төмендетті.

Жалпы түсіндірме

Жауаптарды интерпретациялау емтиханшы мен қолданылатын бағалау түріне байланысты өзгереді. Стандартты бағалау жүйелері клиникалық емес, зерттеу орталарында жиірек қолданылады. Егер белгілі бір айнымалыны – мысалы, мотивация, қорғаныс механизмдері, жетістіктер, мәселе шешу дағдылары сияқты – бағалау мақсаты болса, жеке адамдар нақты бағалау жүйесін таңдауы мүмкін. Егер клиник бағалау жүйесін пайдаланбауды шешсе, қолдануға болатын жалпы ережелер бар. Мысалы, ТАТ карточкаларына жауап ретінде адамдар құратын әңгімелер үш компоненттің жиынтығы болып табылады: карточканың стимулы, тестілеу ортасы және емтиханға тартылған адамның тұлғасы. Әр карточка бойынша адам суреттерді субъективті түрде интерпретациялауы керек, яғни өзінің тәжірибесі мен сезімдерін пайдаланып әңгіме құрауы тиіс. Сондықтан, әңгімелердің мазмұны мен құрылымындағы ортақ тақырыптарды қарастыру қорытынды жасауға көмектеседі. Мюррей бағалауға алынған адамның құратын әңгімелеріндегі кейіпкерге жататын және оған өзінің мотивациясын жатқызатын басты кейіпкер болатынын айтады. Дегенмен, осы кейіпкермен өзара әрекеттесетін және адамның нақты әлеуметтік және отбасылық ортасын көрсететін басқа кейіпкерлер де бар. Жауаптарды интерпретациялау кезінде клиник ақпараттың мүмкіндігінше дұрыс екеніне көз жеткізу үшін сақтық шараларын ескеруі маңызды. Біріншіден, емтиханшы жауаптарды интерпретациялауда әрқашан сақтықпен болуы керек. Шамадан тыс қорытынды жасаудың орнына, әрқашан сақтық таныту маңызды. Тексеруші тестілеу немесе бағалау барысында ТАТ-ты қолданғанда барлық деректерді ескеруі керек. Бір жауапқа екінші жауаптардан артық мән беруге болмайды. Сонымен қатар, емтиханшы жауаптарды қарастырғанда адамның даму деңгейі мен мәдени контекстін ескеруі керек. ТАТ-ты қолданғанда емтиханшы осы сақтық шараларын ескеруі тиіс. Кей жағдайларда тіпті қарама-қарсы жыныстағы адамдарды анықтау қиын болуы мүмкін. Сондай-ақ, зерттеушілер фотосуреттерге қарағанда ТАТ карточкалары көбірек "ауытқушы" (яғни, теріс) әңгімелерді тудыратынын анықтады, бұл айырмашылық стимул ретінде қолданылатын суреттердің ерекшеліктеріне байланысты деген қорытындыға келді. 2005 жылғы диссертациясында Мэтью Наррон, Пси.Д., Леопольд Беллак 10 карточкалық жинақтың фотосуреттерін қайта жасап, нәтижелерді зерттеу арқылы осы мәселелерді шешуге тырысты. Нәтижелер көрсеткендей, ескі ТАТ жаңа ТАТ-қа қарағанда уақытқа қатысты нақтырақ сілтемелерді қамтитын жауаптарды тудырды.

Қазіргі заманғы қолдану

Сынаптамаларға қарамастан, ТАТ психология салаларындағы зерттеу құралы ретінде қолданыла береді, мысалы, түстер, қиялдар, серіктес таңдау және адамдарды олардың кәсібін таңдауға не жетелейді. Кейде ол психиатриялық немесе психологиялық контексте жеке тұлғаның бұзылуларын, ойлаудың бұзылуларын бағалау үшін, сот-медициналық сараптамаларда қылмыстық күдіктілерді бағалау үшін немесе жоғары стрестік жұмыстарға үміткерлерді іріктеу үшін қолданылады. Ол сондай-ақ әдеттегі психологиялық бағалауларда, көбінесе формалды бағалау жүйесіз, эмоционалдық қақтығыстарды және объектілік қатынастарды зерттеу үшін қолданылады. ТАТ Франция мен Аргентинада психодинамикалық тәсілмен кеңінен қолданылады. Дэвид МакКлелланд пен Рут Джейкобс ТАТ-ты пайдалана отырып, 12 жылдық бойға созылған басшылықты зерттеу жүргізіп, басқару деңгейіне жетудің мотивациялық көрсеткіштерінде гендерлік айырмашылықтарды анықтамады. Дегенмен, мазмұнды талдау сәтті ерлер мен сәтті әйелдерді ажырататын билікке қатысты екі түрлі стильді көрсетті. Сәтті ерлер-менеджерлер реактивті билікті [яғни, агрессивті] тақырыптарды жиі пайдаланса, сәтті әйелдер-менеджерлер ептілікті [яғни, күтімдік] көбірек қолданды.

Танымал мәдениет

Психологияда бұл тесттің ертерек танымал болуына байланысты, TAT әртүрлі ақпарат құралдарында кездеседі. Мысалы, Томас Харристің "Қызыл дракон" (1981) романында түрмеде отырған психиатр және серийлі кісі өлтіруші доктор Ханнибал Лектер оған бұрын жасалған тест әрекетімен аяқталған әжуаға күледі. Майкл Крайтон өзінің "Соңғы адам" (1972) романында Гарри Бенсонға берілген тесттер жинағына TAT-ты қосты. Бұл тест сондай-ақ адам санасы туралы екі әртүрлі әңгімедегі басты кейіпкерлерге де беріледі: "Механикалық апельсин" (1962) және Дэниел Кейстің "Алгернонға гүлдер" (1958–1966). Итальян ақыны Эдоардо Сангинети бұл тестке сілтеме жасайтын "Т.А.Т" (1966–1968) атты өлеңдер жинағын жазды.