Кіріспе
Primulaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Цикламен (/US/'/aɪ//k//l//ə//m//ə//n/ SYkləmən немесе /UK/'/s//ɪ//k//l//ə//m//ə//n/ SIKləmən). Бұл тұқымдасқа Primulaceae тұқымдасына жататын 23 түрлі көпжылдық гүлді өсімдік кіреді. Ағылшын тілінде оны «соубред» немесе «свинебред» деп атайды. Цикламен түрлері Еуропа мен Жерорта теңізі бассейнінде, шығысқа қарай Кавказ және Иранда, ал Сомалиде бір түрі таралған. Олар түйірлерден өседі және жоғары қарай иілген гүл жапырақтарымен және әртүрлі өрнектердегі жапырақтарымен құнды болып саналады. Бұрын дәстүрлі түрде Primulaceae тұқымдасына жатқызылған, 2000 жылы Myrsinaceae тұқымдасына қайта жіктелді, ал 2009 жылы APG III жүйесі енгізілгеннен кейін Primulaceae тұқымдасының Myrsinoideae қосалқы тұқымына қайта оралды.
the flower
Cyclamen (/US/'/s//aɪ//k//l//ə//m//ə//n/ SYkləmən or /UK/'/s//ɪ//k//l//ə//m//ə//n/ SIKləmən) is a genus of 23 species of perennial flowering plants in the family Primulaceae. In English, it is known by the common names sowbread or swinebread. Cyclamen species are native to Europe and the Mediterranean Basin east to the Caucasus and Iran, with one species in Somalia. They grow from tubers and are valued for their flowers with upswept petals and variably patterned leaves. It was traditionally classified in the family Primulaceae, was reclassified in the family Myrsinaceae in 2000 and finally, in 2009 with the introduction of the APG III system, was returned to the subfamily Myrsinoideae within the family Primulaceae.
Аттар
Цикламен – ортағасырлық латын тілінен келген, ал одан бұрынғы латын тіліндегі цикламинос, көне грек тіліндегі κυκλάμινος, kyklā́mīnos (сондай-ақ kyklāmī́s), κύκλος, kýklos – "шеңбер" сөзінен шыққан, себебі оның түйіршігі дөңгелек болады. Ағылшын тілінде осы туыстың түрлері көбінесе туыс атауымен аталады. Ежелгі римдік Плинийдің айтуынша, бұл өсімдікті ежелгі замандағы шаруалар "tūber terrae" деп атаған, яғни "жер трюфелі" немесе "amulētum" – "қолдан жасалған қорғау шарлары", себебі оның өскен жерінде зұлымдықтартың әсері болмайды деп сенген. Көптеген тілдерде цикламен түрлерін ортағасырлық латын тіліндегі panis porcinus негізінде, ағылшын тіліндегі sowbread немесе swinebread (шошқалар жейді деген сенімнен) сияқты халықтық атаулармен атайды: неміс тілінде Saubrot, француз тілінде pain de pourceau, итальян тілінде pan porcino және голланд тілінде varkensbrood.
Сипаттама
Цикламеннің түйнегі бар, одан жапырақтары, гүлдері және тамырлары өседі. Көптеген түрлерінде жапырақтары күзде пайда болады, қыс бойы өсіп, көктемде қурап қалады, содан кейін өсімдік құрғақ Жерорта теңізі жазында тыныштыққа кетеді.
Өсімдік
Цикламеннің сақтау органы – гипокотилден (көкөністің сабағынан) дамыған дөңгелек түбірше. Оны жиі қателікпен корм деп атайды, бірақ корм (мысалы, крокуста кездеседі) қағаз тәрізді қабықшасы және тамырлар өсетін табақшасы болады. Цикламеннің сақтау органында қағаз тәрізді жабын болмайды және түрлеріне байланысты тамырлар кез келген жерден шығуы мүмкін. Сондықтан оны түбірше (картопқа ұқсас) деп дұрыс жіктеуге болады. Түбірше түрлеріне қарай жоғарыдан, бүйірден немесе төменнен тамыр жібере алады. Цикламен персикум және цикламен коум төменнен тамыр тартады; цикламен гедерифолиум жоғарыдан және бүйірлерден тамыр тартады. Цикламен грайкумның түбінде қалың бекіткіш тамырлар болады. Цикламен өсімдіктерінің тамырлары мен түбіршелерінде цикламин қосылысы бар екені белгілі. Түбіршенің пішіні цикламен коумдағыдай шарға жақын немесе цикламен гедерифолиумдағыдай жалпақ болуы мүмкін. Кейбір ескі Cyclamen purpurascens және Cyclamen rohlfsianum үлгілерінде түбіршедегі өсу нүктелері тіндік иықтармен бөлініп, түбірше бұрмаланады. Басқа көптеген түрлерде түбірше қартайғанда дөңгелек болып қалады. Жапырақтар мен гүлдер түбіршенің үстіңгі жағындағы өсу нүктелерінен шығады. Ұзарған және ағаш тәрізді сабаққа айналған өсу нүктелері гүлді сабақтар деп аталады. Түбіршенің мөлшері түрлеріне байланысты өзгереді. Cyclamen hederifolium-да ескі түбіршектер көбінесе, ал Cyclamen parviflorum-да түбіршектер одан ірілемейді.
Жапырақтары
Жапырақтар өсу нүктелерінен немесе түбірдің үстіндегі гүл сабақтарынан шығады. Әр жапырақ өз сабағында өседі. Жапырақ сабақтарының ерте өскен кезде гүл сабақтарынан ұштарының иілу бағыты бойынша ажыратуға болады: жапырақ сабақтарының ұштары жоғары қарай, ал гүл сабақтарының ұштары төмен қарай иіледі. Жапырақ пішіні түрлер арасында және тіпті бір түрдің әртүрлі өкілдерінде де әртүрлі болады. Cyclamen hederifolium және Cyclamen repandum көбінесе бұрыштар мен тіліктері бар, ересек жапырақтарына ұқсайды, Cyclamen coum жапырақтары дерлік дөңгелек, ал Cyclamen persicum жапырақтары жүрек пішіндес және ұшы сүйір болады. Жапырақ шеттері тегіс болуы мүмкін, мысалы Cyclamen coum subsp. coum, немесе ұсақ тісті, мысалы Cyclamen graecum. Жапырақтардың үстіңгі жағының түсі түр ішінде де өзгеріп отырады. Көптеген түрлердің жапырақтары әртүрлі жасыл және күміс түстерімен өрнектелген, дақтармен немесе жебе немесе шыршы пішінімен кездеседі. Өсіру кезінде цикламендер, әсіресе Cyclamen persicum емес, басқа түрлер гүлдерімен қатар, ерекше немесе есімдерімен жапырақтары үшін де жиі таңдалады. Жапырақтардың астыңғы жағы көбінесе жылтыр болады, ал түсі қарапайым жасылдан қызыл немесе күлгінге дейін өзгереді. Цикламеннің көптеген түрлері Жерорта теңізінен шыққан, онда жаз ыстық және құрғақ, ал қыс салқын және ылғалды болады, және жазда ұйықтайды: жапырақтары күзде шығады, қыс бойы сақталады және келесі көктемде кеуіп қалады. Алайда Cyclamen purpurascens және Cyclamen colchicum таулы аймақтардан шыққан, олардың жапырақтары жаз бойы сақталады және келесі жылдың жапырақтары жетілгеннен кейін ғана кеуіп қалады.
Гүлдер
Гүлдеу мерзімі түріне байланысты жылдың кез келген айында болуы мүмкін. Cyclamen hederifolium және Cyclamen purpurascens жаз және күз айларында, Cyclamen persicum және Cyclamen coum қыста, ал Cyclamen repandum көктемде гүлдейді. Әр гүлдің сабағы өсу нүктесінен шығады. Барлық түрлерде сабағы ұшында қалыпты жағдайда 150–180° бұрылады, сондықтан гүлдің мұрны төмен қарай қаратылады. Cyclamen hederifolium 'Stargazer' ерекшелік: оның мұрны жоғары қарай қаратылады. Гүлдері 5 жапырақшадан тұрады, олар сыртқа немесе жоғары қарай иілген, кейде бұрмаланған, және түбінде тостағанға біріктірілген, ал тостағанның артында 5 тостағанша жапырақшасы бар. Жапырақшаның пішіні түрлерге және кейде бір түрдің ішінде де өзгереді. Cyclamen repandum жапырақтары енінен әлдеқайда ұзын, Cyclamen coum жапырақтары қысқа, дерлік дөңгелек, ал Cyclamen hederifolium жапырақтары әдетте олардың арасындағы пропорцияда болады. Жапырақшаның түсі ақ, қызғылт немесе күлгін болуы мүмкін, көбінесе мұрны қараңғырақ болады. Көптеген түрлерде қызғылт және ақ формалары бар, бірақ кейбіреулерінде тек бір түс болады, мысалы, Cyclamen balearicum, ол әрқашан ақ. Гүлдің мұрнындағы қара түс пішінде өзгереді: Cyclamen persicum тегіс жолақты, Cyclamen hederifolium жолақты V пішінді, ал Cyclamen coum екі ақ немесе қызғылт «көздері» бар M пішінді даққа ие. Кейбір түрлерде, мысалы Cyclamen hederifolium, жапырақша шеттері мұрын тұсында сыртқа қарай иіліп, құлақшаларға (латынша «кішкентай құлақтар») айналады. Көптеген түрлерде, мысалы Cyclamen persicum, құлақшалар жоқ. Көптеген түрлерде гүлдің мұрнынан 1–3 мм стиль шығып тұрады, бірақ аталық мүшелері гүлдің ішінде орналасқан. Алайда, Cyclamen rohlfsianum-да аталық мүшелерінің конусы айқын түрде шығып тұрады, корулла жиегінен тысқары, шоқжұлдыздарға (Primula sect. Dodecatheon) ұқсас.
Жемістер
Гүл сабағы жеміс пайда бола бастағанда жиырылады немесе иіліп тұрады. Cyclamen hederifolium және Cyclamen coum сабақтары ұшынан бастап жиырылады, Cyclamen persicum төмен қарай иіледі, бірақ бұрала алмайды, Cyclamen rohlfsianum жиырылуы түйіршіктің жанынан басталады, ал Cyclamen graecum екі бағытта да, ортасынан бастап жиырылады. Жемісі дөңгелек қауынша тәрізді болып келеді, піскенде бірнеше жапырақша немесе тістер арқылы ашылады және көптеген жабысқақ тұқымдарды қамтиды, піскенде қоңыр түске енеді. Тұқымдардың табиғи таралуы құмырсқалар (мүрмекохори) арқылы жүзеге асырылады, олар жабысқақ қабықты жеп, содан кейін тұқымдарды тастап жібереді.
Таксономия
Цикламен туысын алғаш рет Карл Линней 1753 жылы Species Plantarum еңбегінде сипаттаған.
Мәдениет
XVI ғасырда жүктіліктің басындағы әйелдер түсік тастаудан қорқып, цикламендерден сақтанды, себебі олардың босануды күшті түрде шақырады деп есептелді. Цикламендер махаббат сыйы, құмарлықты қоздырғыш және есірткі ретінде қолданылды, ал кішкентай мөлшері тортқа немесе шарапқа қосылатын.
Қаттылығы
Циклама түрлері қатты қысқа төзімділіктен бастап, қысқа төзімсіздікке дейін өзгереді. С. purpurascens, C. hederifolium, C. coum және C. cilicium сияқты ең қатты қысқа төзімді түрлер температураға дейін төзе алады. C. hederifolium тіпті ұзаққа созылған қыраудан және температураға дейін аман қалады. C. repandum температураға дейін төзеді, бірақ одан төмен ұзақ қырауда аман қалмайды. C. graecum бірнеше сағатқа дейін төмен температураны қабылдай алады. Ал C. africanum, C. persicum және C. rohlfsianum сияқты түрлер тек жеңіл және қысқа мерзімді қырауға төзімді.
Гүлшілер цикламен
Гүл дүкендерінде кеңінен сатылатын цикламен – персика цикламені, ол қырысуға төзімсіз. Таңдамал цикламен сорттары ақ, жарық қызғылт, қызыл немесе күлгін гүлдермен гүлдейді. Гүл өсірушілердің цикламенін 20 °C (68 °F) төмен температурада ұстау керек, ал түнгі температураның мүмкіндігінше салқын болуы қажет. 20 °C (68 °F) жоғары температурада өсімдік ұйықтап қалуы мүмкін.
Галерея
Цикламен түрлеріне қарай әртүрлі маусымда гүлдейді.