Кіріспе

Аңғақты қақпақпен зарядталатын қару – оқ-дәріні қақпақтың артқы жағынан (яғни, қару трубкасының артқы, ашық жағынан) зарядталатын атыс қаруы. Қазіргі заманғы атыс қаруларының басым көпшілігі аңғақты қақпақпен зарядталатын болса, 19-ғасырдың ортасынан бұрын жасалған қарулар көбінесе тұмсықтан зарядталатын, тегіс ұңғылы қарулар еді. Қазіргі әскери қақтығыстарда минометтер, мылтық гранаталары, Panzerfaust 3 және RPG 7 сияқты кейбір граната тастағыштар, сондай-ақ GP сериялы граната тастағыштар сияқты бірнеше тұмсықтан зарядталатын қарулар қолданылуда. Дегенмен, қаруды аңғақты қақпақпен зарядталатын деп атау көбінесе қайталанбайтын атыс қаруларына қатысты қолданылады, оларға бір реттік оқ атуға арналған қарулар, деррингерлер, екі ұңғылы мылтықтар, екі ұңғылы мылтықтар, комбинирленген қарулар және бірнеше ұңғылы қарулар жатады. Аңғақты қақпақпен зарядтаудың артықшылығы – зарядтау уақытын қысқарту, себебі оқ пен оқ-дәріні қарудың патрондауыш камерасына салу, оқ-дәріні алдыңғы жағынан салуға және оны ұзын трубка арқылы итеруге қарағанда әлдеқайда жылдам, әсіресе оқ тығыз орналасқанда және трубкада спираль тәрізді ойықтар болғанда. Далалық артиллерияда да ұқсас артықшылықтар болды – экипаж енді қарудың алдына барып, оқ-дәріні барабанға ұңғымен тығыстырудың қажеті болмады, ал оқ енді барабанға тығыз орналаса алады, бұл оның қуатын, қашықтығын және дәлдігін арттырды. Бұрын атылған қаруды, оқпан бұзылған күйде де зарядтау оңай болды. Аңғақты қақпақпен зарядталатын қарулардың мұнаралары мен орналастыру орындары кішірек болуы мүмкін, себебі экипаж қаруды зарядтау үшін трубканың алдыңғы жағына қайтарудың қажеті жоқ. Аңғақты қақпақпен зарядталатын қаруды түсіру де оңай, себебі оқ-дәріні аңғақтан түсіруге болады және көбінесе қолмен орындалады; тұмсықтан зарядталатын қаруларды түсіру үшін оқтың бойынан өткізіп, бүкіл трубка арқылы сүйреп шығару үшін бұрғылау қажет, ал кейбір жағдайларда түсіру процесін жеңілдету үшін қаруды атуға тура келеді. Аңғақты қақпақпен зарядтау кеңінен таралғаннан кейін, далалық зеңбіректер мен гаубицаларға, арбаның артқа және алға қозғалып, нысананы бұзбау үшін Canon de 75 modèle 1897 үлгісіндегі гидропневматикалық кері серпіліс механизмі сияқты кері серпіліске қарсы жүйелерді орнату да кең таралды. Бұл оқтың жылдамдығын арттырды, бірақ бұл қарудың аңғақты қақпақпен зарядталатындығымен тікелей байланысты емес. Енді қарулар бүкіл арбаның кері серпілісіз атыс жасай алғандықтан, экипаж қарудың айналасында тығыз топтасып, келесі атуды жасағанға дейін нысанаға соңғы рет қол тигізуге және оны дайындауға дайын болды. Бұл қарудың тасымалдауына орнатылған бронелі қалқанды жасауға әкелді, ол экипажды алыс қашықтықтан немесе снайпердің жаңа, жоғары жылдамдықты, алыс қашықтықтан атуынан қорғайды, тіпті пулеметтен де.

Тарих

Брюшпен зарядталатын қарулар 14 ғасырдың басында Бургундияда және Еуропаның басқа да аймақтарында жасалғанмен, 19 ғасырда дәлдік инженерлік және машина жасау саласындағы жетістіктердің арқасында олар тиімдірек болды. Брюшпен зарядталатын қаруларды жасаушылардың басты міндеті – оқтың қуысын жабу болды. Бұл мәселе кішкентай қарулар үшін 19 ғасырдың ортасында өздігінен жабылатын металл оқ-дәрілердің (патрондардың) жасалуымен шешілді. Ал патрон қолдануға тым үлкен қарулар үшін бұл мәселе бұзылатын бұрандалы құрылымды жасау арқылы шешілді.

Айналмалы қарулар

Брюшпен жүктелетін айналмалы қарулар 14 ғасырда ойлап табылды. Олар айналмалы қарудың нақты бір түрі болып табылады және оқ-дәрі салу үшін айналмалы механизммен жабдықталған кішкентай, оқ атуға арналған зеңбіректерден тұратын. Оқ-дәрі салу ұнтақ пен оқ-дәрімен алдын ала толтырылған кружка пішіндес камераны салыстыру арқылы жасалатын. Брюшпен жүктелетін айналмалы қарулардың атыс жылдамдығы жоғары болды және олар әсіресе адамдарға қарсы күресте тиімді қолданылды.

Атыс қарулары

Артқы жүктемелі қарулар 16 ғасырдан бері белгілі. Генрих VIII-нің де осындай қаруы болған, ол құстарды ату үшін аңшылыққа қолданған. Сонымен қатар, Қытайда Че Диан Чонг деп аталатын артқы жүктемелі мылтықтың алғашқы түрі 16 ғасырдың екінші жартысында Мин әулетінің арсеналы үшін жасалғаны мәлім. Барлық ертедегі артқы жүктемелі қарулар сияқты, газдың шығуы қару механизміндегі шектеу және қауіптің себебі болды. 18 ғасырдың басында тағы да көптеген артқы жүктемелі қарулар жасалды. Мұндай қарулардың бірі Испанияның Филипп V-ге тиесілі болған, ол шамамен 1715 жылы Мадридте жасалған. Ол қайта пайдалануға дайын патронмен бірге келді. Британ армия офицері Патрик Фергюсон 1772 жылы Фергюсон мылтығын, артқы жүктемелі кремнийлі қаруды жасады. Шамамен екі жүз мылтық өндіріліп, Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Брэндивайн шайқасында қолданылды, бірақ көп ұзамай олар қолданыстан шығарылып, стандартты Браун Бесс мылтығымен ауыстырылды. Американ армиясы 18 ғасырдың соңында тұмсығынан зарядталатын мылтықтармен тәжірибе алғаннан кейін әлемдегі екінші стандартты артқы жүктемелі қаруды, M1819 Холл мылтығын, Фергюсон мылтығынан гөрі көптеп қабылдады. Сол кезде және 19 ғасырдың ортасына дейін Еуропада тиімді артқы жүктемелі қару жасауға әрекеттер жасалды. Жақсартылған патрондар мен тұтану әдістеріне ұмтылыс болды. 1808 жылы Парижде француз қарушы Франсуа Прелатпен бірлесіп, Жан Сэмюэл Паули алғашқы толыққанды өздігінен құрастырылған патрондарды жасады: патрондарға мыс негіз, интеграцияланған сынап фулминаты праймері (Паулидің маңызды жаңалығы), дөңгелек оқ және мыс немесе қағаз қаптамасы кірді. Патрон артқы жағынан зарядталды және инемен атылды. Инемен іске қосылатын орталық отты артқы жүктемелі қару одан кейін қару-жарақта маңызды ерекшелікке айналды. Оған сәйкес қаруды да Паули жасады. Әдетте 6 мм және 9 мм калибрлі, ол содан бері Флоберт патроны деп аталады, бірақ онда ұнтақ жоқ; патронның жалғыз қозғалтқыш заты – соққы қалпағы. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Флоберт патроны .22 BB және .22 CB патрондарына сәйкес келеді. 1846 жылы тағы бір француз, Бенжамин Хулье, ұнтағы металл қабықшада салынған алғашқы металл патронды патенттеді. Хулье өзінің қаруын Blanchard немесе Charles Robert қарушыларымен бірлесіп саудаға шығарды. Бірақ кейінгі Houllier және Lefaucheux патрондары, тіпті олар алғашқы толық металл қабықша болса да, LeMat (1856) және Lefaucheux (1858) револьверлерінде қолданылған сияқты, әлі де шынайы отын патрондары болды, бірақ LeMat сонымен қатар рельстік отын патрондарын пайдаланатын револьверде де дамыды. Бірінші орталық отты патрон 1855 жылы Потте ұсынды, ол Бердан және Боксер примдерімен жабдықталған. 1842 жылы Норвегия қарулі күштері артқы жүктемелі қақпақты, Камерладерді қабылдады, бұл қазіргі заманғы армияда артқы жүктемелі мылтықты негізгі жаяу әскер қаруы ретінде кеңінен қолданған алғашқы жағдайлардың бірі болды. Дрейс Зунднадельгевер (Dreyse Zündnadelgewehr) – бір рет атылатын, қапшықты бекітетін айналатын бұранданы қолданатын артқы жүктемелі мылтық. Оның аты атылған, өйткені оның 0,5 дюймдік инесі ату шынайы сияқты, ол қағаз патронның іштей өтіп, оқ базасындағы соққылау қалпағына соқтығысады. Ол 1830 жылдары Иоганн Николаус фон Дрейземен бірге дамып, 1840 жылдардың соңында Пруссия жақсартылған нұсқасын қабылдады. Қағаз патрон мен мылтықта көптеген кемшіліктер болды; әсіресе, газдың шығуымен байланысты мәселелер болды. Алайда, мылтық 1866 жылғы Аустрия-Пруссия соғысында Пруссия армиясында үлкен жетістікке жетті. Бұл және 1870-71 жылдардағы Франко-Пруссия соғысы Еуропада артқы жүктемелі қаруларға және жалпы Пруссияның әскери жүйесіне үлкен қызығушылық тудырды. 1860 жылы Жаңа Зеландия үкіметі Оклендті қорғау үшін колониялық кеңсеге көбірек сарбаздар жіберуді өтінді. Бұл өтініш қабылданбады, сондықтан үкімет Британиядан заманауи қару-жарақ алу үшін сұрау салуды бастады. 1861 жылы олар Калишер мен Терри карабинесіне тапсырыс берді, ол су өткізбеу үшін нитратталған қағазға оралған .54 калибрлі стандартты Minié қорғасын оғынан тұратын оқпен зарядталды. 1857 жылдан бастап англиялық ат әскеріне (гусарларға) аз мөлшерде карабин берілді. Бірнеше жылдан кейін Жаңа Зеландияға шамамен 3-4000 карабин әкелінді. Карбиндар Гюстав фон Темпский басқарған, бұталық соғыс пен барлауда маманданған Forest Rangers (орман рейнджерлері) тобында кеңінен қолданылды. Фон Темпский жатып зарядтауға болатын қысқа карабинге риза болды. Су өткізбейтін патрон Жаңа Зеландияның бұтасында құрғақ ұстау оңай болды. Жаңа Зеландиядағы мұражайларда осы карабиндердің жақсы жағдайда сақталған бірнеше данасы бар. Америка Азаматтық соғысы кезінде кемінде он тоғыз түрлі артқы жүктемелі қарулар қолданылды. Sharps сәтті түсірілетін блок дизайнын қолданды. Greene айналатын бұрандалы механизмді қолданды және артқы жағынан зарядталды. Spencer, рычагпен басқарылатын бұрандалы механизмді қолданды және түтік тәрізді жеті оқты айырбасталатын дүкеннен зарядталды. Henry және Volcanic түтік тәрізді дүкеннен зарядталатын металл қабықшалы рельстік отын патрондарын қолданды. Бұл оларға тұмсығынан зарядталатын қарулардан айқын артықшылық берді. Артқы жүктемелі қарулардың жетістіктері тұмсығынан зарядталатын қарулардың соңына тиіс болды. Соғыстан қалған тұмсығынан зарядталатын қарулардың көп санын пайдалану үшін 1866 жылы Allin түрлендірілген Springfield қабылданды. Генерал Бернсайд соғыстан бұрын артқы жүктемелі мылтықты, Burnside карабинесін ойлап тапты. Француздар 1866 жылы жаңа Chassepot мылтығын қабылдады, ол Дрейс инелі мылтығынан әлдеқайда жақсы болды, өйткені оның de Bange тығыздағыш жүйесі газдың шығуын айтарлықтай азайтты. Британдықтар бастапқыда қолданыстағы Enfield мылтығын Snider артқы жүктемелі механизмімен (қос блок, стволға параллель білігімен буынтталған) және Boxer патронымен жабдықталды. 1866 жылы 104 қарудың бәсекелі тексеруінен кейін британдықтар 1871 жылы Peabody-ден алынған Martini Henry мылтығын, түсірілетін есікпен зарядталатын мылтықты қабылдауға шешім қабылдады. Бір рет атылатын артқы жүктемелі қарулар 19 ғасырдың соңына дейін қолданылды, бірақ олар бірте-бірте қайталанатын мылтықтардың әртүрлі конструкцияларымен ауыстырылды, алғаш рет Америка Азаматтық соғысында қолданылды. Қолмен зарядталатын артқы жүктемелі қарулар қолмен дүкенге берілетін және кейін өздігінен зарядталатын мылтықтарға жол берді. Артқы жүктемелі қарулар әлі де мылтықтар мен аңшылық мылтықтарында кеңінен қолданылады.

Артиллерия

Бірінші заманауи артқыдан зарядталатын қанатынды мылтық – 1837 жылы Мартин фон Вахрендорф өнертапқан, көлденең бұдырмен бекітілген цилиндрлі артқы қаптамасы бар мылтық. 1850-ші және 1860-шы жылдары Уитворт және Армстронг артқыдан зарядталатын артиллерияны жетілдірді. Ресей империясындағы Обухов мемлекеттік зауытында жасалған М1867 теңіз қаруы Крупп технологиясын пайдаланды.

Брекшельдік механизм

Брейк-әрекет – бұл зеңбірек немесе ұсақ қаруды артқы бөлігінен зарядтау реті. Ең алғашқы брейк-әрекеттер үш оқты ашып зарядтау немесе ұңғыны төменге бұрып, тығынын алып тастап қайта зарядтау болды. Кейінірек жасалған артқыдан зарядталатын қарулардың ішінде Фергюсон мылтығы болды, ол бұрандалап/бұрап шығару арқылы зарядталатын, сондай-ақ Холл мылтығы, ол зарядтау үшін 30 градусқа көтерілетін. Дегенмен, жақсы артқыдан зарядталатын мылтықтар, Шарпс мылтығы сияқты, қайта зарядтау үшін түсетін (немесе жылғатын) блок және соққылы қақпақтарды қолданды. Содан кейін Дрейзе инелі мылтығы пайда болды, ол артқы бөлікті жабу және ашу үшін жылмалы тығын (болт) қолданды. Бірақ кейінірек Mauser M71/84 мылтығы өздігінен жабылатын металл оқ-дәрілерді және артқы бөлікті ашу және жабу үшін айналатын тығынды (болтты) пайдаланды.