Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс герман тілі, Фризланд аймағында қолданылатын тіл.
West Germanic language spoken in Friesland
Батыс фриз тілі, немесе жай ғана фриз тілі (Westerlauwersk Frysk; Fries, сондай-ақ Westerlauwers Fries) – батыс герман тілдерінің бірі, негізінен Нидерландының солтүстігіндегі Фризланд провинциясында (Fryslân) фриз тегінен шыққан адамдар қолданады. Бұл фриз тілдерінің арасында ең көп тараған тіл. Ағылшын тілінің эволюциясын зерттеуде Батыс фриз тілі, Батыс герман тілдері отбасының англо-фриз тармағына жататын және Гептархияда қолданылған Ежелгі ағылшын тілінің әртүрлі диалекттерімен ең жақын байланысты шет тілі ретінде ерекшеленеді.
West Frisian, or simply Frisian ( or Westerlauwersk Frysk; Fries , also Westerlauwers Fries), is a West Germanic language spoken mostly in the province of Friesland (Fryslân) in the north of the Netherlands, mostly by those of Frisian ancestry. It is the most widely spoken of the Frisian languages. In the study of the evolution of English, West Frisian is notable as being the most closely related foreign tongue to the various dialects of Old English spoken across the Heptarchy, these being part of the Anglo Frisian branch of the West Germanic family.
Атауы
"Батыс фриз" атауы Нидерландыдан тыс жерлерде ғана қолданылады, бұл тілді Германияда сөйленетін Сатерланд фриз және Солтүстік фриз тілдерінен ажырату үшін пайдаланылады. Дегенмен, Нидерландыда "Батыс фриз" голланд тілінің Батыс фриз диалектісін білдіреді, ал Батыс фриз тілі көбінесе жай ғана "Фриз" деп аталады (голланд тілінде: фриз тілі үшін *Fries* және голланд диалектісі үшін *Westfries*). Нидерландыдағы тіл білімі мамандары Батыс фриз тілін нақты анықтау үшін *Westerlauwers Fries* (Батыс Лауверс фриз) терминін қолданады, Лауверс – Фризландия және Гронинген провинцияларын бөліп тұратын шекаралық өзен.
The name "West Frisian" is only used outside the Netherlands, to distinguish this language from the closely related Frisian languages of Saterland Frisian and North Frisian spoken in Germany. Within the Netherlands, however, "West Frisian" refers to the West Frisian dialect of the Dutch language while the West Frisian language is almost always just called "Frisian" (in Dutch: Fries for the Frisian language and Westfries for the Dutch dialect). The unambiguous name used for the West Frisian language by linguists in the Netherlands is Westerlauwers Fries (West Lauwers Frisian), the Lauwers being a border river that separates the Dutch provinces of Friesland and Groningen.
Ескі фриз тілі
Орта ғасырдың басында Фризия жерлері қазіргі Бельгиядағы Брюгге аймағынан бастап, Германияның солтүстігіндегі Везер өзеніне дейін созылып жатты. Сол кезде Фризия тілі Солтүстік теңізінің оңтүстік жағалауының бойында кеңінен қолданылды. Бүгінде бұл аймақ кейде "Ұлы Фризия" немесе Фризия Магна деп аталады, және оның көптеген аймақтары әлі де фриздік мұрасын құрметтейді, тіпті көптеген жерлерде Фризия тілі жоғалған болса да. Ежелгі Фризия тілі Ескі Англия тіліне ерекше ұқсас болды. Бұл ұқсастық орта ғасырдың соңында Фризия және Англия тілдеріне әсер еткен Ингвеондық дыбыс өзгерісімен күшейді, бірақ басқа Батыс Герман тілдеріне көбінесе ешқандай әсер етпеді. Англия және Фризия тілдерінің екеуі де "біз" (ús), "жұмсақ" (sêft) немесе "қаз" (goes) сияқты сөздерде германдық мұрынды дыбысын жоюмен сипатталады: Ingvaeonic мұрындық спирант заңына қараңыз. Сонымен қатар, германдық "k" дыбысы кейбір дауыстылармен келгенде "ch" дыбысына айналды. Мысалы, Батыс Фризия тілінде "ірімшік" және "шіркеу" сөздері "tsiis" және "tsjerke" болып айтылады, ал Голландия тілінде олар "kaas" және "kerk" деп аталады. Қазіргі Англия және Фризия тілдері, керісінше, Англия тіліне көп мөлшерде скандинавиялық және француздық сөздердің енуі, ал Фризия тіліне Голландия және Төменгі Германия тілдерінің күшті әсерінен қазіргі кезде өте ерекшеленеді. Ескі Фризия тілі мен қазіргі Фризия тілі арасындағы маңызды айырмашылық – Ескі Фризия кезеңінде (шамамен 1150 – 1550 ж.ж.) грамматикалық жағдайлардың сақталуы. Осы кезеңнен сақталған мәтіндердің кейбіреуі 12- немесе 13-ғасырға жатады, бірақ көпшілігі 14- және 15-ғасырларға тән. Әдетте, бұл мәтіндер заңдық құжаттармен ғана шектеледі. Фризия тілінің ең ерте жазбалы мысалдары шамамен 9-ғасырға жатады, сонымен қатар аймақтағы бірнеше рун жазулары бар, олар, мүмкін, одан да ерте және Фризия тілінде болуы мүмкін. Алайда, бұл рундық жазулар көбінесе бірнеше сөзден аспайды және оларды толыққанды әдебиет деп санауға болмайды. Орта Фризия тілінің кезеңі (шамамен 1550 – 1820 ж.ж.) геосаяси жағдайларға байланысты Фризия тілінің жазба тілі ретінде қолданылуының күрт тоқтауымен байланысты.
In the early Middle Ages the Frisian lands stretched from the area around Bruges, in what is now Belgium, to the river Weser, in northern Germany. At that time, the Frisian language was spoken along the entire southern North Sea coast. Today this region is sometimes referred to as "Greater Frisia" or Frisia Magna, and many of the areas within it still treasure their Frisian heritage, even though in most places the Frisian language has been lost. Old Frisian bore a striking similarity to Old English. This similarity was reinforced in the late Middle Ages by the Ingvaeonic sound shift, which affected Frisian and English, but the other West Germanic varieties hardly at all. Both English and Frisian are marked by the suppression of the Germanic nasal in a word like us (ús), soft (sêft) or goose (goes): see Ingvaeonic nasal spirant law. Also, when followed by some vowels the Germanic k developed into a ch sound. For example, the West Frisian for cheese and church is tsiis and tsjerke, whereas in Dutch they are kaas and kerk. Modern English and Frisian on the other hand have become very divergent, largely due to wholesale Norse and French imports into English and similarly heavy Dutch and Low German influences on Frisian. One major difference between Old Frisian and modern Frisian is that in the Old Frisian period (c. 1150 – c. 1550) grammatical cases still occurred. Some of the texts that are preserved from this period are from the 12th or 13th, but most are from the 14th and 15th centuries. Generally, these texts are restricted to legal documents. Although the earliest definite written examples of Frisian are from approximately the 9th century, there are a few runic inscriptions from the region which are probably older and possibly in the Frisian language. These runic writings, however, usually do not amount to more than single or few word inscriptions, and cannot be said to constitute literature as such. The Middle Frisian language period (c. 1550 – c. 1820) is rooted in geopolitics and the consequent fairly abrupt halt in the use of Frisian as a written language.
Орта фриз және жаңа фриз тілдері
16 ғасырға дейін Батыс фриз тілі кеңінен сөйленіп, жазылып келді, бірақ 1500 жылдан бастап ол негізінен ауылдық жерлерде қолданылатын ауызша тілге айналды. Бұл, ішінара, 1498 жылы оның бекінісі – Голландияның Фризланд провинциясын (Фризлан) Альберт III, Саксония герцогы басып алуына байланысты болды, ол Батыс фриз тілін үкімет тілі ретінде голланд тілімен алмастырды. Бұл практика Нидерландының Габсбургтер билеушілерінің (Рим императоры Карл V және оның ұлы Испания королі Филипп II) тұсында да жалғасты. 1585 жылы Нидерланды тәуелсіздік алғаннан кейін Батыс фриз тілі бұрынғы мәртебесін қайта ала алмады, себебі Голландия Нидерландының үстем бөлігіне айналып, оның тілі – голланд тілі сот, әкімшілік және діни істердегі басты тіл болды. Осы кезеңде фриз ақыны Гисберт Япикс (1603–1666), Больсвард (Боалсерт) қаласынан шыққан мектеп мұғалімі және хор жетекшісі, қазіргі Батыс фриз әдебиеті мен орфографиясының негізін салған, ережеден тыс ерекшелік болды. Оның үлгісі 19 ғасырда ғана, фриз авторлары мен ақындарының толық буындары пайда болғанға дейін қабылданылмады. Бұл сонымен қатар «жаңа сындыру жүйесі» деп аталатын, дерлік барлық Батыс фриз диалекттеріндегі маңызды грамматикалық ерекшелікпен, Судвестхоекск диалектінен басқа, бірге келді. Сондықтан Жаңа фриз кезеңі осы шамамен 1820 жылдар шамасында басталды деп есептеледі.
Until the 16th century, West Frisian was widely spoken and written, but from 1500 onwards it became an almost exclusively oral language, mainly used in rural areas. This was in part due to the occupation of its stronghold, the Dutch province of Friesland (Fryslân), in 1498, by Albert III, Duke of Saxony, who replaced West Frisian as the language of government with Dutch. This practice was continued under the Habsburg rulers of the Netherlands (Charles V, Holy Roman Emperor, and his son Philip II, King of Spain). When the Netherlands became independent in 1585, West Frisian did not regain its former status, because Holland rose as the dominant part of the Netherlands and its language, Dutch, as the dominant language in judicial, administrative and religious affairs. In this period the Frisian poet Gysbert Japiks (1603–1666), a schoolteacher and cantor from the city of Bolsward (Boalsert), who largely fathered modern West Frisian literature and orthography, was an exception to the rule. His example was not followed until the 19th century, when entire generations of Frisian authors and poets appeared. This coincided with the introduction of the so called newer breaking system, a prominent grammatical feature in almost all West Frisian dialects, with the notable exception of Súdwesthoeksk. Therefore, the New Frisian period is considered to have begun at this time, around 1820.
Дауыс берушілер
Батыс фриз тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі Нидерландының солтүстігіндегі Фрисландия провинциясында тұрады. Фрисландияда 643 000 адам тұрады (2005 жылы), олардың 94% батыс фриз тілін түсінеді, 74% батыс фриз тілінде сөйлейді, 75% батыс фриз тілін оқи алады, ал 27% жаза алады. Фрисландия провинциясының тұрғындарының жартысынан астамы, 55% (шамамен 354 000 адам) үшін батыс фриз тілі ана тілі болып табылады. Орталық-шығыс бөлігінде батыс фриз тілінде сөйлейтіндер провинция шекарасынан тысқары аймаққа таралады, олардың 4000–6000-ы Гронинген провинциясында, Марум (Батыс фризше: Mearum), Де Вильп (De Wylp) және Опенде (De Grinzer Pein) ауылдарының құрамындағы үшбұрыш аймағында тұрады. Сонымен қатар, соңғы 60 жылда көптеген батыс фриздер өз провинцияларын тастап, Нидерландының өркендеген аймақтарына көшіп кетті. Сондықтан, мүмкін, 150 000-ға дейін батыс фриз тілінде сөйлейтін адамдар басқа голланд провинцияларында, әсіресе батыстағы қалалық агломерацияларда, сондай-ақ көрші Гронинген және жаңадан мелиорацияланған Флеволандта тұрады. Фриздердің шетелдегі диаспорасы бар; Фрисландия Екінші дүниежүзілік соғыс пен 1970 жылдар аралығында басқа голланд провинцияларына қарағанда көбірек эмигранттарды жіберді. Кейбір голланд канадалықтары, голланд американдықтары, голланд австралиялықтары және голланд жаңа зеландиялықтары әлі де фриз тілінде сөйлейді. Батыс фриз тілін ана тілі ретінде қолданудан басқа, Фрисландия провинциясындағы шамамен 120 000 адам оны екінші тіл ретінде де қолданады. ЮНЕСКО батыс фриз тілін жойылып кету қаупі бар тіл деп санайды және оны ресми түрде "көмектесуді қажет ететін" тілдер тізіміне енгізген.
Most speakers of West Frisian live in the province of Friesland in the north of the Netherlands. Friesland has 643,000 inhabitants (2005), of whom 94% can understand spoken West Frisian, 74% can speak West Frisian, 75% can read West Frisian, and 27% can write it. For over half of the inhabitants of the province of Friesland, 55% (c. 354,000 people), West Frisian is the native language. In the central east, West Frisian speakers spill over the province border, with some 4,000–6,000 of them actually living in the province of Groningen, in the triangular area of the villages Marum (West Frisian: Mearum), De Wilp (De Wylp), and Opende (De Grinzer Pein). Also, many West Frisians have left their province in the last 60 years for more prosperous parts of the Netherlands. Therefore, possibly as many as 150,000 West Frisian speakers live in other Dutch provinces, particularly in the urban agglomeration in the West, and in neighbouring Groningen and newly reclaimed Flevoland. A Frisian diaspora exists abroad; Friesland sent more emigrants than any other Dutch province between the Second World War and the 1970s. Frisian is still spoken by some Dutch Canadians, Dutch Americans, Dutch Australians and Dutch New Zealanders. Apart from the use of West Frisian as a first language, it is also spoken as a second language by about 120,000 people in the province of Friesland. West Frisian is considered by UNESCO to be a language in danger of becoming extinct, officially listed as "vulnerable".
Мәртебе
1951 жылы фриз тілінің белсенділері сот ісінде тек голланд тілінің қолданылуына наразылық білдіріп, Лиуварденде дүрлік шығарды. Осыған байланысты сараптама комиссиясы құрылды. Комиссия фриз тіліне азшылық тілі ретінде заңдық мәртебе беруді ұсынды. Кейіннен 1956 жылғы 11 мамырда «Фриз тілінің құқықтық мәмілелерде қолданылуы туралы» заң қабылданды, ол соттармен мәмілелер жасауда фриз тілін пайдалануға мүмкіндік берді. 1956 жылдан бері Батыс фриз тілі Фризия провинциясында голланд тілімен тең және бірдей ресми мәртебеге ие. Ол фриз қоғамының көптеген салаларында қолданылады, оның ішінде білім беру, заңнама және басқару. 2010 жылы Фрисландия және Гронингендегі 60-қа жуық қоғамдық көлік билет сату автоматтарына Батыс фриз тілінде нұсқа қосылды. Соттарда негізінен голланд тілі қолданылатын болса да, Фризия провинциясында фриздер өз тілінде куәлік беруге құқылы. Олар сондай-ақ Нидерландтың кез келген жеріндегі сотта фриз тілінде ант беруге құқылы. Фризиядағы бастауыш білім беру 1956 жылы екі тілді болды, яғни Батыс фриз тілін оқыту құралы ретінде пайдалануға болады. Сол жылы Батыс фриз тілі ресми мектеп пәніне айналды, бұрын 1937 жылы бастауыш білім беруде қосымша пән ретінде енгізілген болатын. Дегенмен, Батыс фриз тілі 1980 жылға дейін ғана бастауыш мектептерде міндетті пән мәртебесіне ие болды, ал 1993 жылға дейін орта білім беруде бірдей мәртебе берілмеді. 1997 жылы Фризия провинциясы өзінің атауын голланд тіліндегі Фризиядан Батыс фриз тіліндегі Фрисланга ресми түрде өзгертті. Қазірге дейін 18 муниципалитеттен 4-еуі (Dantumadiel, De Fryske Marren, Noardeast Fryslân, Súdwest Fryslân) ресми географиялық атауларын голланд тілінен Батыс фриз тіліне ауыстырды. Кейбір басқа муниципалитеттер, мысалы, Херенвен және 11 қала екі атауды (голланд және Батыс фриз тілінде) немесе тек Батыс фриз тіліндегі атауды қолданады. ISO 639 стандарты бойынша Батыс фриз тіліне фриз тілдері үшін берілген fy және fry кодтары жатады.
In 1951, Frisian language activists, protesting at the exclusive use of Dutch in the courts, caused a riot in Leeuwarden. The resulting inquiry led to the establishment of a committee of inquiry. This committee recommended that the Frisian language should receive legal status as a minority language. Subsequently, the Use of Frisian in Legal Transactions Act of 11 May 1956 was passed, which provided for the use of Frisian in transactions with the courts. Since 1956, West Frisian has an official status along with and equal to Dutch in the province of Friesland. It is used in many domains of Frisian society, among which are education, legislation, and administration. In 2010, some sixty public transportation ticket machines in Friesland and Groningen added a West Frisian language option. Although in the courts of law the Dutch language is still mainly used, in the province of Friesland, Frisians have the right to give evidence in their own language. Also, they can take the oath in Frisian in courts anywhere in the Netherlands. Primary education in Friesland was made bilingual in 1956, which means West Frisian can be used as a teaching medium. In the same year, West Frisian became an official school subject, having been introduced to primary education as an optional extra in 1937. It was not until 1980, however, that West Frisian had the status of a required subject in primary schools, and not until 1993 that it was given the same position in secondary education. In 1997, the province of Friesland officially changed its name from the Dutch form Friesland to the West Frisian Fryslân. So far 4 out of 18 municipalities (Dantumadiel, De Fryske Marren, Noardeast Fryslân, Súdwest Fryslân) have changed their official geographical names from Dutch to West Frisian. Some other municipalities, like Heerenveen and the 11 towns, use two names (both Dutch and West Frisian) or only a West Frisian name. Within ISO 639 West Frisian falls under the codes fy and fry, which were assigned to the collective Frisian languages.
Голландиялықпен бірге
Голланд және фриз тілдерінің бір-бірін оқу арқылы түсіну деңгейі төмен. 2005 жылы жасалған жабық тест нәтижесінде, голланд тілінде сөйлейтін адамдар батыс фриз газетінің 31,9%-ын, африкаанс газетінің 66,4%-ын және голланд газетінің 97,1%-ын түсінген. Дегенмен, сол тест голланд тілінде сөйлейтін адамдардың фриз тілінде айтылған мәтіннің 63,9%-ын, африкаанс тілінде айтылған мәтіннің 59,4%-ын және голланд тілінде айтылған мәтіннің 89,4%-ын, сәйкес тілдердің туған тілінде сөйлейтін адамдар оқып бергенде түсінгенін де көрсетті.
The mutual intelligibility in reading between Dutch and Frisian is poor. A cloze test in 2005 revealed native Dutch speakers understood 31.9% of a West Frisian newspaper, 66.4% of an Afrikaans newspaper and 97.1% of a Dutch newspaper. However, the same test also revealed that native Dutch speakers understood 63.9% of a spoken Frisian text, 59.4% of a spoken Afrikaans text and 89.4% of a spoken Dutch text, read aloud by native speakers of the respective languages.
Ағылшын тіліне қатысты фольклор
"Сүт пен ірімшік сияқты, ағылшын тілі мен фриз тілі де ұқсас" деген мақал фриз тілі мен ағылшын тілі арасындағы байқалатын ұқсастықты сипаттайды. Фриз және ағылшын тілдерінің айқын ұқсастығын көрсету үшін кейде қолданылатын бір өлең: "Нан, май және жасыл ірімшік – жақсы ағылшын және жақсы фриз", ол "Brea, bûter en griene tsiis is goed Ingelsk en goed Frysk" өлеңінен көп ерекшеленбейді. Осы тақырыптағы тағы бір өлең "Bûter, brea en griene tsiis; wa't dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries" (; ағылшын тілінде "Май, нан және жасыл ірімшік, оны айта алмайтындар нағыз фриз емес") 16 ғасырдағы фриз бүлікшісі және қарақшы Пиер Герлофс Дония фризиандықтарды голландтар мен төменгі немістерден ажырату үшін тұтқындарын қайталауға мәжбүрлеген шибболет ретінде қолданған делінеді.
The saying "As milk is to cheese, are English and Fries" describes the observed similarity between Frisian and English. One rhyme that is sometimes used to demonstrate the palpable similarity between Frisian and English is "Bread, butter and green cheese is good English and good Fries", which does not sound very different from "Brea, bûter en griene tsiis is goed Ingelsk en goed Frysk". Another rhyme on this theme, "Bûter, brea en griene tsiis; wa't dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries" (; in English, "Butter, bread and green cheese, whoever can't say that is not a proper Frisian") was used, according to legend, by the 16th century Frisian rebel and pirate Pier Gerlofs Donia as a shibboleth that he forced his captives to repeat to distinguish Frisians from Dutch and Low Germans.
Тіл үлгілері
Мұнда ағылшын, көне ағылшын және голланд тілдерімен салыстырғанда Батыс фриз тілінің қысқаша мысалы келтірілген. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 1-бабы. Тіл мәтіні. Ағылшын тілінде: Барлық адамдар бостандық және қадір-қасиетте тең туады. Олар ақыл-ой және ар-ұжданмен жабдықталған, сондай-ақ бір-бірімен бауырластық рухта әрекет етуі керек. Көне ағылшын тілінде: Ealle menn sindon frēo and ġelīċe on āre and ġerihtum ġeboren. Батыс фриз тілінде: Alle minsken wurde frij en gelyk yn weardigens en rjochten berne. Голланд тілінде: Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Олар ақыл-ой және ар-ұжданмен жабдықталған, сондықтан бір-біріне бауырластық рухта қарым-қатынас жасауы керек.
Here is a short example of the West Frisian language in comparison with English, Old English, and Dutch. + Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights Language Text English All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood. Old English Ealle menn sindon frēo and ġelīċe on āre and ġerihtum ġeboren. Hīe sindon witt and inġehygde ġetīðod, and hīe sċulon mid brōþorlīċum ferhþe tō heora selfes dōn. West Frisian Alle minsken wurde frij en gelyk yn weardigens en rjochten berne. Hja hawwe ferstân en gewisse meikrigen en hearre har foar inoar oer yn in geast fan bruorskip te hâlden en te dragen. Dutch Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen.
Диалектілік салыстыру
Батыс фризия диалектілерінің арасында морфологиялық немесе синтаксистік айырмашылықтар дерлік жоқ, олардың барлығы бір-бірін оңай түсінеді, бірақ сөздік қорында шамалы өзгерістер бар.
There are few if any differences in morphology or syntax among the West Frisian dialects, all of which are easily mutually intelligible, but there are slight variances in lexicon.
Әліпби
Батыс фризи тілі латын әліпбиін пайдаланады. A, E, O және U әріптеріне айналмалы немесе сүйір акценттер қосылуы мүмкін. Әліппелік тізімде I және Y әдетте H мен J әріптерінің арасында орналасады. Егер екі сөздің айырмашылығы тек I немесе Y әрпінің болуында ғана болса (мысалы, stikje және stykje), онда I әрпі бар сөз Y әрпі бар сөзден бұрын келеді. Қолмен жазуда IJ (голланд тілінен алынған сөздер мен жеке есімдер үшін қолданылады) бір әріп ретінде жазылады (IJ (диграф) бөлімін қараңыз), ал баспа түрінде IJ тізбегі қолданылады. Әліппелік тізімде IJ көбінесе I және J екі әрпінен тұрады деп есептеледі, бірақ сөздіктерде X және Z әріптері арасында IJ жазуы болады, ол пайдаланушыны I әрпіне қайта қарауға шақырады.
West Frisian uses the Latin alphabet. A, E, O and U may be accompanied by circumflex or acute accents. In alphabetical listings both I and Y are usually found between H and J. When two words differ only because one has I and the other one has Y (such as stikje and stykje), the word with I precedes the one with Y. In handwriting, IJ (used for Dutch loanwords and personal names) is written as a single letter (see IJ (digraph)), whereas in print the string IJ is used. In alphabetical listings IJ is most commonly considered to consist of the two letters I and J, although in dictionaries there is an entry IJ between X and Z telling the user to browse back to I.