Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Тынық мұхитындағы архипелаг
Archipelago in the South Pacific Ocean
Самоа аралдары – Оңтүстік Тынық мұхитының орталық бөлігін қамтитын архипелаг, Полинезияның және Океанияның кеңінен таралған аймағының бір бөлігін құрайды. Әкімшілік тұрғысынан архипелагқа Самоаның тәуелсіз мемлекетінің барлық бөлігі және Америка Самоасының көп бөлігі (Токелау аралдарының географиялық бөлігі болып табылатын Суэйнс аралынан басқа) кіреді. Екі самоалық юрисдикцияның құрлықтары ең жақын жерлерінде мұхитпен бөлінген. Самоа аралдарының халқы шамамен 250 000 адамды құрайды. Тұрғындардың ортақ тілі – самоа тілі, мәдениеті – фаа Самоа, ал дәстүрлі басқару жүйесі – фааматай. Самоалықтар – әлемдегі ең ірі полинезиялық халықтардың бірі, көбісінің тегі тек самоалықтарға дейін жетеді. Самоа аралдарындағы адамның қызметіне қатысты ең ерте мәліметтер б.з.д. 1050 жылға дейін жетеді. Бұл мәліметтер Уполу аралындағы Мулифануа портындағы Лапита мәдениетіне жататын жерден табылды. 1768 жылы француз саяхатшысы Бугенвиль шығыс аралдарға сапар шегіп, оларды Навигатор аралдары деп атады. Миссионерлер бұл атауды 1845 жылға дейін, ал еуропалық ресми хабарламаларда 1870 жылға дейін пайдаланды.
The Samoan Islands are an archipelago covering in the central South Pacific, forming part of Polynesia and of the wider region of Oceania. Administratively, the archipelago comprises all of the Independent State of Samoa and most of American Samoa (apart from Swains Island, which is geographically part of the Tokelau Islands). The land masses of the two Samoan jurisdictions are separated by of ocean at their closest points. The population of the Samoan Islands is approximately 250,000. The inhabitants have in common the Samoan language, a culture known as fa'a Samoa, and an indigenous form of governance called fa'amatai. Samoans are one of the largest Polynesian populations in the world, and most are of exclusively Samoan ancestry. The oldest known evidence of human activity in the Samoan Islands dates to around 1050 BCE. It comes from a Lapita site at Mulifanua wharf on Upolu island. In 1768, the eastern islands were visited by the French explorer Bougainville, who named them the Navigator Islands. That name was used by missionaries until about 1845, and in official European dispatches until about 1870.
Самоа және Америка Самоасы
Саяси тұрғыдан алғанда, Самоа аралдары екі юрисдикцияға бөлінеді: Жаңа Зеландия Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, олар әлі неміс колониясы болғанда, батыс аралдарды басып алды және 1920 жылға дейін басқыншы күш ретінде қалып қойды. Содан кейін, 1920 жылдан Самоаның 1962 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Жаңа Зеландия сол топтағы аралдарды 1920 жылдан 1946 жылға дейін Ұлттар Лигасының C класты мандаты бойынша, ал 1946 жылдан 1962 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік территориясы ретінде басқарды. 1962 жылы батыс аралдардың саяси тәуелсіздігіне ұластырған күш – тәуелсіздік үшін күрескен Мау қозғалысы болды, ол аймақ бойынша кең танымал болды. Шығыс аралдар АҚШ-тың саяси территориясы болып қала береді.
Politically, the Samoan Islands are divided into two jurisdictions: New Zealand began occupying the western islands in World War I, while they were still a German colony and continued as an occupying force until 1920. Then, from 1920 until Samoa's independence in 1962, New Zealand governed the islands in that group under a League of Nations Class C Mandate from 1920 to 1946, and as a United Nations Trust Territory from 1946 to 1962. The force that eventually led to the political independence of the western islands in 1962 was the pro independence Mau movement, which gained popularity across the area. The eastern islands remain a political territory of the United States.
Ең биік нүктелері
Самоадағы ең биік нүкте – Силисили тауы, Савайи аралында орналасқан. Ол сонымен қатар Полинезиядағы ең биік шыңдардың бірі болып табылады. Америка Самоасының ең биік шыңы Тау аралындағы Лата тауы, .
The highest point in Samoa is Mt. Silisili, on the island of Savai'i. At , it is also one of the highest peaks in Polynesia. The highest peak in American Samoa is on Ta’u, Lata Mountain, at .
Құрлық
Самоадағы Уполу және Савайи полинезиялық аралдардың ішіндегі ең ірілері болып табылады, олардың ауданы сәйкесінше және құрайды. Олардың көлемі тек Жаңа Зеландияның екі үлкен басты аралы – Те Вайпоунаму мен Те Ика а Мауи, сондай-ақ Ракиура, Фиджидің екі басты аралы және Гавайи аралдары Гавайи мен Мауиден ғана асып түседі. Архипелагтың кішірек аралдарына Савайи мен Уполу арасындағы Аполима бұғазында орналасқан үш кіші арал (Маноно аралы, Аполима және Нуулопа); Уполудың шығыс жағындағы төрт Алеипата аралдары (Нуутеле, Нуулуа, Намуа және Фануатапу); және Нуусафе‘е кіреді. Ануу – Тутуиланың шығыс жағындағы шағын арал. Тутуиланың шығысында Мануа тобы – Офу, Олосега және Та’у аралдары орналасқан. Америка Құрама Штаттарының аумағындағы ең оңтүстік нүкте – адам қоныстанбаған коралл атолдарының бірі – Роуз атолы. Тағы бір коралл атолы – Суэйнс аралы Америка Самоасының құрамында, бірақ географиялық тұрғыдан Самоа архипелагынан шалқап жатыр.
Upolu and Savai'i in Samoa are among the largest of the Polynesian islands, at and , respectively, Their size is exceeded only by the two substantially larger main islands of New Zealand Te Waipounamu and Te Ika a Māui as well as Rakiura, and the two main islands of Fiji and the Hawaiian islands of Hawaiʻi and Maui. Smaller islands in the archipelago include the three islets (Manono Island, Apolima and Nu'ulopa) located in the Apolima Strait between Savai'i and Upolu; the four Aleipata Islands off the eastern end of Upolu (Nu'utele, Nu'ulua, Namua, and Fanuatapu); and Nu‘usafe‘e. Aunu'u is a small island off the eastern end of Tutuila. To the east of Tutuila, the Manu'a group comprises Ofu, Olosega, and Ta’u. An uninhabited coral atoll, Rose Atoll, is the southernmost point in the territory of the United States. Another coral atoll, Swains Island, is within the territory of American Samoa but is geographically distant from the Samoan archipelago.
Уақыт белдеуі
1892 жылы Самоа аралдары Халықаралық дата сызығының шығыс жағына жылжыды. Билеуші Малиетоа Лаупепа 4 шілде, дүйсенбі күні екі рет болатынын жариялап, 1892 жылдың шілде айында қосымша бір күн қосты. Американың тәуелсіздік күніне орай жасалған бұл өзгеріс, америкалықтармен сауданың күшеюіне байланысты болуы мүмкін. Осылайша аралдар АҚШ-пен бір күнді бөліседі. 2011 жылы тәуелсіз Самоа үкіметі Австралия мен Жаңа Зеландиямен бірдей күнді бөлісу үшін батыс жағына қайта жылжуды шешті. Негізгі сауда серіктестерінен бір күн қалып қою, Самоада аптасына тек төрт жұмыс күніне ғана мүмкіндік берді. 30 желтоқсан күні өткізілген бұл өзгерісте жұмыскерлерге "жоғалған" күн үшін жалақы төленді. Сонымен қатар, көршілес Токелау да осы күні жылжыды. Басқа бір жайт, Савайи аралынан алғашқы рет алынған құрлықтағы тау жыныстарының үлгілері, арал тізбегіндегі классикалық "ыстық нүкте" моделіне сәйкес келмейді, олар бірнеше миллион жылға кем. Осы фактілер кейбір ғалымдарды Самоа аралдары ыстық нүктелердің әсерінен пайда болған жоқ деген қорытындыға әкелді. Деректердің ыстық нүктелердің пайда болу теориясымен үйлеспеуіне бір себеп – арал тізбегінің Тонга шұңқырының солтүстігінде орналасқандығы. Тағы бір теория бойынша, аралдар магманың кернеулі жарықтар арқылы сіңіп өтуінен пайда болған. Алайда, 2005 жылы халықаралық команда "ыстық нүкте" моделін қолдайтын жаңа дәлелдер тапты. Олар Савайиден қосымша үлгілер жинады – аралдың терең жақтары мен жарықтарынан алынған теңіз үлгілері. Тәжірибелер көрсеткендей, бұл үлгілер бұрын алынған үлгілерге қарағанда әлдеқайда ескі, шамамен бес миллион жылға жуық, бұл "ыстық нүкте" моделіне сәйкес келеді.
In 1892, the Samoan islands shifted to the eastern side of the International Date Line. The ruler Malietoa Laupepa issued a proclamation that Monday, July 4 would occur twice, giving an extra day in July 1892. This change, which occurred on the American Independence Day, was likely due to increasing trade with Americans. The islands would be on the same day as the United States. By 2011, the government of independent Samoa decided to shift back to the western side in order to have the same day as Australia and New Zealand. Being one day behind these countries, Samoa's primary trading partners, left only four business days in a week. The shift was implemented by skipping Friday, December 30; workers were paid for this "missed" day. Neighboring Tokelau shifted as well on this day. For another thing, the subaerial rock samples initially collected from Savai'i, the westernmost of the islands, are too young by several million years to fit the classic hotspot model of age progression in an island chain. These facts led some scientists to suggest that the Samoa islands were not formed by the hotspot plume. One possible explanation for the inconsistency of the data with the hotspot formation theory is the fact that the island chain lies just north of the Tonga Trench. An alternative theory is that the islands were formed by magma seeping through cracks in stressed fracture zones. However, in 2005, an international team found new evidence that supports the hotspot model. They gathered additional samples from Savai'i — submarine samples from the deep flanks and rifts of the island. Tests found that these samples are much older than the previously collected samples: They are about five million years old, an age that fits the hotspot model.
2009 жылғы Самоадағы жер сілкінісі мен цунами
2009 жылы Самоа аралдары мен Тонгада болған жер сілкінісі мен цунами салдарынан 170-тен астам адам қаза тапты. 2009 жылдың 29 қыркүйегінде жергілікті уақыт бойынша сағат 06:48:11-де (29 қыркүйектегі 17:48:11 UTC) аймақта 8,1 магнитудалы су асты жер сілкінісі болды, одан кейін шағын жер сілкіністері тіркелді. Бұл 2009 жылғы ең күшті жер сілкінісі еді.
The 2009 Samoa earthquake and tsunami killed more than 170 people in the Samoa Islands and Tonga. The M8.1 submarine earthquake took place in the region at 06:48:11 local time on September 29, 2009 (17:48:11 UTC, September 29), followed by smaller aftershocks. It was the largest earthquake of 2009.
Климат
Самоаның климаты тропикалық, қарашадан сәуірге дейін жаңбырлы маусым байқалады. Оңтүстік Тынық мұхитында орналасқандықтан, аралдар тобы желтоқсан мен наурыз аралығында тропикалық дауылдарға жиі ұшырайды.
The Samoan climate is tropical, with a rainy season from November to April. The island group is frequently hit by tropical cyclones between December and March, due to its position in the South Pacific Ocean.