Уильям Грэм Самнер: Американ ғалымы және қоғамтанушысы

Кіріспе

Американдық әлеуметтанушы (1840–1910)

Уильям Грэм Самнер (30 қазан 1840 – 12 сәуір 1910) – американдық дін қызметкері, әлеуметтанушы және неоклассикалық либерал. Ол Йель университетінде әлеуметтік ғылымдарды оқытты, онда ол социология мамандығы бойынша елдегі алғашқы профессорлық қызметті атқарды және басқа да ірі оқу орындарындағы ең беделді ұстаздардың біріне айналды. Самнер әлеуметтік ғылымдар саласында көп еңбек етті, этика, американдық тарих, экономикалық тарих, саяси теория, социология және антропология тақырыбында көптеген кітаптар мен мақалалар жазды. Ол еркін нарық, алтын стандарты және «лаиссе-фер» экономикасын қолдады, сонымен қатар империализмнің тамырларын анықтау үшін «этноцентризм» терминін енгізді және оған қарсы күресті. Элитаризмге қарсы сөйлеші ретінде, ол орта таптың «қанағаттанбаған адамы» деген түсінігін жақтады – бұл оның өзі қойған термин. Ол американдық консерватизмге ұзақ уақыт бойы әсер етті.

Өмірбаян

Самнер 1863 жылғы Йель колледжі тарихының төртінші басылымы үшін өмірбаяндық очерк жазды. 1925 жылы Харрис Э. Старр, 1910 жылғы Йель теология факультетінің түлегі, Самнердің алғашқы толық өмірбаянын жариялады. Брюс Кертистің екінші толық өмірбаяны 1981 жылы жарық көрді.

Ерте өмір және білім

Самнер 1840 жылдың 30 қазанында Нью-Джерси штатының Патерсон қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Томас Самнер Англияда туып, 1836 жылы Америка Құрама Штаттарына көшіп келді. Оның анасы Сара Грэм де Англияда дүниеге келген. Оны 1825 жылы ата-анасы Америка Құрама Штаттарына әкелді. 1841 жылы Самнердің әкесі батысқа қарай Огайоға дейін іздеумен кетті, бірақ шығысқа, Жаңа Англияға оралып, 1845 жылы Коннектикут штатының Хартфорд қаласында қоныстанды. Самнер әкесіне деген құрмет туралы былай деп жазды: "Оның өмірлік принциптері мен әдеттері ең жақсы болды". Өмірінің басында Самнер басқалардан әкесінен өзгеше "көзқарастар мен пікірлерді" қабылдағанын айтты. Бірақ Самнер кейіннен: "Қазіргі уақытта мен бұл мәселеде онымен келісемін, басқалармен емес", - деп жазды. Самнер бұл "мәселелерді" атап көрсетпеді. Самнер Хартфордтың мемлекеттік мектептерінде білім алды. Бітіргеннен кейін ол Йель колледжіне түсіп, 1863 жылы бітіргенге дейін екі жыл дүкенде кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. Самнер Америка Азамат соғысына шақырылудан аулақ болды. Ол досы берген 250 долларлық "орынбасарды" үш жылға әскерге қабылдау үшін төледі. Осы және әкесі мен достарынан алған ақша Самнерге Еуропаға оқуға баруға мүмкіндік берді. Ол Женева университетінде алғашқы жылы латын және еврей тілдерін оқыды, ал келесі екі жылы Геттинген университетінде ежелгі тілдерді, тарихты және Киелі кітапты зерттеді. Барлығында Самнер еврей, грек, латын, француз және неміс тілдерін үйренді. Сонымен қатар, орта жастан кейін ол өздігінен голланд, испан, португал, итальян, орыс, поляк, дания және швед тілдерін үйренді. 1866 жылдың мамырында ол теологияны зерттеу үшін Оксфорд университетіне барды. Оксфордта Генри Томас Бакл Самнердің санасына әлеуметтану тұқымын септі. Бірақ Герберт Спенсер Самнердің ой-өрісіне үстемдік ететін болды. 1870 жылдың қыркүйегінен 1872 жылдың қыркүйегіне дейін Самнер Нью-Джерси штатының Мористоун қаласында Құтқарушы шіркеуінің пасторы болды. Роберт Биерстедт Самнердің Құтқарушы шіркеуінде әр жексенбіде екі уағыз айтқанын жазды. Олар "еңбекқорлық, өз-өзіне сенім, өз-өзінен бас тарту, сақтық, парасаттылық және табандылық сияқты пуритандық қасиеттерге тоқталып отырды". Бьерстедттің айтуынша, "Самнер өмірінің соңына дейін уағыз айтумен айналысты". Бірақ Самнер "сабақ беруге қарағанда, мінберде сөйлеуді қаламайтындықтан", ол 1872 жылы Йельге "саяси және әлеуметтік ғылымдар профессоры" ретінде оралды және 1909 жылға дейін зейнеткерлікке шықты. Самнер Солтүстік Америкада "әлеуметтану" деп аталатын алғашқы курс оқыды. Самнердің діни қызметке тағайындалуына не себеп болғаны туралы ақпарат жоқ, тек оның діни қызметке қабылдану кезінде айтқан сөзі ғана белгілі. Самнер өзінің діни қызметке шақырылғанын айтты. Самнер министрліктен кету себебін ашық айтпады, бірақ ол және тарихшылар бұл сенімсіздікке байланысты немесе шіркеу мен дінбасыларына деген көзқарасының өзгеруінен болуы мүмкін деп болжайды. Кларенс Дж. Кариер: "Самнер жылдар өте келе өзінің құдайлық қасиеттерін жоғалтқанын байқады", - деді. Самнер кейінірек: "Мен ешқашан сенімдерімнен әдейі бас тартқан емеспін", - деді, бірақ "Мен оларды жәшікке салып қойдым, кейін ашқанда онда ештеңе қалмады". Харрис Старр Самнердің "дінге қарсы болмағанын" және "оған қарсы пікір білдірмегенін" анықтады. Сонымен қатар, Старр Самнердің профессорлық қызметте болған кезінде Нью-Хейвендегі Троица шіркеуіне баруын тоқтатқанын анықтады. Содан кейін Самнер шіркеуге сирек баратын болды. Бірақ өмірінің соңында ол кішкентай немересін крещениеге шомырып, өлімінен аз бұрын Нью-Хейвендегі Әулие Жохан шіркеуіне қасиетті тамақтанды. Старр бұл екі оқиғаның "оның ішкі жан дүниесінде аздап болса да дін қалғанын көрсетеді" деп жазды. Өзінің "Әлеуметтік топтар бір-біріне немен қарыздар" (1883) атты кітабында Самнер "кедейлерді жақтау және байларды жақтамау" Еуропаны қайтадан варварлыққа түсірді деп мәлімдеді. Сонымен қатар, Самнер бұл көзқарас әлі де бар екенін, оны дінбасылар қолдап дамытып жатқанын айтты. "Дін қызметкерінің кедейлерді қолдап, байларды жек көретін барлық нәрселерді уағыздап, байлардан кедейлерге көмектесуді сұрауы жиі кездеседі, ал байлар оған құлақ естітеді", - деді ол. Йель университетінің кітапханасы Самнердің еңбектері туралы нұсқаулығында оны "Ейлдің он тоғызыншы ғасырдың соңы мен жиырмасыншы ғасырдың басындағы ең белсенді профессоры" деп сипаттайды. Самнер өзінің профессорлық өмірін "қарапайым және монотонды" деп сипаттады. "Менің талғамым үшін одан жақсы өмір болмауы мүмкін", - деп жазды ол өзінің автобиографиялық очеркінде. 1909 жылы зейнеткерлікке шыққан жылы Йель Самнерге құрметті диплом берді. Барлық күш-жігеріне қарамастан, оның мансабы болашаққа деген пессимизммен аяқталды. Самнер: "Мен елдің тарихының ең жақсы кезеңін басынан өткердім. Келер ұрпақтар соғыстар мен әлеуметтік апаттарды көреді", - деді. Самнер еркін сауданы және классикалық либерализмді насихаттауда белсенділік танытты. Ол мемлекеттік социализмге/мемлекеттік коммунизмге қарсы күресті. Ол атаған қарсыластарының бірі - Эдвард Беллами, оның ұлттық социализмінің тұжырымдамасы 1888 жылы жарық көрген "Кері көру" және "Теңдік" кітаптарында жазылған.

Sumner was born in Paterson, New Jersey, on October 30, 1840. His father, Thomas Sumner, was born in England and immigrated to the United States in 1836. His mother, Sarah Graham, was also born in England. She was brought to the United States in 1825 by her parents. In 1841, Sumner's father went prospecting as far west as Ohio, but came back east to New England and settled in Hartford, Connecticut, in about 1845. Sumner wrote about his high regard for his father: "His principles and habits of life were the best possible." Earlier in his life, Sumner said, that he accepted from others "views and opinions" different from his father's. However, "at the present time," Sumner wrote, "in regard to those matters, I hold with him and not with the others." Sumner did not name the "matters." Sumner was educated in the Hartford public schools. After graduation, he worked for two years as a clerk in a store before going to Yale College, graduating in 1863. Sumner avoided being drafted to fight in the American Civil War by paying a "substitute" $250, given to him by a friend, to enlist for three years. This and money given to him by his father and friends allowed Sumner to go to Europe for further studies. He spent his first year in the University of Geneva studying Latin and Hebrew and the following two years in the University of Göttingen studying ancient languages, history and Biblical science. All told, in his formal education, Sumner learned Hebrew, Greek, Latin, French, and German. In addition, after middle age he taught himself Dutch, Spanish, Portuguese, Italian, Russian, Polish, Danish, and Swedish. In May 1866, he went to Oxford University to study theology. At Oxford, Henry Thomas Buckle planted the sociology seed in Sumner's mind. However, Herbert Spencer was to have the "dominating influence upon Sumner's thought." From September 1870 to September 1872, Sumner was rector of the Church of the Redeemer in Morristown, New Jersey. Robert Bierstedt writes that Sumner preached two sermons every Sunday at the Church of the Redeemer. They "stressed without surcease the Puritan virtues of hard work, self reliance, self denial, frugality, prudence, and perseverance". Furthermore, writes Bierstedt, "it may be said that Sumner spent his entire life as a preacher of sermons". However, Sumner "preferred the classroom to the pulpit", so he left the ministry and returned to Yale in 1872 as "professor of political and social science" until he retired in 1909. Sumner taught the first course in North America called "sociology". Other than what he said in the ordination service, there is no information about what motivated Sumner to be ordained. At his ordination, Sumner said that he thought that he was "truly called" to the ministry. Sumner did not make known, at least publicly, his reasons for leaving the ministry. However, he and historians suggest that it might have been a loss of belief and/or a dim view of the church and its clergy. Clarence J. Karier says, "Sumner found that his deity vanished with the years." "I have never discarded beliefs deliberately", Sumner said later in life, but "I left them in a drawer and, after a while, when I opened it there was nothing there at all." Harris E. Starr found that Sumner "never attacked religion" or "assumed a controversial attitude toward it." At the same time, Starr found that during Sumner's time as a professor he stopped attending Trinity Church, New Haven, where he had been ordained deacon. After that, Sumner attended church only occasionally. However, in the closing years of his life, he baptized a little grandson, and not long before his death he attended New Haven's St. John's Church to receive Holy Communion. Starr wrote that these two events "suggest that deep down in his nature a modicum of religion remained." In his book What Social Classes Owe to Each Other (1883), Sumner argued that the "ecclesiastical prejudice in favor of the poor and against the rich" worked "to replunge Europe into barbarism." Furthermore, Sumner asserted, that this prejudice still lives, nourished by the clergy. "It is not uncommon," he said, "to hear a clergyman utter from the pulpit all the old prejudice in favor of the poor and against the rich, while asking the rich to do something for the poor; and the rich comply." The Yale University Library's guide to Sumner's papers ranks him as "Yale's most dynamic teacher of the late nineteenth and early twentieth centuries. Students clamored to enroll in his classes." Sumner himself described his life as a professor as "simple and monotonous." "No other life could have been so well suited to my taste as this," he wrote in his autobiographical sketch. In 1909, the year of his retirement, Yale awarded Sumner an honorary degree. In spite of his efforts, his career ended with pessimism about the future. Sumner said, "I have lived through the best period of this country's history. The next generations are going to see wars and social calamities." Sumner was active in the intellectual promotion of free trade classical liberalism. He heavily criticized state socialism/state communism. One adversary he mentioned by name was Edward Bellamy, whose national variant of socialism was set forth in Looking Backward, published in 1888, and the sequel Equality.

Империализмге қарсы

Сол кездегі көптеген классикалық либералдар сияқты, Эдвард Аткинсон, Мурфилд Стори және Гровер Кливленд сияқты, Самнер испан-американ соғысына және Филиппиндердегі бүлікшілдік қозғалысын басуға жасалған АҚШ-тың күш-жігеріне қарсы болды. Ол соғыстан кейін құрылған Антиимпериалистік лиганың вице-президенті болды, мақсаты аумақтарды қосып алуға қарсылық көрсету еді. 1899 жылы ол Йель университетінің Фи Бета Каппа қоғамы алдында "Испанияның АҚШ-ты жаулап алуы" деген тақырыпта баяндама жасады. Кейбіреулер бұл оның "ең маңызды еңбегі" деп санайды. Ол 1908 жылдан 1909 жылға дейін Америкалық социологиялық қауымдастықтың екінші президенті болды және ұзақ жылдар бойы идеологиялық қарсыласы Лестер Ф. Уордты алмастырды. 1880 жылы Самнер академиялық бостандықтың алғашқы істерінің біріне қатысты. Самнер мен сол кездегі Йель университетінің президенті Ноа Портер Герберт Спенсердің "Социологияны зерттеу" еңбегін оқу жоспарының бір бөлігі ретінде қолдану мәселесінде келіспеді. Спенсердің адамдарға қатысты деп саналған "дарвиндік" идеяларын қолдануы оқу бағдарламасын жаңарту кезеңіндегі даулы мәселе болуы мүмкін. Дегенмен, Спенсердің идеялары кеңінен қабылданбаса да, оның әлеуметтік ойлары Самнердің жазба жұмыстарына әсер еткені анық.

Соғыс жүргізу

Самнердің жұмысындағы әлеуметтік дарвинистік ықпалдың тағы бір мысалы – 1880 жылдары жазған эсселерінің бірінде соғысты талдауы. Кейбір пікірлерге қарамастан, Самнер соғысты дамып келмеген қоғамдардың салдары деп санамады; ол "шынайы соғыс" дамыған қоғамдардан туады деп есептеді. Самнер өз заманында саясатты "халықтың назарын аударған жамандықтарды жоюға бағытталған шараларды" ұсынатындардың бұзып жатқанын айтты. Ол былай деп жазды:

blockquote|А егер Х-тің зардап шегіп жатқан, өзіне дұрыс емес көрінетін бір жағдайын байқаса, оны В-мен ақылдасады, сосын А мен В осы жамандықты жою және Х-ке көмектесу үшін заң қабылдауды ұсынады. Олардың заңы әрдайым C-нің Х үшін не істеу керектігін немесе жақсы жағдайда А, В және С-нің Х үшін не істеу керектігін анықтауды көздейді. Мен оны іздеп табуды қалаймын. Мен оны "Естен шыққан адам" деп атаймын. Бұл атау толыққанды дұрыс болмауы мүмкін. Ол – ешкім ойламайтын адам. Ол реформатордың, әлеуметтік спекулянттың және қайырымдылық жасаушының құрбаны, мен сіздерге оның мінезіне және оның үстіне жүктелген көптеген ауыртпалықтарға назар аударудың қажеттігін көрсетуді үміттенемін.