Кіріспе

Неміс фельдмаршалы (1892–1945)

Роберт Риттер фон Грейм (туған Роберт Грейм; 22 маусым 1892 – 24 мамыр 1945) – неміс генерал-фельдмаршалы (фельдмаршал) және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы үздік ұшқыш. 1945 жылғы сәуірде, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері, Адольф Гитлер Герман Герингтің мемлекетке опасыздық жасағаны үшін қызметтен босатып, Греймды Люфтваффе (Германия әуе күштері) бас қолбасшысы етіп тағайындады. Ол – Германия қарулы күштерінде фельдмаршал дәрежесіне көтерілген соңғы адам. 1945 жылғы мамырда нацистік Германияның капитуляциясына (басылуына) байланысты Грейм одақтастар тарапынан тұтқындалды. Ол 1945 жылғы 24 мамырда американдықтар бақылауындағы түрмеде өз-өзіне қол жұмсады.

Ерте өмір және мансап

Ол 1892 жылдың 22 маусымында Бавария Корольдігінің Байройт қаласында дүниеге келді. Ол полиция капитаны Людвиг Грейм мен оның әйелі Маридің екінші ұлы болды. Греймнің 1888 жылдың 5 қазанында туған әкесінің құрметіне аталған ағасы және 1911 жылдың 11 қаңтарында туған кіші қарындасы Мари Барбара болды. 1906 жылдың 18 қыркүйегінен 1911 жылдың 6 шілдесіне дейін Грейм Мюнхендегі Марсфельдтегі Бавария кадеттер корпусына (Bayerisches Kadettenkorps) оқуға түсіп, Abitur (жоғары оқу орнына түсу құқығы) алды. Грейм 1911 жылдың 14 шілдесінде Бавария армиясына қосылды. Офицерлік дайындығы барысында ол 1913 жылдың 25 ақпанында Баварияның 8-ші жауынгерлік артиллерия полкіне "Принц Генрих фон Пруссия" (Königlich Bayerisches 8. Feldartillerie Regiment „Prinz Heinrich von Preußen“), 6-шы Корольдік Бавария дивизиясының жауынгерлік артиллерия полкіне бекітілді. Грейм офицерлік дайындығын Мюнхендегі Соғыс академиясында (Bayerische Kriegsakademie) өтті. 1913 жылдың 28 қазанында Грейм лейтенант (кіші лейтенант) шеніне ие болды. 1914 жылдың сәуірінде ол Баварияның 4-ші дәрежелі Әскери Еңбек орденімен (Militärverdienstorden des Königreichs Bayern 4. Klasse) марапатталды, себебі ол 8-ші жауынгерлік артиллерия полкінің 1-ші батальонының оқ-дәрі колоннасында қызмет еткен.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы тамызда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Грем полкі Баварияның мұрагер ханзадасы, генерал-оберст Руппрехттің басқаруындағы 6-шы армияға бағынышты болды. Лотарингия шайқасында батареяға қолбасшылық еткен Грем 25 тамызда Майкс Дюсвилль маңындағы шайқаста көзге түсті. 8-ші далалық артиллерия полкі 24 қыркүйекке дейін Нанси шайқас аймағында тұрды, содан кейін Сен-Михельге көшірілді. Бои-д’Айлиде (Айли орманы) болған шайқаста Грем 1914 жылдың қараша айында 2-сыныпты Темір крестпен (Eisernes Kreuz 2. Klasse) марапатталды. 1915 жылдың 9 наурызында Грем 8-ші далалық артиллерия полкінің 1-ші батальонында адъютант болып тағайындалды. Сол күні ол жолаушы ретінде алғашқы рейсін жасады. Ұшу оны Сен-Михель мен Флирей арасындағы фронт арқылы, содан кейін Тульдің солтүстік жаққа, шамамен жаудың желісінің артына алып барды, онда Грем Сен-Михель мен Понт-а-Муссон арасындағы 26 француз артиллериялық позициясын байқады. Осы әуедегі барлау барысында Грем өз байқауларын егжей-тегжейлі жазып алды. 10 тамызда Грем Feldflieger Abteilung 3b (FFA 3b – Далалық ұшқыш бөлімі 3b) құрамында әуе бақылаушысы болып оқуға кірісті.

Неміс әуе қызметімен

1915 жылы 10 қазанда Грем Albatros C. I ұшағында әуе бақылаушысы ретінде ұшып жүрген кезде, француздық Spa.69 эскадрильясынан Farman MF.11 ұшағын атып түсірді. "Фарман" Дюснудс маңында құлап, сержант Анри Махиен мен лейтенант Анри Мерильон қаза тапты. 16 қазанда ФФА 3b-нің қолбасшысы гауптман Герман Поль III Бавария корольдік корпусына (III. Königlich Bayerisches Armee Korps), Гремді FFA 3b-ге ресми түрде ауыстыру туралы өтініш жіберді. Өтініш 28 қазанда мақұлданды және Грем Luftstreitkräfte (Германия әуе күштері) құрамына кірді. 1916 жылы 22 маусымда Гремнің ұшқышы, унтер-офицер Алоис Хосп, дала госпиталінде алған жарақатынан көз жұмды. Оны Sous Lieutenant Чарльз Нунгесер атып түсіріп, жаралаған. 3 тамызда Грем Руяулкурт маңындағы әуежайда орналасқан Artillerieflieger Abteilung 204 (AFA 204—Артиллериялық әуе бөлімі 204) құрамына ауыстырылды. Ол сондай-ақ Соммада AFA 204 құрамында қызмет етті. Ұшқыш дайындығын аяқтағаннан кейін Грем 1917 жылы 22 ақпанда FA 46b-ге қосылды.

Ұшқыштардың ұшқышы ретінде

1917 жылы сәуір айында Jagdstaffel 34 (Jasta 34 – 34-ші истребитель эскадрильясы) құрамына ауысты. 1917 жылы 25 мамырда әуеде жеңіске жетті, ал сол күні 1-сыныпты Темір крест орденімен (Eisernes Kreuz 1. Klasse) марапатталды. Грем 1917 жылы 17 қаңтарда Oberleutnant (бірінші лейтенант) шеніне көтерілді. 19 маусымда оған Jasta 34 эскадрильясының басшылығы тапсырылды. Грем 1917 жылы 16 тамызда Sopwith 1½ Strutter ұшағын атып түсірген кезде «ұшқыш-эсс» атағын алды. 16 қазанға дейін оның жеңістерінің саны жетіге жетті. 1918 жылдың ақпан айына дейін оның сәттіліктері азайды. 11-і күні ол расталмаған жеңіске қол жеткізді, ал 18-і күні сегізінші әуе жеңісін тіркеді. 1918 жылы 21 наурызда, тоғызыншы жеңісі күні Грем 10-шы жауынгерлік топтың қолбасшысы болды. Ол кем дегенде 18 маусымға дейін олармен бірге ұшып, 15-ші сәттілігін бағындырды. 1918 жылы 27 маусымда Грем Bristol Fighter ұшағымен шайқас кезінде ұшағының қозғалтқыш қақпағын жоғалтты. Қозғалтқыш қақпағының түсуі оның жоғарғы қанатын, сондай-ақ төменгі сол жақ қанат тіреуін зақымдады, бірақ Грем ұшақты сәтті жерге қондырды. 1918 жылдың 7 тамызында ол 9-шы жауынгерлік топқа қолбасшылық етіп, 16-шы жеңісін тіркеді. 23 тамызда ол Vizefeldwebel Иоганн Пюцпен бірлесіп, ұшақтармен броньды танктерге жасалған алғашқы сәтті шабуылға қатысты. 27 қыркүйекте ол 9-шы жауынгерлік топ құрамында ұшып келе жатып 25-ші ұшақты атып түсірді. 1918 жылдың қазан айында Jasta 34 эскадрильясына қайта оралды. Эскадрилья Рихтгофеннің «Ұшқыштар циркі» құрамындағы Jagdgeschwader I эскадрильясынан алынған «қалдықтармен» қайта жабдықталды. Жаңа жабдық бұрынғы Albatros және Pfalz истребительдеріне қарағанда жақсырақ болғандықтан жылы қарсы алынды. Гремнің соңғы үш жеңісі осы кезеңде Albatros D. Vs, Fokker Triplanes және Fokker D. VIIs ұшақтарында ұшқанда тіркелді. Соғыс аяқталғанға дейін ол 28 жеңіске жетті және 8 қазанда Pour le Mérite орденімен марапатталды. 1920 жылы 23 қарашада Гремге Баварияның Макс Жозеф әскери ордені (Militär Max Joseph Orden) табысталды. Бұл орден оны рыцарь (Ritter) дәрежесіне көтеріп, оған осы құрметті атақты және «фон» префиксін қосуға мүмкіндік берді. Осылайша Роберт Грем Роберт Риттер фон Грем атанды.

Соғыс аралық кезең

1919 жылы Грем Баварияға оралып, өз полкіне (8-ші Бавария артиллериясы) қайта қосылды және 1920 жылдың 31 наурызында Рейхсверден гауптман шенімен босатылды. Содан кейін ол Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университетіне түсіп, құқықтануды оқыды және Рудольф Гесспен қарым-қатынасын жаңартты. Гесс Мюнхенде оқыған студент және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гремнің басшылығымен кейде ұшқан бұрынғы ұшқыш болды, олардың бөлімшелері Госселиде орналасқан кезде. 1920 жылдың 2 қыркүйегінде Грем Элис Вильгельмина Адельхайд Браунға үйленді. Гремнен алты жас үлкен Алиса, Гремнің бөлімшесіндегі ұшқыш, 1918 жылдың 9 қазанында қаза тапқан лейтенант Ханс Браунның жесірі және Олимпиада жүлдегері болды. 1921 жылдың 1 шілдесінде олардың ұлы Хьюберт дүниеге келді. Алиса Гизела мен Саша есімді екі қызын осы үйге әкелді. Кейіннен Хьюберт Иоганн Райтелдің қызы Аннелизеге үйленді. 10 ай бойы ол Мюнхендегі әуе почта станциясын басқарды. Бұл оның мансабындағы маңызды бетбұрыс болды, себебі 1920 жылы ол болашақ Германия армиясының үгіт-насихат шебері Адольф Гитлерді сәтсіз Капп төңкерісін бақылау үшін Берлинге ұшырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гитлермен бірге Баварияда болған көптеген адамдар да нацистік кезеңде танымал болды. Германияға оралғаннан кейін Грем 1923 жылғы төңкеріске қатысты; берілген нацист ретінде ол "соғыс аяқталғанға дейін Гитлерге адал болды".

Қытайда

1924 жылы Грем, Ричард Уолтер, Роберт Хейберт және Вернер Шарлоттенбургпен бірге, Чан Кайшы үкіметімен Сунь Ятсен бастаған Кантондағы Қытай әуе күшін құруға көмектесу үшін шақырылды. SS Trier кемесімен сапарлаған ұшқыштар 13 қыркүйекте Гонконгқа жетті. Кеңес Одағы да Қытайға әскери кеңесшілер жіберді, олардың ішінде Грем Қытайда жүргенде танысқан Василий Блюхер мен Константин Рокоссовский болды. 1925-1926 жылдардың шегінде оның әйелі Элис және ұлы Губерт Кантонға Гремге қосылып, SS Coblenz кемесімен сапарлады. 1927 жылдың сәуір айының басында Грем отбасымен бірге Кантоннан шығып, Транссибір теміржолымен Харбин, Мәскеу және Варшава арқылы өтіп, 1927 жылдың 1 мамырында Мюнхенге келді. Мәскеуде Грем ұзақ жылдар бойы мектепте және соғыста дос болған Йозеф Рёмерге кеңестік байланыстарды орнатуға көмектесе алмады. Рёмер коммунист және нацизмге қарсы неміс қарсылығының мүшесі болды, кейін 1934 жылы Дахау концлагеріне қамалды. 1939 жылы Грем Рёмердің түрмеден босатылуына септігін тигізді. 1944 жылдың 19 маусымында Рёмер қайтадан тұтқындалып, Халық сотында (Volksgerichtshof) сотталғанда, Грем оған көмектесе алмады, Рёмер өлім жазасына кесіліп, 1944 жылдың 25 қыркүйегінде атылды.

Нацизм

1933 жылы Герман Геринг Греймді Германияның әуе күштерін қайта құруға көмектесуге шақырды. Веймар республикасының соңғы күндері Кеңес Одағының Липецк қаласы маңында құрылған құпия ұшу мектебі жабылуынан кейін ол бірінші истребитель ұшқыштар мектебінің командирі болып тағайындалды. 1919 жылғы Версаль келісімінің шарттарына сәйкес Германияға әуе күштеріне ие болуға тыйым салынғандықтан, ол өз ұшқыштарын жасырын түрде даярлады. 1934 жылдың 1 қаңтарында Грейм Рейхсверге қосылды және сол күні майор (майор) шеніне ие болды. Ұйымдық тұрғыдан ол 7-ші (Бавариялық) артиллериялық полкке (7. (Bayerisches) Artillerie Regiment), 7-ші дивизияға және Рейхслюфтфартминистрлігінің (RLM—Авиация министрлігі) 3-ші Ұшқыштар инспекциясына бағындырылды. 1 мамырда оған Манфред фон Рихтхофеннің құрметіне аталған, Доберицте орналасқан Jagdgeschwader 132 "Richthofen" (JG 132—132-ші истребитель авиаэскадрильясы) I тобының басшылығы тапсырылды. Бұл бөлім Reklamestaffel Mitteldeutschland (Орталық Германия жарнамалық эскадрильясы) деген жасырын атымен де белгілі болды. Ол 1935 жылдың 1 сәуірінде Inspekteur der Jagdflieger (Истребитель авиациясы инспекторы) болып тағайындалғанға дейін осы лауазымда болды. I. JG 132 тобының басшылығы майор Курт Бертрам фон Дёрингке жүктелді. 1935 жылдың 14 маусымында Грейм Дармштадт маңындағы Гризейм әуежайында орналасқан Deutsche Forschungsanstalt für Segelflug (Германияның жолсерпе ұшу зерттеу институты) -на сапар шекті. Ол DFS 230 көліктік жолсерпесін жасауға негіз болған жолсерпе прототипін тексеріп, сынақтан өткізді. Сол күні ол алғаш рет 23 жасар сынақ ұшқышы Ханна Рейчпен кездесті. 9 қыркүйекте Грейм LZ 127 Graf Zeppelin дирижаблімен Бразилияға сапар шегіп, 12 қыркүйекте Ресифеге жетті. Ол жерде бұрынғы Бірінші дүниежүзілік соғыс әрілесі Иоганн Пюцпен бірге Сан-Педро да-Алдейя және Сантосқа Junkers Ju 52 ұшағымен бірнеше рет ұшты. Сапарының себептері әлі де нақты емес. Ол 2 қазан күні Германияға оралып, LZ 127 Graf Zeppelin дирижаблімен Фридрихсхафен әуежайына келді. 1938 жылдың 1 ақпанында Грейм генерал-майор (бригадир генерал) шеніне көтерілді. 1938 жылы Грейм Люфтваффе зерттеу бөлімінің басшылығын қабылдады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Польшалық науқан аяқталғаннан кейін фон Грем Ұлыбритания шайқасына қатысқан 5-ші Флайеркорпстың (5-ші әуе корпусының) командирі болды. Грем 1940 жылдың 1 қаңтарында генерал-майор (Generalleutnant) және 19 шілдеде ұшқыштар генералы (General der Flieger) атағын алды. 1941 жылы Шығыс майданында оның корпусы бөлініп, «Сондерштаб Крим» деп аталды. 1942 жылдың сәуірінде ол Смоленсктегі Luftwaffenkommando Ost командашысы болды, өйткені оның корпусы сол жердегі алдыңғы шепте 8-ші Флайеркорпстың орнын басты. 1943 жылдың ақпан айында фон Гремге операциялар кезінде Орталық армия тобын қолдауды жалғастырған 6-шы Luftflotte басшылығы тапсырылды. «Цитадель» операциясының аясында фон Гремнің Luftflotte 1943 жылдың шілдесінде 730 ұшақпен қамтамасыз етті. Ауыр шығындарға байланысты 1944 жылдың маусым айына дейін шамамен 50 ғана ұшақ қолданысқа жарамды болды. 1942 жылдың 30 желтоқсанында оның ұлы Губерт соғыс тұтқынына алынды. Губерт генерал-лейтенант Юлиус Маймбергтің 11-ші эскадрильясындағы «Рихтгофен» 2-ші Ягдгешвадерде Солтүстік Африкада қызмет еткен батальон командирі болды. Ұшағына зениттік артиллериядан оқ тиген соң, ол Messerschmitt Bf 109 G 4 trop (Werknummer 16069 – заводтық нөмірі) ұшағымен Табарка мен Айн Драхам маңына мәжбүрлі түрде қонды.

Берлин, 1945 жылдың сәуір айы

1945 жылдың қаңтарында фон Грем Гитлермен келісім жасады: "Фюрерге сенген мен, және оны құрт, әлі де оған сенемін. Мен сатқын бола алмаймын. Мен емеспін!" 1945 жылы 24 сәуірде полковник Николаус фон Белоу Гитлердің бұйрығын орындап, Гремге дереу Берлиндегі Фюрербункерге баруға нұсқау берді. Сол күні сағат 23:45-те Грем Люфтваффе штабының бастығы генерал-флайер Карл Коллерге телефон соғып, Берлиндегі жағдай туралы ақпарат сұрады. Қосымша мәліметі бар Коллер телефон арқылы сөйлескісі келмеді. 25 сәуір күні сағат 11:00-де Грем мен Коллер жеке кездесті және Грем Гитлер айналасындағы жағдайдың нашарлауы туралы хабардар болды. Грем кейін Ханна Рейчті Леопольдскрон сарайынан алды, содан кейін екеуі Юнкерс Ju 188 ұшағын Нюбиберг әуеайлағынан Рехлинге дейін ұшып кетті. Берлин Берлин шайқасы кезінде кеңес әскерлерімен қоршалып алынған кезде, Грем Гитлердің бұйрығына жауап ретінде Рейчпен бірге Рехлиннен Берлинге ұшып келді. Бастапқыда олар Люфтваффе орталық сынақ полигонының, Erprobungsstelle Rechlin әуеайлағынан Gatow (оңтүстік-батыс Берлиннің ауданы) Focke Wulf Fw 190 ұшағында ұшып кетті. Кокпитте тек пилотқа орын болғандықтан, Рейч ұшақтың құйрығына кіріп, кішкентай авариялық тесік арқылы ұшаққа өтті. Ұшуды Хабтман Ханс Дортенманның басшылығындағы Jagdgeschwader 26-дан он екі Fw 190 ұшағы сүйемелдеді. Гатовқа қонғаннан кейін олар Канцлерлікке (Chancellery) ұшып бару үшін ұшақтарды ауыстырды; алайда олардың Fieseler Storch ұшағы Grunewald үстінде зениттік оққа түсті. Грем оң аяғына оқ тиіп, әрекетке қабілетсіз болды, бірақ Рейч газ және рульдік басқаруға жетіп, Бранденбург қақпасының жанындағы Тиергартендегі импровизацияланған әуе жолағына қонуға қол жеткізді. Олар тікелей Фюрербункеріне барды, онда Гремнің жарақаты емделді. Содан кейін Гитлер Гремді генерал-оберсттан генерал-фельдмаршалға (фельдмаршал) көтерді, оны осы атаққа ие болған соңғы неміс офицері етіп, Герман Герингтің орнына Люфтваффе бас қолбасшысы етіп тағайындады, Геринг жақында опасыздық жасағаны үшін қызметтен босатылған болатын. Осылайша Грем үшінші рейх кезінде Германия әуе күштеріне басшылық еткен екінші адам болды. Алайда Еуропадағы соғыстың аяқталуы жақындағандықтан, ол Люфтваффеде Oberbefehlshaber ретінде аз ғана уақыт қызмет етті. 28 сәуірде Гитлер Риттер фон Гремге Берлиннен кетуді бұйырды және Рейчтің оны Плонға ұшыруын, онда ол Генрих Гиммлерді опасыздық айыбымен қамауға тиіс еді. Сол түні екеуі Берлиннен шығып, Тиергартен әуеайлағынан шағын Arado Ar 96 ұшағымен ұшып кетті. Советтердің 3-ші шок армиясының сарбаздары Гитлер қашып кеткенін көрді деп қорқып қалды. Соғыстан кейінгі сұхбатында Рейч: "Біздің Фюреріміздің қасында өлмегеніміз ең қара күн болды", - деді.

Өлім

8 мамырда, Германияның капитуляциялаған күні, Грейм Австрияда американдық әскерлерге түсті. Оның тұтқынға алғандарға алғашқы айтқаны: "Мен Люфтвафенің басшысымын, бірақ менде Люфтвафе жоқ" болды. Грейм 24 мамырда Зальцбург түрмесінде өзіне-өзі қол жұмсады.