Кіріспе

Психологиялық эвристика. Шың-соңы ережесі – адамдардың бір оқиғаны бағалауы оның ең қарқынды сәтінде (яғни шыңында) және соңында сезінген әсерлеріне негізделген психологиялық эвристика болып табылады, оқиғаның барлық сәттерінің жалпы сомасы немесе орташа көрсеткішіне емес. Бұл эффект оқиға жағымды немесе жағымсыз болғандықтан тәуелсіз. Эвристика бойынша, оқиғаның шыңы мен соңынан басқа ақпарат жоғалмайды, бірақ ол ескерілмейді. Бұл оқиғаның жалпы жағымдылығы немесе жағымсыздығы және оның қанша уақытқа созылғандығын қамтиды. Осылайша, шың-соңы ережесі – жалпы кеңейтуді және ұзақтықты елемеудің нақты бір түрі.

Шолу

Пик-энд ережесі Барбара Фредриксон мен Дэниел Канеман ұсынған есте сақталған пайдалылықтың «снэпшот» моделіне негізделген. Бұл модель оқиғаның тұтас тәжірибе бойынша бағаланбай, керісінше, репрезентативтік эвристикасының нәтижесінде прототиптік сәттер («снэпшоттар») арқылы бағаланатынын көрсетеді. Адамдар көбінесе есте қалған оқиғалардың эмоциялық қарқындылығы «орташа» оқиғалардан гөрі жоғары екенін мойындамайды. Экстремалды естеліктердің ерекшелігін түзетуге келмейтін бұл жағдай, адамдарды сол экстремалды сәттерді бағаланатын «жиынтықтың» өкілі деп ойлауға әкелуі мүмкін. Мысалы, Бостон Ред Сокс командасының жанкүйерлерінен Ред Сокс жеңген кез келген ойынды еске түсіруді сұрағанда, көбінесе ең жақсы ойынды еске түсіреді. Бұл ойынның Ред Сокс командасының бұрынғы жеңістерін толық бейнелемейтінін олар тек ең жақсы ойынды еске түсіруді сұрағанда ғана түсінеді, бұл олардың кейініректегі эмоционалдық болжамдарынан көрінеді.

Жадыдағы жақындау бұрмалануы (яғни, неге аяғы есте қалады)

Адамдар сериялық позициялық эффекттерді көрсетеді, яғни олар тізбектердің басы мен соңындағы ақпаратты жақсырақ есте сақтайды, бұл құбылыстар сәйкесінше бастапқы әсер және соңғы әсер деп аталады. Гарбинский, Мореведж және Шив (2014) мақаласында ұзақ гедонистік тәжірибелер үшін тәжірибе соңына қарағанда басының жақсырақ есте сақталуы (соңғы әсер > бастапқы әсер) есте сақтаудың араласу эффектілерімен байланысты екенін көрсететін дәлелдер табылды. Мысалы, адам картоп чипсі жегенде, енді жеген чипсі туралы жаңа естелік қалыптасуы бұрын жеген чипстің дәмін еске түсіруді қиындатады. Гарбинский және әріптестері (1) соңғы әсерлер бастапқы әсерлерге қарағанда кішкентай тағамның (мысалы, 5 немесе 15 чип жеу) есте қалған ләззатын жақсырақ болжағанын, (2) адамдар тағамның соңғы уысынан гөрі алғашқы уысын нашаррақ есте сақтайтынын, бірақ (3) адамдарға алғашқы уыстың бағасын беру, тағамның жалпы ләззатын бағалау кезінде соңғы уыстың ләззатын ғана емес, алғашқы уыстың ләззатын да пайдалануына себеп болды.

Клиенттерге қызмет көрсету

Тұтынушылармен болатын қарым-қатынастың көпшілігі белгілі бір бастамасы мен аяқталуы бар, сондықтан олар шың-соңғы үлгіге сәйкес келеді. Осының салдарынан, тұтынушылармен кез келген жағымсыз оқиғаны анық оң шың мен соңын орнату арқылы жеңуге болады. Мұны клиенттерге ұнайтын музыка қосу, тегін үлгілер тарату немесе қызметкерге клиенттерге есікті ұстап тұру үшін жалақы төлеу арқылы іске асыруға болады. Скотт Страттен айтқандай, "Алмасуға көмектесетін сатушы жағымсыз тәжірибелерді жоя алады. Ұзақ кезекте күту және киім ауыстыратын бөлмедегі жаман музыка ұмытылып кетеді". Де Маейер мен Эстелами кейде бренд бағасын қажетті деңгейден жоғары көтеру брендтің анықтамалық бағасын қалпына келтіруге көмектеседі деп санайды. Дегенмен, осы тактиканың қауіптеріне байланысты, ол тек белгілі жағдайларда ғана тиімді болуы мүмкін. Біріншіден, бұл тактиканы тек сирек және қысқа мерзімде қолдану керек. Егер бренд баға деңгейін жиі өзгертетін болса, бұл тұтынушыларды шатастырып, оны "сенімсіз" деп қарауы мүмкін. Бағаның ұзақ уақыт бойы ерекше жоғары деңгейде болуы тұтынушылардың баға туралы түсінігін бұрмалап, тұтынушыларды жоғалтуға әкелуі мүмкін. Екіншіден, бұл тактика жиі сатып алынатын өнімдерге (мысалы, тағам, музыка, хош иіссулар) ең қолайлы, себебі сатудың жиілігі бағаның ең жоғары кезеңіндегі сатудың жоғалту әсерін азайтады.

Айналма

Канг, Дэниелс және Швайцердің зерттеуі бинарлық оқиғалар тізбектеріне қатысты шыңның соңы ережесін кеңейтетін "жолақ соңы ережесін" ұсынды. Олар екілік оқиғалар тізбегі үшін (мысалы, жұмысшыларға қайта-қайта қиын немесе оңай тапсырмалар берілгенде) жолақтардың шыңдардың психологиялық аналогы екенін дәлелдеді. Олар ерікті жұмыскерлердің жұмыстан кету шешімдеріне "жолақтар" (яғни жұмысшы бір-бірінен кейін көптеген қиын тапсырмаларды орындағанда) және "соңы" (яғни жұмысшының соңғы тапсырмасы қиын болғанда) пропорционалды түрде әсер ететінін анықтады.

Демалыс

2006 жылы Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласындағы Кантербери университетінде демалыс кезінде сезілген бақытқа «жоғары нүкте – соңғы әсер» ережесінің ықпалын талдау мақсатында зерттеу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде қатысушылардың есте қалған жалпы бақыты шамамен «жоғары нүкте – соңғы әсер» ережесімен болжалды, бірақ одан да дәлірек «ең есте қаларлық немесе ең ерекше 24 сағаттық кезеңдегі» бақыттарымен анықталды. Зерттеуде екі түрлі атмосферасы бар эксперименттер бар, бірі оң, екіншісі теріс. Әр экспериментте студенттер әртүрлі ұзындықтағы бағалаудың екі нұсқасын алды. Жалпы жағымсыз бағалаудың ұзартылған нұсқасы соңында қосымша орташа жағымсыз бағалау бар. Сол сияқты, ұзартылған оң бағалау қосымша орташа оң бағалаумен аяқталады. Екі экспериментте де студенттер ұзартылған бағалауды көбірек ұнады және онымен жұмыс істеу оңай болды деп хабарлады. Нәтижелерге сүйене отырып, Хугерхайд мұғалімдерге кері байланысты бағалаудың ең жақсы бөлігімен аяқтау арқылы құрылымдауға кеңес береді. Егер бағалау жалпы жағымсыз болса, жағымсыз пікірлердің ең жағымды немесе қабылдауға оңай бөлігімен аяқтаған жөн. Сол сияқты, оң бағалауды жағымсыз емес, жақсы тұжырыммен аяқтаған абзал.

Сын

Пик-энд ережесіне қатысты сын әдетте күрделі психикалық бағалауды тым қарапайым модельге келтіруден туындайды. 2008 жылғы зерттеу пик-энд ережесін қамдайтын деректер тапты, бірақ сонымен бірге ол "есте сақталатын тәжірибелік құндылықты өте жақсы болжамайтынын" және тәжірибедегі ең есте қаларлық сәттегі қанағат ең жоғары нүктедегі немесе соңындағы қанағаттан гөрі есте сақталатын қанағатты жақсырақ болжайтынын көрсетті.