Қызыл Жұлдызды Крест Орденының Тарихы мен Қызметі

Кіріспе

Еуропалық католиктік діни орден

Қызыл жұлдызды крест рыцарлары (Ordo Militaris Crucigerorum cum Rubea Stella, Crucigeri cum rubea stella, Crucigeri stellati, Stelliferi, Kreuzherren mit dem Roten Stern, пост-номиналдық әріптері: O. Cr., O. Crucig.) сонымен қатар Қызыл жұлдыздың крестшілер әскери ордені ретінде белгілі, Чехия мен Австрияда кездесетін католиктік діни орден. Бұл Богемияда пайда болған жалғыз діни орден және әлемде әйел құрған жалғыз ерлер діни ордені. Орденнің руханилығы қазіргі таңда екі негізгі бағыттан тұрады: біріншісі – бұрынғы біріктірілген приходтардағы пасторлық қызмет, екіншісі – орденнің негізін қалаушы, Богемиялық Агнес қасиетті әйелдің орденге сыйлаған қамқорлық және милостың дәстүрі. Орден қазіргі уақытта регуляр канониктер қауымдастығы болып табылады. Орден тарихында бар болған діндар бауырлар институты 18 ғасырда жойылды. Орденнің бас генералы аббаттың батасын алып, Ұлы магистр және генерал атағын иеленеді. Оның резиденциясы Карл көпірінің етегіндегі Ескі қаладағы Прага крестонос монастырында орналасқан. 2021 жылдың 1 қаңтарына сәйкес, Орденде 18 мүше бар.

Орта ғасырлар

1233 жылы Богемияның қасиетті Агнес Прагадағы монастырында францискандық үшінші тартибінің ауруханалық бауырластығын құрды. Бұл қауым әскери медбикелер орденінен шабыттанды, ол қарттарға, науқастарға және басқа да мұқтаж адамдарға қамқорлық жасауға арналған. 1235 жылы ауруханаға Богемия патшайымы, Агнес анасы, бұрын Тевтон орденіне тиесілі мүлікпен мол сыйлық берді. Бірнеше жылдан кейін, 1237 жылы орден ресми түрде Әулие Августин ережесі бойынша Рим Папасы IX Григорийдің бекітуімен құрылды. Орденнің салыстырмалы түрде анық шығу тегіне қарамастан, оның басталуы аңыздарға, әсіресе барокко дәуірінде жатады: дәстүрлі түрде оның тамыры Киелі жерге барып жеткен. Алайда, 1356 жылғы орденнің пергаменттік китабында крестшілер ұрпағы туралы ешқандай сілтеме жоқ. 1252 жылы орден өзінің қазіргі орнына Прага көпірінің табанына көшіп келді, онда оның мүшелері ауруханаға ғана емес, сонымен қатар көпірді күзетуге де жауапты болды. Оның атына «Прага көпірінің табанында» деген қосымша қосылды. Орден өз қызметін Чехияның басқа да аймақтарына (Ческе-Будеёвице, Хеб, Литомержице, Стрибро, Зноймо-Градиште және т.б.) таратты. Агнес әпкесі, ханшайым Аннаның арқасында орден тіпті Силезия астанасы Вроцлавқа дейін кеңейді. Орден мүшелері 1292 жылы Рим Папасы IV Николай бекіткен қару-жарақ тағу дәстүрін сақтады. Ұлы магистр әлі де қылышпен қаруланған. Кейіннен орденді Рим Папалары X Клемент және XII Иннокентий әскери орден ретінде мойындады. Бұл тағайындама Әулие Адалберт кафедрасының ұзақ уақытқа созылған бос тұру кезеңінің аяқталуын білдірді. Содан бері Прага архиепископтары шамамен жүз елу жыл бойы Ұлы магистр лауазымын атқарды. Осылайша орден беделді рөлге ие болды, бірақ сонымен бірге ол кедейленіп қалған Прага епархиясын экономикалық жағынан қолдау және оның дамуын қаржыландыруға міндетті болды. Осы ұзақ кезеңде Әулие Адалберт ордасындағы соңғы екі Ұлы магистр, Харрахтың Арношт Войтех және Вальдштейннің Ян Бедрих ерекше атауға лайық. Арношт Войтех Харрах 1623 жылы орденнің басшысы болды және 1626 жылы Рим Папасы VIII Урбан оны кардинал етіп тағайындады. Ол 1667 жылы қайтыс болды, бұл оны орденнің ең ұзақ қызмет еткен Ұлы магистрі етті. Ол қайтыс болғаннан кейін Ян Бедрих Вальдштейн өзінің алдыңғысының еңбегін жалғастыра отырып, жаңа Ұлы магистр болды. Ол Карл көпіріндегі монастырды қайта құруды жалғастырды, оны архитектор Дж. Б. Матэй жобалаған жаңа шіркеуді салып аяқтады. 1692 жылы Ян Бедрих Вальдштейн, оның кейінгі мұрагері және содан кейін орденнің преоры Жири Игнац Поспихалдың көмегімен, бүгінгі Slavia кафесі орналасқан Прагадағы Národní třída көшесінің бұрышында Санкт-Агнес ауруханасының құрылысын аяқтады. Орден 18 ғасырдың бірінші жартысында да өркендеді. Франкенфельдтік Жохан Франциск Франшимонт Ұлы магистрі Рим Папасы XI Клементтен өзі және оның мұрагерлері үшін митра және басқа да понтификалық белгілерді (крозиер, кеуде айқасы, сақина) пайдалану құқығын алды. Бұл құқық кейіннен Зноймо маңындағы Храдиштедегі Кипполит монастырының провостына да берілді. (Ватиканның екінші кеңесіне байланысты реформалардан кейін бұл құқық тек орденнің Ұлы магистріне ғана тиесілі.) 18 ғасырда орден өз қызметін Богемияның жерлерінен тыс жерлерде де кеңінен жүзеге асырды. 1723 жылы Братиславадағы Сент-Мартин және Леопольд ауруханасына, 1733 жылы Венадағы Карлскирхеге орнатылды. 1770 жылы Мария Тереза Буда сарайындағы көрнекті приходты басқару құқығын орденге тапсырды. Осы кезеңде орден барокко дәуірінің ұлы суретшілерін жұмысқа алды. Килиан Игнац Диенценхофер Карловы-Варидегі Магдалина шіркеуін, ал Иоганн Бернхард Фишер фон Эрлах Венадағы Карлплацтағы Қасиетті Карл Борромео шіркеуін салдырды. Суретшілер Вацлав Вавриньец Райнер, Петр Брандл, Карел Шкрета және Михаэль Виллман орден үшін жұмыс істеді.

In 1233, St. Agnes of Bohemia founded a hospital fraternity of Franciscan tertiaries at her monastery in Prague. This community, inspired by the nursing military orders, was dedicated to the care of elderly, sick and other needy people. In 1235 the hospital was richly endowed by the Queen of Bohemia, Agnes's mother, with property formerly belonging to the Teutonic Knights. A few years later, in 1237 the Order had been formally constituted under the Rule of St. Augustine by Pope Gregory IX. Despite relatively clear origins of the Order, its beginnings used to be subject of legends, especially in the Baroque period: Traditionally its roots were traced back to Holy Land. Nevertheless, in a parchment Breviary of the Order, dated 1356, the account of foundation contains no allusion to such a crusader lineage. The Order moved to its present residence at the foot of the Prague Bridge in 1252, where its members not only took care of the hospital, but also became bridge keepers. The addendum "at the foot of the Prague Bridge" was attached to its name. The Order eventually spread its activities into other places in the Czech lands (České Budějovice, Cheb, Litoměřice, Stříbro, Znojmo Hradiště, etc.). Thanks to Agnes's sister, Princess Anna, the Order expanded even to Silesian capital Wrocław. Members of the Order used to wear arms, a custom which was confirmed in 1292 by the Pope Nicholas IV. The Grand Master is still invested with a sword. The Order has been later on recognized as a military order by popes Clement X and Innocent XII. This appointment marks the end of a long period of sede vacante of the St. Adalbert's See. Since then, archbishops of Prague had held the post of Grand Master for almost a hundred and fifty years. The Order thus gained a prestigious role, yet at the same time it was obliged to economically support the impoverished Prague Diocese and to finance its development. Of this long period, the last two Grand Master on the St. Adalbert's See, Arnost Vojtěch of Harrach and Jan Bedřich of Waldstein, are worth mentioning. Arnost Vojtěch of Harrach became the head of the Order in 1623 and was appointed Cardinal by Pope Urban VIII in 1626. He died in 1667, making him the longest serving Grand Master of the Order. After his death, Jan Bedřich of Waldstein became a new Grand Master, building on the work of his predecessor. He continued the reconstruction of the monastery at Charles Bridge, which he completed with the construction of a new church designed by the architect J. B. Mathey. In 1692, Jan Bedřich of Wallenstein, with the help of his later successor and then Prior of the Order, Jiří Ignác Pospíchal, completed the building of St. Agnes Hospital, which stood on the site of today's Slavia Café at the corner of Národní třída in Prague. The Order flourished also in the first half of the 18th century. Grand Master John Francis Franchimont of Frankenfeld was granted by Pope Clement XI the right to use mitre and other pontifical insignia (crosier, pectoral cross, ring) for himself and his successors. This right was later given also to the provost at the monastery of St. Hippolytus in Hradiště near Znojmo. (After the reforms related to the Second Vatican Council, only the Grand Master of the Order has this privilege.) During the 18th century the Order spread its activities to various places outside the Lands of the Bohemian Crown. In 1723 it was installed at the hospital of St. Martin and Leopold in Bratislava, in 1733 at the Karlskirche in Vienna. In 1770 Maria Theresa invested the Order with the administration of the prominent parish at Buda Castle. During this period, the Order hired great artists of the Baroque era. Kilian Ignaz Dientzenhofer built the Church of St. Mary Magdalene in Karlovy Vary, while Johann Bernhard Fischer von Erlach built the Church of St. Charles Borromeo in Karlsplatz, Vienna. The painters Václav Vavřinec Reiner, Petr Brandl, Karel Škréta and Michael Willmann used to work for the Order.

19 ғасыр

ХVІІІ ғасырдың соңғы үштен бірі де орден өмірінде маңызды өзгерістермен ерекшеленді. Жозефина реформалары тұсында Прагадағы (Písané lázně) және Братиславадағы Сент-Мартин мен Леопольд ауруханалары жабылды. Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерде орденнің рөлін төмендету тенденциясы 19-ғасыр бойына жалғасты. Прага Карлинде Богемиядағы алғашқы балалар бағдаршасын құрған Ұлы шебер Йозеф Антонин Кёлердің бастамасы орденнің бастапқы харизмасының белгілі бір ауысуы немесе, мүмкін, жаңаша білінуі деп сипатталуы мүмкін. Көптеген ерте барокко стиліндегі ғимараттар заманауи модерн және необарокко стиліндегі ғимараттармен алмастырылды. Дегенмен, бұл күш-жігер тек архитектураға ғана бағытталған жоқ. Осы кезеңде орден үшін басқа да көрнекті суретшілер жұмыс істеді, әсіресе «Ұлттық театр буыны» деп аталатын Йозеф Вацлав Мыслбек, Франтишек Женишек және Вацлав Брожик. Орден өмірінің экономикалық жағына да назар аудару қажет, бірақ оны тағы да тарихи зерттеулер арқылы анықтау керек. Алайда, бізге орденнің Карл көпіріне жақын орналасқан сыра зауыты Чехия жерінде алғашқы болып сыраны бөтелкеге құюды бастағаны (1841) белгілі.

1900-1945 жылдар

Ұлы шебер Франтишек Ксавер Мараттың қызметінің алғашқы он жылдығы орденнің кең көлемді құрылыс дамуымен белгіленді, ол Карл көпіріндегі монастырды қайта жаңғыртумен (1908–1912 жж.) аяқталды. Оның орнын басатын, ең ұзақ қызмет еткен екінші Ұлы шебер Йозеф Власакқа күтпеген міндеттер тапсырылды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың ауыр жылдарында қызметке кірісіп, Бірінші Республиканың қиын кезеңін бастан өткерді, одан кейін нацистік оккупация жылдары келді және коммунистік режимнің сталиндік кезеңінде дүние салды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлы шебер монастырь мен оның ауруханасы үшін азық-түлік тапшылығымен күресуге мәжбүр болды. 1918 жылдан кейін, жас Чехословакия республикасының алабұрлы атмосферасында және чех қоғамындағы католиктерге қарсы сезімде монастырларды тарату туралы әңгімелер қозғалды. Бұл әрекет сол кезде тек чех жерлерінде жұмыс істейтін орден үшін өлімге әкеп соқтыратын еді. Осыған байланысты Ұлы шебер орденнің барлық мүшелерін АҚШ-қа көшіруді жоспарлап отырды. Бақытымызға орай, жағдай біртіндеп тұрақтанды және орден өзінің дәстүрлі орындарында қызмет етуді жалғастыра алды. Чехословакияның жер реформасы мен Ұлы депрессия салдарынан туындаған экономикалық қиындықтарға қарамастан, орден өзінің әлеуметтік қызметін жалғастырды және Прагадағы На Франтишкудегі Сент-Агнес монастырын қалпына келтіруді және Праганың маңындағы жаңа шіркеулерді салуды жомарттықпен қаржылады. 1938 жылы Мюнхен келісімінен кейін, Чехословакияның бір бөлігі нацистік Германияға өткеннен кейін, орденнің көптеген приходтары (Батыс Богемияда) Чехословакия шекарасының сыртында қалды. Кенеттен туындаған жағдайға байланысты және орден басқаратын приходтардағы сенімділердің рухани қажеттіліктерін ескере отырып, орден мен Вышші-Брод цистерциандық аббаттығы арасында келісімге қол қойылды. Келісімнің мақсаты пасторлық көмек көрсетуде өзара көмек көрсету болды: Крестшілер чех тілді халық тұратын аумақтардағы цистерциандық приходтарды басқаруды өздеріне алды; Германияға өткен аумақтардағы кейбір крестшілер приходтарын Вышші-Брод цистерциандары басқарды. 1941 жылы Прага архиепискобы кардинал Карел Кашпар дүниеден өткенге дейін орденнің бас шебері нацистердің бұйрығымен Брноға көшіп кетуге мәжбүр болды, онда ол Ескі Брнодағы Августин аббаттығында баспана тапты. Бір жылдан кейін, 1942 жылы, орденді неміс басқыншылары Карл көпірінің жанындағы монастырды тастауға мәжбүр етті. Соғыс аяқталғаннан кейін орденнің басты шіркеуі – Карл көпіріндегі Сент-Францисктегі қызметтен де бас тартуға тура келді. Соғыс кезінде орден мүшелерінің кейбіреулерін нацистер қудалады: Карел Вайс және Ладислав Сировы Дахау концлагерінде түрмеге қамалды. 1945 жылдың мамыр айында Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Карл көпірінің жанындағы монастырда діни өмір қайта жанданды. Чехословакиядағы неміс халқының мәжбүрлі түрде көшірілуіне байланысты, орденнің неміс тілді мүшелері 1946 жылы өздерінің қауым мүшелерімен бірге Германияға кетті. Дегенмен, орденнің діни қызметкерлері орденнің басты шіркеуінде қызмет етуді жалғастыра алды. Коммунистік кезеңде Киелі Францискте әрдайым кем дегенде бір крестші діни қызметкер болды. Бұрын "мемлекеттік мақұлдаудан" айырылмаған орденнің бұл діни қызметкерлері әртүрлі приходтарда қызмет атқарды. Орден мүшесі Франтишек Вернер Прага архиепискобы Франтишек Томашек құрған "Собордан кейінгі кітапхананың" (Екінші Ватикан кеңесінің реформаларын жүзеге асыруға көмектесетін кітапхана) алғашқы кітапханашысы болды. 1958 жылдың желтоқсан айында Ұлы шебер Йозеф Власак дүниеден өткеннен кейін, бұл лауазым 1988 жылға дейін бос болды. 1988 жылы мемлекет шіркеуге қарсы саясатын жеңілдеткен кезде доктор Ладислав Сировы орденнің 46-шы Бас шебері және генералы болып сайланды. Оны Прага архиепископ сарайының шіркеуінде өткен жеке рәсімде кардинал Франтишек Томашек қызметке тағайындады. Жеке жағдайға байланысты жаңа Бас шеберді сайлау жүргізілмеді. Епископ Франтишек Лобкович OPraem Орденнің басқаруын уақытша Әулие Тақтан алған рұхсатпен өз қолына алды. Тек 2001 жылы орденнің Хлум-Свате-Маридегі зыярат орнының ұзақ жылдар бойы басшысы болған Жири Копейско орденнің 47-ші Бас шебері болды. 2011 жылы зейнетке шыққаннан кейін оның орнын қазіргі 48-ші Ұлы шебер Йозеф Шедивы, Киёв маңындағы Ветеров епархиясының бұрынғы приходьясы, дәрігерлік білімі бойынша фармацевтика ғылымдарының докторы иеленді. 2015 жылы орденнің мүшесі Ярослав Птачек Папа Франциск тарапынан марапатталды. Орденге және әсіресе орденнің жастарындағы еңбегі үшін оған жоғары паптық награда – Pro Ecclesia et Pontifice табысталды. Коммунистік кезеңнен кейін орден өзінің қасиетті негіздеушісінің шарықтарын орындауға ұмтылып келеді: Крестші діни қызметкерлері Чехия мен Австриядағы бұрынғы "қосылған" приходтарда қызмет ететін болса, орден өзінің бастапқы миссиясын орындап келеді (Қыздар католик гимназиясын қорғау, Сент-Борромеоның Мәрхаметті қарындастарының ауруханасын демеу, Крестшілер медбикелік қызметін және Крестшілер үйімдік паллиативтік күтімін құру).

The first decade of the service of Grand Master František Xaver Marat was marked by extensive building development of the Order, which was crowned by the reconstruction of the monastery at Charles Bridge (1908 1912). The tasks that awaited his successor and the second longest serving Grand Master Josef Vlasák were of a completely different nature. He took office during the hard years of World War I, continued through the difficult period of the First Republic followed by the years of Nazi occupation, and passed away during the Stalinist period of the Communist regime. During the World War I, the Grand Master had to deal with a severe shortage of food for both the monastery and its hospital. After 1918, in the turbulent atmosphere of the young Czechoslovak republic and in the anti Catholic sentiment that resonated in Czech society, there were talks about the dissolution of monasteries. This suppression would have had fatal consequences for the Order operating at that time only in the Czech lands. In this context, the Grand Master was preparing the possible relocation of the entire Order to the United States. Fortunately for the Church, the situation eventually stabilized, and the Order was able to continue to serve in its traditional locations. Despite the economic difficulties caused by the Czechoslovak land reform and the Great Depression, the Order continued its social activities and generously financed the restoration of the Convent of Saint Agnes in Prague Na Františku and constructions of new churches in Prague's suburbs. After the Munich Agreement in 1938, when part of Czechoslovakia fell to Nazi Germany, a significant number of the Order's parishes (in western Bohemia) found themselves outside the Czechoslovak borders. Due to the sudden situation and with regard to the spiritual needs of the faithful in the parishes administered by the Order, an agreement was signed between the Order and the Cistercian Abbey of Vyšší Brod. The aim of the agreement was mutual assistance in pastoral care: The Crusaders took over the administration of Cistercian parishes in territories with Czech speaking population; reciprocally some Crusader parishes in territories ceded to Germany were administered by Cistercians of Vyšší Brod. In 1941, just before the death of the Archbishop of Prague, Cardinal Karel Kašpar, the Grand Master of the Order was forced by the Nazis to move to Brno, where he found shelter in the Augustinian Abbey in Old Brno. A year later, in 1942, the Order was forced by the German occupiers to leave its convent near Charles Bridge. At the end of the war, the Order even had to give up the ministry at the main church of the Order, St. Francis at Charles Bridge. During the war, some of the Order members were persecuted by Nazis: Karel Weis and Ladislav Sirový were imprisoned in the Dachau concentration camp. The end of World War II in May 1945 enabled the revival of religious life in the monastery near Charles Bridge. Due to the forced transfer of the German population of Czechoslovakia, the German speaking members of the Order left for Germany along with their parishioners in 1946. Nevertheless, the priests of the Order could still continue to serve at the main church of the Order – throughout the communist period there was always at least one Crusader priest at St. Francis. These priests of the Order who have not been withdrawn from “state approval” used to serve in various parishes. Member of the Order František Verner became the first librarian of the so called Post Conciliar Library (a library to help implement the reforms of the Second Vatican Council) founded by Archbishop of Prague František Tomášek. Since the death of Grand Master Josef Vlasák in December 1958, the office had been vacant until 1988. In 1988, at the time of the mitigation of the state's anti church policy, Dr. Ladislav Sirový was elected the 46th Grand Master and General of the Order. He was installed in office by Cardinal František Tomášek in a private ceremony in the chapel of the Prague Archbishop's Palace. Regarding the personal situation, the election of a new Grand Master was not proceeded with. Bishop František Lobkowicz OPraem temporarily took over the administration of the Order by the will of the Holy See. It was only in 2001 that Jiří Kopejsko, a long time provost at the Order's pilgrimage site at Chlum Svaté Maří, became the 47th Grand Master of the Order. After his retirement in 2011, he was succeeded by the current 48th Grand Master Josef Šedivý, former parish priest of the Parish Věteřov near Kyjov, Doctor of Pharmacy by degree. In 2015, a member of the Order, Jaroslav Ptáček, was honoured by Pope Francis. For his merits for the Order and especially for the Order's youth, he was awarded with the high papal decoration Pro Ecclesia et Pontifice. Throughout the post communist period, the Order has been striving to fulfil the charism of its saint founder: While Crusader priests still serve in former so called incorporated parishes in the Czech Republic and Austria, the Order lives up to its original mission (patronage of the Girls Catholic High School, sponsorship of the Hospital of the Sisters of Mercy of St. Borromeo, foundation of the Crusader Nursing Service and the Crusader Home Hospice).