Кіріспе

Француз актері Жерар Филип (Gérard Philipe) (нағыз аты – Жерар Альбер Филип, 4 желтоқсан 1922 – 25 қараша 1959) – 1944 және 1959 жылдар аралығында 32 фильмде ойнаған көрнекті француз актері. Ол 1940-жылдардың соңында француз киносының поэтикалық реализм қозғалысының келелі кезеңінде танымал болды. Оның ең белгілі туындылары: «Осындай сүйкімді кішкентай жағажай» (1949), «Сұлулық және шайтан» (1950), «Фан-Фан – лалапаң» (1953), «Монпарнас 19» (1958) және «Қауіпті байланыстар» (1959). Мансабында ол сол дәуірдің ең танымал әйел актерлерімен бірге ойнады, олардың ішінде Жанна Моро, Мишель Морган, Мишелин Пресли, Даниэль Даррьё, Джина Лолобриджида және Анук Эйме бар. Сәтті кино мансабынан өзге, ол сонымен қатар жоғары бағаланған классикалық актер болды, кейін Жан Вилардың «Théâtre national populaire» ұлттық халық театрының мүшесі атанды, онда француз драмасының репертуарындағы көптеген атақты пьесаларды сахналады. Өмірінің соңына дейін ол соғыстан кейінгі кезеңнің басты жұлдыздарының бірі болды. Оның бейнесі жас және романтикалық күйінде сақталды, осылайша ол француз киносының ең сүйікті мәдени иконаларының біріне айналды.

Ерте өмір

Жерар Альберт Филип 1922 жылғы 4 желтоқсанда Канн қаласындағы (Альп-Маритим) Лес-Синьант вилласында дүниеге келді. Оның әкесі Марсель Филипп (1893-1973) – бай адвокат, бизнесмен және Лазурлық жағалау мен Париждегі түрлі қонақ үйлердің иесі болғандығымен белгілі, ал анасы – Мария Элиза "Мину" Филипп, туған тегі Вилетте (1894-1970). Жерардың Жан есімді бір жас үлкен ағасы болған. Анасы Шартр қаласындағы кондитердің қызы және Прагадан келген чех эмигранты болды. Осылайша, Филиптің анасының шешесінен тараған чех қаны төрттен бірін құрайды. 1936 жылы әкесі «Croix de Feu» ұлтшыл лигасына мүше болып қосылып, кейіннен Жак Дорио мен оның француз ұлттық социализмі туралы арманына уысынып, Француз халық партиясына қосылды және Канн федерациясының хатшысы болды. 1928 жылы Жерар ағасы Жанмен бірге Канндағы мариандықтар басқаратын Станислав институтының орта мектебіне оқуға түсті, онда ол жақсы оқушы болып ерекшеленді. Соғыс басталғанда ол бакалавриатты бітірді. Жастық шағында Филип Парижге Драмалық өнер консерваториясына оқуға барар алдында актерлік шеберлік сабақтарын алды. 1940 жылы Филипптер отбасы Грасс қаласына көшіп, Марсель Грасс қаласындағы Парк-Палас қонақ үйін басқарды. Парк-Палас қонақ үйінің иесі ретінде әкесі 1940 жылы Муссолини штабын, ал 1943 жылы нацистік штабты орналастырды. Алайда, осы 1940-жылдардың басында көптеген суретшілер бос аймаққа жиналды, Лазурлық жағалау қарқынды қызметтің ортасына айналды. 1941 жылы Филипп Ниццада заң факультетіне оқуға түсті, себебі оның әкесі сияқты заңгер болуы күтілді. Бірақ анасына сыр бергеннен кейін, ол актер болу үшін осы жолдан бас тартуды ойлады, бірақ әкесі бұл шешімге қарсы болды. Сол жылы режиссер Марк Аллегрет Мариямен танысты, ол күйеуінің қонақ үйінде кейде болжам жасаумен айналысатын. Ол баласының театрға деген құштарлығын білген соң, режиссерді сынаққа шақырды. Сөйтіп, ол Жерарды сынақтан өткізіп, Жак Девальдың «Этьен» пьесасынан бір көрініс орындауын сұрады. Ол «кез келген сәтте жарылатын сияқты күшті жаныбарлық сезімге» таң қалды. Режиссер оған Ниццадағы «Жас кино орталығына» (Center des jeunes du cinema) оқуға кеңес берді, содан кейін Канндағы Жан Уолл мен Жан Хьюеттен драма сабақтарын алуға жіберді. Филипп 1942 жылы Ниццадағы заң факультетіне қабылданғанмен, Лазурлық жағалаудағы, 1940 жылдан бері бос аймақтағы көптеген босқын суретшілермен танысқаннан кейін, актер болуға бекінді, ал анасы осы жолында оны толық қолдады.

Ертедегі тәрбие

Филип 1942 жылы Морис Клош алдында «Океан кадеттері» атты приключенческий фильмге кастингке түсті, бірақ рөл алмады. Ол сондай-ақ Даниель Делормен бірге «Жасыл бидай» (Le Blé en herbe) үшін эссе жазды, бірақ жоба Виши режимі тарапынан цензураланды. Соңында ол Андре Руссеннің «Ол үлкен қыз өте қарапайым» пьесасында театр сахнасында дебют жасады. Премьерасы 11 шілдеде Канн казиносында өтті. Пьеса үлкен жетістікке ие болды және Францияның оңтүстігінде, сондай-ақ Швейцарияда гастрольдік сапарда болды. Оның талантын әріптестері жоғары бағалады және мойындады. Анасының ырым-жырымдарына сәйкес, ол тегіне «е» әрпін қосты, соның салдарынан оның аты мен тегі 13 әріптен тұратын болды. Ол осы есімді өмірінің соңына дейін кәсіби қызметінде пайдаланды. Париждегі Драмалық өнер консерваториясында оқыған кезде Филипп 1943 жылдың 11 қазанында Ниццада, Жорж Дукингтің қойылымында Париждегі Геберто театрында дебют жасады. Ол Жан Жирадустың «Содом және Гоморра» (1943) пьесасында Эдвиж Фейлермен бірге Ангел рөлін ойнады. Бұл қойылым коммерциялық сәттілікке жетті және екі жүзден астам қойылымдар өткізілді. Осы рөлінің арқасында ол бірден танымал болды. Сахнадағы жетістігі оған киноға шақырулар әкелді және бес жыл ішінде ол кинода халықаралық деңгейде атышулы атанды. 1943 жылы Филипп Андре Агеттің «Жас қыз біледі» пьесасымен гастрольдік сапарда болды, ол Парижде сәттілікке ие болды. Ол актерлік шеберлігін көрсетті. Марк Аллегрет оны ағасы Ив режиссерлік еткен «Армандар жәшігі» (La Boîte aux rêves) фильмінде эпизодтық рөлге алды, содан кейін «Гүлдер алаңындағы кішкентай қыздар» (Petites du quai aux fleurs) фильмінде шағын рөл берді. Филипп отбасы Париждің 10-шы округіндегі Парадис көшесіне көшті. Жерар қаржылық тәуелсіздігіне қол жеткізіп, Сен-Жермен-де-Предегі Дракон көшесінде Жаков Сигурдпен бірге тұрды. Оның досы, оның ойнаған фильмдерінің сценарийлерін және диалогтарын жазған, оны заманауи әдебиетпен таныстырды және Альбер Камюдің «Калигула» романымен таныстырды. Ол жиырма жасында Жан Жирадустың «Содом және Гоморра» пьесасындағы Ангел рөлінде алғашқы табысқа және атына ие болды. Театр директоры Жак Эберто былай деді: «Біз алғашқы репетициялардан бастап-ақ осы жас актерге ештеңе үйрете алмайтынымызды түсіндік. Ол өмірмен толы болды». Сәттілікке қарамастан, Жерар Филипп Ұлттық Драмалық өнер консерваториясына түсіп, Денис д’Инестен сабақ алды және келесі жылы комедиядан екінші жүлде жеңіп алды, бірінші курсқа қарамастан қатысуға қабылданды. Консерваторияда 1944 жылы болашақ ақын Жорж Перромен танысты, олар өмір бойы байланыста болды. 1943 жылдың ақпан айында Филипп Канн дәрігерінен үш жыл бұрын плевритпен ауырғанын және оның денсаулығының әлсіз екенін растайтын анықтама алды: «1,83 метрге 65 кг», бұл оған медициналық комиссиядан босатылуға мүмкіндік берді. 1943 жылдың маусым айында тағы бір анықтама жасалды. Бұл плеврит жас жігіттің денсаулығына кейіннен алаңдаушылық тудырды. Оның кейбір достары Қарсылық қозғалысына қосылса, Жерар Филипптің олар туралы білгені белгісіз: Филип мырзаның пікірлері оларды күдікке түсірген болуы мүмкін. Жерар Филипп соңғы сәтте ғана Қарсылық қозғалысына қосылды. 1944 жылдың 20-25 тамызы аралығында ол Парижді азат етуге қатысты, атап айтқанда Париждің Хотел де Вильден, Роджер Стефанның басшылығымен отыз адаммен бірге. Қазан айынан бастап Жорж Ле Руадан сабақ алды. «Ол мені тік тұруға, тізелерімді кең жайып, өмірге дені сау адамдай қарауға үйретті». 1945 жылы оның әкесі Марсель, жаумен байланыс жасағаны және ұлтқа қарсы топқа мүше болғаны үшін қамауда өлім жазасына кесілді. Нәтижесінде 1945 жылдың 22 қарашасында оның мүлігі тәркіленді. Ол ұлының байланыстарын пайдаланып, Испанияға қашып, Барселонада француз тілінен сабақ берді. Жерар, Анна және олардың балалары оны жиі көріп тұрды.

Фильм

Филип өзінің кинодағы дебютын Марк Аллегре режиссерлік жасаған «Les Petites du quai aux fleurs» (1943) фильмінде эпизодтық рөлде ойнады. Ол 1945 жылы «Армандар қорабында» (Box of Dreams) кішігірім рөлде ойнады, ал 1946 жылы «Жұлдызсыз елде» (Land Without Stars) Жани Холт пен Пьер Брассерден кейін үшінші орында болды; сценарийін Джордж Лакомб жазып, режиссерлік етті. 19 жасында ол Ницца қаласындағы театр сахнасында дебют жасады, ал келесі жылы Альбер Камюдің «Калигула» пьесасындағы керемет ойыны оған атақ әкелді. Филип 1946 жылы Федор Достоевскийдің романы негізінде түсірілген «Идиот» (The Idiot) фильмінде басты рөлді ойнады, режиссер Жорж Лампиннің қойылымында Эдвиж Фойлермен бірге ойнады. Бұл фильм басқа елдерде де көрсетіліп, Филиптің атағын бекітті. Ол Ален Реснестің алғашқы туындыларының бірі болған «Инвентаризация себебімен ашық» (Ouvert pour cause d'inventaire) (1946) қысқаметражды фильмінде ойнады. Ол Париж мен Авиньондағы Théâtre national populaire (T. N. P.) театрында жұмыс істеуге шақырылды, ал 1947 жылы Жан Вилар құрған фестиваль Франциядағы ең көне және танымал фестиваль болып табылады. Филип Клод Аутан-Лараның «Жасаған шайтан» (Devil in the Flesh) (1947) фильмінде Мишелин Преслимен бірге ойнағаннан кейін танымал болды. Бұл фильм кассада үлкен табысқа жетті. Ол режиссер Кристиан Жактың «Парма герцогтығы» (La Chartreuse de Parme) (1948) фильмінде түсті, ол «Жасаған шайтаннан» тіпті танымал болды. Одан кейін ол Ив Аллегре үшін «Тым әдемі кішкентай жағажай» (Such a Pretty Little Beach) (1949); Жан Бойер үшін «Барлық жолдар Римге жетеді» (All Roads Lead to Rome) (1949), Преслимен қайта кездесу; және Рене Клер үшін «Сұлулық және шайтан» (Beauty and the Devil) (1950) фильмдерінде ойнады. Ол Лоллобригида мен Мартин Кэрол қатысқан Клердің «Түннің сұлулары» (Beauties of the Night) (1952) фильмінде, Мишель Морганмен «Мақтаныш пен сұлулық» (The Proud and the Beautiful) (1953) фильмінде, сондай-ақ екі жұлдызды антологияда: «Паркте болған оқиға» (It Happened in the Park) (1953) және «Версальдегі патшалық істер» (Royal Affairs in Versailles) (1954) фильмдерінде ойнады. Филип ағылшын тіліндегі «Ғашықтар, бақытты ғашықтар!» (Lovers, Happy Lovers!) (1954, сондай-ақ «Жүректердің құлы» деп те аталады) фильміне түсті, режиссері Рене Клемент, ал Валерия Хобсонмен бірге ойнады. Содан кейін ол Даниэль Дарриоспен «Қызыл және қара» (The Red and the Black) (1954) фильмінде ойнады және Морганның қатысуымен Рене Клердің «Ұлы маневр» (The Grand Maneuver) (1955) фильмінде үлкен жетістікке жетті. Ол Жюльен Дювье үшін «Париж ғашықтары» (Lovers of Paris) (1957) және Жак Беккер үшін «Монпарнас 19» (Montparnasse 19) (1958) фильмдерінде түсті. Ол «Бірге өмір сүру» (Life Together) (1958) фильмінде көптеген жұлдыздардың бірі болды және «Қарсы ойыншы» (The Gambler) (1958) фильмінде басты рөлді ойнады. 1958 жылы ол Нью-Йоркке барып, Бродвейде француз тіліндегі «Лоренцаччо» және «Ле Сид» спектакльдерін қойды. Филип Роджер Вадимнің «Қауіпті байланыстар» (Les liaisons dangereuses) (1959) фильмінде Вальмон рөлін ойнады, оның серігі Жанна Моро болды. Оның соңғы фильмі Луис Бунюэльдің «Эль-Паодағы қызба» (Fever Mounts at El Pao) (1960) фильмі болды.

Өлім

1959 жылғы 5 қарашада ол Виолет клиникасының ауруханасына түсті, 60 rue Violet (Париж 15-ші округі), онда оған бауыр қатерлі ісігі диагнозы қойылды. Оның әйелі мен дәрігерлер оның ауруын жасырып, операция абсцесске қарсы жасалған сәтті шара деп ойлатуға тырысты, осылайша оны ауыр жаңалықпен беттесуден сақтау үшін. Ол жазылған соң жұмыс істеуді жоспарлаған пьесалар мен фильмдердің идеяларын жасап жатты, соның бірі – "Гамлет". Ол 1959 жылғы 25 қарашада Париждегі Турнон көшесіндегі үйінде бауыр қатерлі ісігінен қайтыс болды, туған күніне бірнеше күн қалғанда 37 жасқа толуға тиіс еді. Оның мерзімінен бұрынғы өлімі Францияда актер және француздық икона ретіндегі зор даңқына байланысты терең қайғы мен эмоцияларға толы реакция тудырды. Жан Вилар 28 қарашада Шаио театры сахнасында оған соңғы құрмет көрсетті: “Өлім биіктеп соқты. Біз үшін өмірді бейнелеген [ ] біреуін алып кетті. [ ] Еңбекқор, сыршыл, ұқыпты еңбек еткен, алайда ол өзінің қадір-қасиетін, инабат сыйлайтын дарысын жоғары бағаламады”. Оның соңғы тілегіне сәйкес, ол Дон Родриг (Сид) кейіпінде, Жерорта теңізі жағасындағы Раматуэльдегі ауылдық зиратқа жерленді. 1995 жылы киноның 100 жылдығын мерекелеуге орай Франция үкіметі шектеулі санда монеталар сериясын шығарды, оның ішінде Филиптің суреті бар 100 франк монетасы да болды. Қазіргі заманғы Францияның ең танымал актерлерінің бірі ретінде ол өзінің туған жерінде мифтік мәртебеге көтерілді, әсіресе оның танымалдылығының шыңында ерте қайтыс болуының әсері зор болды.

Жеке өмір

1942 жылы Жерар Николь Навоны алғаш рет кездестірді, ол этолог және дипломат Франсуа Фуркадтың әйелі еді. 1946 жылы Николь бірінші күйеуінен ажырасқаннан кейін, ол және Филип никелесіп, 1951 жылғы 29 қарашада Нойли-сюр-Сен қалалық әкімшілігінде үйленді. Үйленген соң Жерар әйелінен өзінің есімін, Энн деп атауға рұқсат сұрады, оны одан поэтикалық көрінеді деп ойлады. Олардың екі баласы туды: Анн Мари Филипе (21 желтоқсан 1954 жылы туған) және Оливье Филипе (10 ақпан 1956 жылы туған). Олар отбасы болып Neuilly қаласындағы Инкерманн бульвары мен кейіннен Париждегі Турнон көшесі арасында уақыт өткізді. Жазғы демалыстарын Прованс аймағындағы Раматуэльде, Энннің отбасына тиесілі үйінде өткізді. 1954 жылы олар Сержиде, Оза өзенінің жағасында жер сатып алды. Мұнда олар Париждің қарбалас өмірінен қашып, тыныштық пен бейбітшілік таба алды, сондай-ақ достарын қабылдады, олардың ішінде Жорж Перрос, Аньес Варда, Клод Рой, Рене Клер болды. Филип Коммунистік партияны қолдады. Алайда ол 1956 жылы Венгрияға кеңестік әскерлердің кіргеніне қарсы болды. 1959 жылы Кубаның коммунистік басшысы Фидель Кастроның шақыруымен оның үйіне сапар шекті.

Құрметтер

"Gérard Philipe көшесі" – Париждің 16-ауданындағы, оның құрметіне аталған көше. 1961 жылы оның суреті француздық ескерткіш пошта маркасында жарияланды. Париждегі "Жерар Филип театры" (TGP) оның атымен аталады. 1962 жылдан 2000 жылға дейін Париж қаласы "Гран-при Жерар Филип де ла Виль де Париж" сыйлығын жыл сайын, Париж театрындағы ең үздік актриса немесе актерге тапсырды. Сыйлықтың иегерлерінің арасында Жерар Депардье, Даниэль Отей, Мария де Медейруш және Изабель Карре болды. Оның құрметіне кинофестиваль аталған, сондай-ақ Францияның түрлі аймақтарында бірнеше театрлар мен мектептер (мысалы, College Gérard Philipe – Cogolin) бар. Берлинде оның атымен мәдени орталық аталған.