Кіріспе
Жапониядағы жабық ядролық электр станциясы
Монжу (もんじゅ) – Фукуи префектурасындағы Цуруга ядролық электр станциясының жанында орналасқан, натриймен салқындатылатын жапондық жылдам реакторы. Оның аты Манжусриге сілтеме жасайды. Құрылысы 1986 жылы басталды және реактор алғаш рет 1994 жылдың сәуірінде сындық жағдайға жетті. Реактор салынғаннан бастап көп уақытын жұмыссыз өткізді. Соңғы рет 2010 жылы іске қосылды және қазір жабық. Монжу – натриймен салқындатылатын, MOX отынымен жұмыс істейтін, үш негізгі салқындатқыш контуры бар, 714 МВт жылу энергиясынан 280 МВт электр энергиясын өндіруге арналған контурлық реактор. Оның көбею коэффициенті шамамен 1,2-ге тең. Зауыт 1,08 км² (267 акр) аумақты алып жатқан жерде орналасқан, ғимараттар 28 678 м² (7 акр) жерді құрайды, ал жалпы ауданы 104 680 м²-ге жетеді. 1995 жылдың желтоқсанында болған апат, онда натрийдің ағуы үлкен өртке әкелді, станцияны тоқтатуға мәжбүр етті. Апаттың ауқымын жасыруға байланысты туған дау-дамай оның қайта іске қосылуын 2010 жылдың 6 мамырына дейін кешіктірді, ал 8 мамырда реактор қайтадан сындық жағдайға жетті. 2010 жылдың тамызында тағы бір апат болды, нәтижесінде құлаған жабдықтар реакторды қайтадан тоқтатып тастады. 2011 жылдың маусым айына қарай реактор алғашқы сынақтан бері бір сағатқа ғана электр энергиясын өндірген. 2010 жылдың соңына қарай реакторға жұмсалған барлық қаражат 1,08 триллион иенді құрады. Реакторды тағы 10 жыл бойы жұмыс істеуіне шамамен 160-170 миллиард иен қажет болады. 2014 жылға қарай станцияға 1 триллион иен (9,8 миллиард доллар) жұмсалған. 2016 жылдың желтоқсанында станцияны жабу туралы шешім қабылданды. 2017 жылдың желтоқсанында Жапонияның атом энергиясы агенттігі Атомдық реттеу органынан станцияны құрып тастау жоспарын бекітуге өтініш берді. Құрып тастау және демонтаждау жұмыстары 2047 жылға дейін аяқталуы жоспарлануда және шамамен 375 миллиард иенге бағаланады.
1995 жылғы натрий ағып кетуі мен өрт
1995 жылдың 8 желтоқсанында реакторда Халықаралық ядролық оқиғалар шкаласы (INES) бойынша 1-ші деңгейдегі апат болды. Күшті дірілдеу натрий салқындатқышы бар құбырдың ішіндегі термоұңғыманың сынға ұшырауына себеп болды, мүмкін, дәнекерлеудегі ақаулықтан туындап, бірнеше жүз килограмм натрий құбырдың астындағы еденге төгілді. Сұйық натрий ауамен жанасқанда, ауадағы оттегі мен ылғалмен реакцияға түсіп, бөлмені жегіш булармен толтырып, бірнеше жүз градус температураға дейін қыздырды. Қызу соншалықты болғандықтан, бөлмедегі бірнеше болатты құрылымдар деформацияланды. Сағат 19:30 шамасында дабыл соғылып, жүйе қолмен басқаруға көшті, бірақ булар анықталғаннан кейін ғана, шамамен сағат 21:00-де толық тоқтату бұйрығы берілді. Зерттеушілер төгілген натрийдің көзін анықтағанда, үш тонға дейін қатты натрий табылған. Ағын зауыттың екіншілік салқындату жүйесінде болғандықтан, натрий радиоактивті емес еді. Алайда, Жапонияда үлкен наразылық туды, себебі Жапонияның Электр реакторы және Ядролық отынды дамыту корпорациясы (PNC) – бұл кезде Монжуді басқарған жартылай мемлекеттік мекеме – апаттың ауқымын және оның салдарларын жасыруға тырысқандығы анықталды. Бұл жасыруға жалған есептер жасау, апаттан кейін бірден түсірілген видеожазбаны өңдеу, сондай-ақ қызметкерлердің жазбалар өңделгені туралы ақпаратты таратуын тоқтату мақсатында құпия тапсырма беру кірді. Апатты жасыруды тергеуге жауапты болған Шигео Нишимура Токиодағы қонақүйдің төбесінен секіріп, өзіне қол жұмсады. Нишимура Электр реакторы және Ядролық отынды дамыту корпорациясының бас істер жөніндегі бас менеджерінің орынбасары болды – елдегі жылдам көбейту реакторының прототипін басқаратын мемлекеттік компания. Ресми өкілдер Нишимураның жасыруға қатысы болмағанын, бірақ ол тапқан дәлелдер оны қатты мазалағанын мәлімдеді.
2010 жылы қайта бастау
2000 жылдың 24 қарашасында Жапонияның атом энергиясы агенттігі Монжу реакторын қайта іске қосу ниеті туралы мәлімдеді. Бұл шешімге халық қарсылық танытып, бірнеше сот процестері болды. 2003 жылдың 27 қаңтарында Нагоя жоғары сотының Каназава филиалы реакторды салуға 1983 жылы берген рұқсатын кері қайтарып, шешім шығарды. Алайда, 2005 жылдың 30 мамырында Жапонияның Жоғарғы соты Монжу реакторын қайта ашуға жасыл жарық берді. Реакторды қайта іске қосу үшін ядролық отын ауыстырылды. Алғашқы отын құрамында плутонийдің мөлшері 15-20% болатын плутоний-уран оксиді қоспасы болды, бірақ 2009 жылға қарай табиғи радиоактивті ыдырау салдарынан отындағы бастапқы плутоний-241 мөлшерінің жартысы ғана қалды. Бұл реакцияны жүзеге асыруға мүмкіндік бермей, отынды ауыстыру қажеттігін тудырды. Реактордың қосалқы ғимаратында тесіктер табылғандықтан, 2009 жылдың ақпан айында белгіленген қайта іске қосу мерзімі кешіктірілді. 2009 жылдың тамызында қайта іске қосу 2010 жылдың ақпанында жүзеге асуы мүмкін екені хабарланды. 2010 жылдың ақпан айында JAEA Жапон үкіметінен реакторды қайта іске қосуға ресми рұқсат алды. Қайта іске қосу наурыз айының соңына жоспарланған еді. Ақпан айының соңында JAEA Фукуи префектурасы мен Цуруга қаласынан сынақ жұмыстарын қайта бастау мақсатында кеңесулер өткізуді сұрады. Екі тараптан да келісім алғаннан кейін, JAEA сынақтарды бастады, ал жаңа ядролық станция сияқты коммерциялық режимде жұмыс ілуге бірнеше ай уақыт қажет болды. Операторлар 2010 жылдың 6 мамырында бақылау таяқшаларын шығара бастады, бұл станцияның қайта іске қосылғанын білдірді. Фукуи префектурасының губернаторы Иссей Нишикава METI-ден префектураға қосымша көмек көрсетуді, соның ішінде станцияны қайта іске қосу үшін Шинкансен желісін кеңейтуді сұрады. Монжу 8 мамырда, сағат 10:36-да (ЖСТ) реакциялық деңгейге жетті. Сынақ жұмыстары 2013 жылға дейін жалғастырылуы жоспарланған, содан кейін реактор электр желісіне қуат беруді бастап, толыққанды жұмыс істей бастауы мүмкін еді.
2010 жылы "Көмектегі тасымалдау машинасы" құлау апаты
2010 жылдың 26 тамызында 3,3 тонналық "In-Vessel Transfer Machine" жоспарлы отын алмастыру операциясынан кейін алынып жатқанда реактор ыдысына құлап түсті. 2010 жылдың 13 қазанында машинаны қайтаруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. JAEA отын алмастыруда қолданылатын құрылғыны қалпына келтіруге тырысты, бірақ ол деформацияланғандықтан, жоғарғы қақпақ арқылы оны алу мүмкін болмады. JAEA 2011 жылдың 24 мамырында ыдыс ішіне құлаған IVTM-ді қайтаруға арналған жабдықты орнатуға дайындық жұмыстарын бастады.
2012 Натрийлі жылытқыш ақаулығы
2012 жылғы 2 маусымда, жексенбі күні сағат 16:30-нан бастап, натрийді балқытып, қосымша салқындатқыш ретінде қолданылатын натрий қыздырғышы жарты сағатқа тоқтады. Электрмен жабдықталу тексерілді, бірақ техникалық құжаттамадағы жеткіліксіз ақпарат қыздырғышты тоқтатуға себеп болды, нәтижесінде натрий температурасы 200°C-тан 40°C-қа төмендеді. JAEA-ның ішкі қағидаларына сәйкес, бұл ақаулықты билік органдарына хабарлауға жеткіліксіз деп есептелді, бірақ келесі күні Ядролық реттеу агенттігі және жергілікті әкімдіктер оқиға туралы хабардар етілді. Дегенмен, бұл факт жарияланбады.
Қауіпсіздікті тексеруден тыс қалған
2013 жылдың 3-21 маусымы аралығында ҰРА жүргізген қауіпсіздік тексерулері барысында, ЖАЭА басқа 2300 бірлік жабдықтың қауіпсіздік тексеруінен тыс қалғаны анықталды. 2014 жылы тағы да тексерілмеген жабдықтар табылды, сондай-ақ тексеру тіркелмелеріне 100-ден астам дұрыс емес өзгерістер енгізілгені анықталды, бұл тексеру есептерінің жалғандауы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. 2015 жылы натрий салқындату құбырларының қалыңдығын өлшеу арқылы жүзеге асырылатын, жүйелі тозуды бағалаудың 2007 жылдан бері жүргізілмегені белгілі болды.
Басқа да оқиғалар
2012 жылдың 16 ақпанында NISA натрий детекторының істен шығуы туралы хабарлады. Жергілікті уақыт бойынша сағат 15:00 шамасында дабыл белгі берді. Сонымен қатар, құбырды салқындатуға арналған желдеткіш тоқтады. NISA мәліметінше, кез келген ақаулық анықталған жоқ және қоршаған ортаға ешқандай зиян келтірілмеді. Жөндеу жұмыстары жоспарланды. 2013 жылдың 30 сәуірінде жұмыс істеудегі қателік салдарынан үш авариялық генератордың екеуі қолдануға жарамсыз болды. Авариялық дизель генераторларын ай сайынғы сынақтан өткізу кезінде қызметкерлер сынақ алдында ашқан он екі клапанның алтысын жабуды ұмытып, көп мөлшерде қара түтін шығарды. JAERI бұл жағдайды Ядролық реттеу органына қауіпсіздік ережелерін бұзу ретінде хабарлады. 2013 жылдың 16 қыркүйегінде сағат 3-тен бұрын реактордан үкіметтің Төтенше жағдайларға жауап беруді қолдау жүйесіне деректерді беру тоқтатылды. Бұл тоқтаудың себебі сол күні Жапония арқылы өткен күшті тайфун Ман-и болды ма, жоқ па, белгісіз. Сол кезде байланысты қалпына келтіру мүмкін болмады, себебі Цуругадағы реактор орны тайфуннан туындаған көшкін мен құлаған ағаштардың салдарынан қол жетімсіз болды. 2016 жылдың 3 тамызында 2015 жылдың 19 қарашасында пайдаланылған ядролық отын таяқшалары бассейніндегі су сапасы нашарлаған кезде іске қосылған ескерту 2016 жылдың сәуіріне дейін назардан тыс қалғаны және тек келесі айда түзетілгені анықталды.
2011 жылдың наурыз айында болған Фукусима-Даичи апатынан кейінгі оқиғалар
2011 жылдың қыркүйек айында Білім, ғылым және технология министрлігі 2012 жылдың қаржы жылына арналған бюджеттің бар болғаны 20-30 пайызын 2011 жылға арналған Монжу реакторын күтіп-ұстау және басқару үшін сұрады. Жапонияның болашақ энергетика саясатындағы белгісіздік министрліктің жобаны іске асыру мүмкін еместігіне көз жеткізді. 2012 жылдың наурыз айының соңына дейін реактордың қуатын 40 пайызға дейін көтеруді көздеген сынақ жұмысы 2011 жылдың 29 қыркүйегінде ядролық энергияның болашағына қатысты белгісіздік себепті Жапон үкіметімен кейінге шегерілді. Фукусимадағы апаттан кейін Жапонияның Атом энергиясы жөніндегі комиссиясы Жапонияның ұзақ мерзімді энергетика саясатын қайта қарауға кірісті. Бұл саясаттың негізгі қағидалары 12 ай ішінде жарияланатын еді. 30 қыркүйекте Ғылым және технология министрлігінің өкілдері сынақ жұмысын бастамау туралы шешімдерін Цуруга қаласы мен Фукуи префектурасында өткен кездесулерде түсіндірді. 2012 жылдың 22 маусымында Асахи Шинбун газетінің Фукуидегі жергілікті басылымы реактордың 2012 жылдың шілдесінде қайта іске қосылатынын хабарлады. 2012 жылдың қарашасында жүйелі қауіпсіздік тексерулері өткізілмегені анықталғаннан кейін Ядролық реттеу органы JAEA-ға техникалық қызмет көрсету ережелерін және инспекциялық жоспарларын өзгертуді бұйырды. JAEA қызметкерлері зауыттағы 39 000 бірлік жабдықтың шамамен 10 000-ына мерзімінен бұрын қауіпсіздік тексерулерін жүргізбеді. 2013 жылдың мамыр айының ортасында барлық мәліметтер дайын болмады және Ядролық реттеу органының ережелеріне сәйкес, ядролық отын таяқтарын ауыстыруға немесе басқару таяқтарын жылжытуға рұқсат берілмеді. Осылайша, реакторды қайта іске қосуға рұқсат берілмеді. 2013 жылдың 16 мамырында Ядролық реттеу органы JAEA президенті Ацуюки Судзукиге олардың шешімдерін орындауды бұйырды және 23 мамырда олардың негіздемесін түсіндіру үшін кездесу ұйымдастырды, бұл Ядролық реттеу органының реакторды қайта іске қосуға кедергі келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. Бұған жауап ретінде Судзуки журналистерге: "Дайындыққа шамамен бір жыл уақыт қажет, және реакторды 2013 жылдың наурызына дейін қайта іске қосу физикалық тұрғыдан өте қиын", - деді. Ядролық реттеу органының қауіпсіздік шараларын дұрыс сақтамағанына сын айтқаннан кейін Ацуюки Судзуки 17 мамырда JAEC президенті лауазымынан кетті. Үкімет оның отставкасын қабылдағанымен, бұл шешім көпті таң қалдырды, өйткені 16 мамырда Судзуки жапон парламенті, Диета және Ядролық реттеу органы хатшылығында сөйлеген сөзінде JAEC-ке жұртшылықтың сенімін қайтаруды өтінген еді. Ядролық реттеу органы Судзукидің отставкасы негізгі мәселелерді шешпегенін және JAEA ұйым ретінде қайта құрылуы қажеттігін мәлімдеді. Судзуки (1942 жылы туған) ядролық отын циклы саласындағы сарапшы болды және 2010 жылдың тамызында JAEA президенті болды. Бұрын ол Токио университетінің профессоры және бұрынғы Ядролық қауіпсіздік комиссиясының төрағасы қызметін атқарды. JAEA вице-президенті Йонезо Цуджикура, жаңа президент тағайындалғанға дейін президенттің міндетін уақытша атқарды. 2011 қаржы жылының соңында Монжу жобасын жалғастыру үшін 29 миллион доллар көлемінде бюджет сұралды. Бұл қаражат 2012 жылдың жазында жоспарланған техникалық қызмет көрсету және сынақ жұмысының шығындарын қамтуға бағытталды. 20 қарашада Жапония үкіметінің жеті мүшесінен тұратын комиссия 2012 жылғы бюджет туралы шешім қабылдамас бұрын Монжу реакторының болашағын мұқият қарастыру қажет деп шешті. Комиссия мүшелерінің кейбіреулері жылдам көбейту жобасын қайта іске қосуға жұртшылықтың қолдауы аз болады және реактор жоспарланғандай 2050 жылы коммерциялық пайдалануға енгізіледін белгісіз деп ойлады. Басқа мүшелер Монжу жобасын толығымен тоқтату және барлық күш-жігерді халықаралық термоядролық реактор жобасы ITER-ге жұмсау қажет екенін айтты. 2012 жылғы бюджет туралы шешімдер Жапонияның ядролық саясатын, оның ішінде жылдам көбейту реакторы жобасын талқылаған министрлер кабинетінің отырысынан кейін қабылданатын еді. 2012 жылғы есептерде Монжуда электр энергиясын өндіру жоспарларынан бас тарылып, зауыт пайдаланылған ядролық отынды өңдеу жөніндегі ғылыми-зерттеу орталығына айналдырылатыны көрсетілді. 2013 жылдың 29 мамырында Ядролық реттеу органы JAEA-ға жылдам көбейту реакторын қайта іске қосуға тыйым салынғанын мәлімдеді, себебі зауыттағы проблемалар шешілмеген және персоналдың кешіктірілген инспекциялар туралы хабардар болғандықтан, зауыттағы қауіпсіздік мәдениетінің нашарлағаны анықталды. Ядролық реттеу органы реакторды қайта іске қосуды жоспарламас бұрын, JAEA салқындатқыш ағыны және басқа да проблемалардың қайталануын болдырмау үшін техникалық қызмет көрсету және басқару жүйесін қайта құруға тиіс қаражатты және адам ресурстарын бөлуі керек екенін айтты. Ядролық реттеу органы Монжу зауыты орналасқан жердегі геологиялық жарықтардың белсенділігін бағауды жоспарлап отыр. Осындай зерттеулерді Жапония бойынша алты нысанда жүргізу жоспарланған. 2015 жылдың 2 наурызында Ядролық реттеу органының жетекші шенеунігі Нобуру Хиросе NHK телеарнасына үш апталық қауіпсіздік тексеруінің басында сынақ жұмыстарын қашан бастауға рұқсат берілетінін айта алмайтынын мәлімдеді. Ол ең алдымен қауіпсіздік тексерулері қалай жүргізілетінін және бұрынғы проблемалардың қайталануын болдырмау үшін жеткілікті шаралар қолданылған-қолданылмағанын тексеруі керек еді. JAEA 2015 жылдың наурыз айының соңына дейін тыйым алынып тасталады деп үміттенген.
Tsuruga and Fukui Prefecture. The local Fukui edition of the Asahi Shinbun reported on June 22, 2012 that the reactor would restart in July 2012. After it was revealed in November 2012, that regular safety checks had been omitted, the Nuclear Regulation Authority ordered JAEA to change its maintenance rules and inspection plans. JAEA had failed to perform periodical safety checks on nearly 10,000 out of 39,000 pieces of equipment at the plant before the deadlines were met. Half May 2013 not all details were worked out, and under the rules set by the NRA, it was not allowed to change nuclear fuel rods or move the control rods. Therefore, the restart of the reactor was not permitted. On 16 May 2013 the NRA ordered JAEA President Atsuyuki Suzuki to comply with their decisions and planned a meeting on 23 May to explain their reasoning, making it very likely that the NRA would block the reactivation of the reactor. In reaction to this Suzuki told reporters, "It takes nearly one year for preparation and it is physically quite difficult (to restart the reactor before March 2013)." Because the criticism of the NRA on the sloppy safety controls Atsuyuki Suzuki resigned as President of JAEC on 17 May. Although the resignation was accepted by the government, the move was a surprise, because on May 16 Susuki had spoken on a meeting in the Japanese parliament, the Diet, and to the NRA secretariat and had pleaded to restore the public's trust in the JAEC. The NRA commented, that Suzuki's resignation had not solved fundamental problems and that there was a need to restructure the JAEA as an organization. Suzuki (born 1942) was an authority on the nuclear fuel cycle, and became President of the JAEA in August 2010. Before this he was a professor at the University of Tokyo and the chairman of the former Nuclear Safety Commission. Yonezo Tsujikura, vice president of the JAEA, served as acting president until a successor was chosen. At the end of the fiscal year 2011, a budget of $29 million was requested to continue the Monju project. This money would cover the costs of maintenance and the costs of the test run, planned in the summer of 2012. On 20 November a seven member Japanese government commission decided that the future of the Monju reactor should be thoroughly reviewed before a decision could be made for this 2012 budget. Some members of the commission thought that there would be little public support for restarting the fast breeder project, and that it was uncertain that the reactor could be taken into commercial service in 2050 as originally planned. Other members said that the Monju project should be stopped completely, and that all efforts should be put into the international fusion reactor project ITER instead. Decisions about the 2012 budget would be taken after the discussions in a panel of cabinet members about the nuclear policy of Japan, including the fast breeder reactor project, would be complete. Reports in 2012 indicated that plans to generate electricity at Monju would be abandoned, and the plant repurposed into a research centre for handling spent nuclear fuel. On 29 May 2013, the NRA announced that JAEA was prohibited from restarting the fast breeder reactor, describing the safety culture at the plant as "deteriorated", because the problems at the plant were not addressed, and the staff were aware of the delayed inspections. The NRA said that before it could plan a restart of the reactor, JAEA must allocate appropriate funds and human resources to rebuild a maintenance and management system to prevent the recurrence of coolant leakages and other problems. The NRA also announced that an assessment would be made of whether geologic faults at the location of the Monju facility are active. It had similar plans for surveys at six facilities all over Japan. On 2 March 2015 Noboru Hirose, a senior NRA official, told NHK at the beginning of a 3 week regular safety check that he could not say when test runs would be permitted to start. He would first need to examine how safety checks are conducted and whether adequate measures are in place to avoid a repeat of earlier problems. JAEA had hoped the ban would be lifted by the end of March 2015.
Жапониядағы басқа FBR бағдарламалары
Монжу нысанын жабу ниетіне қарамастан, Министрлер кабинеті Жапонияның шамамен 50 тонна плутоний қорын жою үшін маңызды болған, қандай да бір жылдам көбейту бағдарламасына деген міндеттемесін қайта растағандай болды. Жōйō – Оарай, Ибаракиде орналасқан сынақ жылдам көбейту реакторы. Реактор 1970 жылдары FBR технологияларын тәжірибелік түрде сынау және дамыту мақсатында салынған. Монжудың ізбасары 2025 жылға қарай жаңа құрылған Mitsubishi FBR Systems компаниясы салар деп күтілген, ірі демонстрациялық қондырғы болар еді. Дегенмен, 2014 жылы Жапония төтенше жағдайларда реакторды салқындату жүйесін және тағы бірнеше салаларда француздық ASTRID демонстрациялық, натриймен салқындатылатын жылдам көбейту реакторын әзірлеуде ынтымақтастыққа келісті, ол кейіннен 2019 жылдың тамызында тоқтатылды. 2016 жылға қарай Франция ASTRID-ті дамытуға Жапонияның толық қатысуын іздеп келді.