Шығыс Азия буддизмінде ашулы құдайлар (Shygys Aziya buddhizmindе ashuly qudaylar)

Кіріспе

Шығыс Азия буддизміндегі қаһарлы құдайлар

Даналық патшасы (санскрит: विद्याराज; IAST: Vidyārāja) – Шығыс Азия буддизміндегі қаһарлы құдайлардың бір түрі. Санскрит тілінен аударғанда «даналық / білім патшалары» деп аударылады, бірақ Ваджраяна буддизмінде видья термині мантраларды білдіру үшін де қолданылады, сондықтан бұл терминді «мантра патшалары» деп те аударуға болады. Видья қытай тілінде 明 (lit. "жарық, сәулелі", метафоралық мағынада "білімді, дана") деп аударылады, осыдан "жарық патшалары" немесе "сәулелі патшалары" сияқты әртүрлі балама аудармалар туындайды. Тибет буддизмінде осыған ұқсас, қатыгез құдайлар тобы "Герука" деп аталады. Даналық патшаларының әйел аналогтары Даналық патшайымдары (санскрит (IAST): Vidyārājñī, қытай: 明妃, Míngfēi, жапон: Myōhi) деп аталады.

Даму

Видьярхаджалар, аттарынан көрініп тұрғандай, бастапқыда эзотерикалық даналықтың (видья) – яғни мантралар мен дхаранилердің – қорғаушылары және тұлғалары ретінде қарастырылған. Олар осы қасиетті сөздердегі құпия күшті бейнелейтін болған. Эзотерикалық (Ваджраяна) буддизмнің алғашқы кезеңдерінде видьярхаджалар (бұл термин шамамен 7-8 ғасырларда қолданыла бастады) көбінесе белгілі бір мақсаттар үшін, мысалы, бақытсыздық пен ағартуға кедергі келтіретін нәрселерді жою үшін шақырылатын бодхисаттвалардың көмекшілері ретінде қарастырылды. Олар осы бодхисаттвалардың даналығы немесе дауыстарының күші сияқты белгілі бір қасиеттерін бейнелейтін, бодхисаттва уағыздаған жандарды жинап, тәртіпсіз күштерді бағындырып, буддизмнің ізбасарларын қорғау сияқты түрлі міндеттерді орындауға тағайындалған. Көп ұзамай, бұл құдайлар өздеріне табыну нысанына айналды; енді бодхисаттвамен байланыстырылмай, олар бодхисаттвалардың және/немесе буддалардың көрінісі ретінде қарастырылды, олар сезімтал жандарды оларға деген мейірімділікпен құтқару үшін қорқынышты түрлерге енуге бейім деп есептелді. Мысалы, жапондық дәстүрде кең таралған санринджин (三輪身, "үш доңғалақтың денелері") теориясы бес Даналық Патшаларының бес Даналық Буддалардың қатал инкарнациялары (教令輪身, kyōryōrin shin, "бұйрық дөңгелегінің бейнесі") екенін айтады, олар мейірімділікпен Дхарманы үйрететін жұмсақ бодхисаттвалар және сенбеушілерді сенімге итеру үшін қорқынышпен үйрететін қорқынышты видьярхаджалар ретінде көрінеді. Видьярхаджаның эволюциясы мынадай буддалық қаһарлы құдай Ямантаканың мысалымен көрсетіледі. 6 ғасырлық "Маñjuśrī mūla kalpa" мәтінінде Ямантака Будданың уағыздауын тыңдау үшін әлемнің түкпір-түкпірінен барлық жандарды жинап, буддизмге қарсы шыққандарды жеңіп (және өзгертетін) бодхисаттва Маñjuśrī-нің антқа берілген қызметшісі ретінде бейнеленген; сонымен қатар Ямантака Маñjuśrī-нің дхараниінің тұлғасы болып табылады, оның пайдасы оның қабілеттерімен сәйкес келеді. Кейіннен Ямантака және әртүрлі бодхисаттвалардың ұқсас бағыныштылары (мысалы, Авалокитшварамен байланысты Хаягрива) толық тәуелсіз құдайларға айналғанда, олар өздері бейнеленді және әрқайсысына тән иконографиялық белгілерге ие болды. Мысалы, Ямантака көбінесе алты бас, қол және аяқпен бейнеленеді және бұқаның үстінде отырып немесе тұрып қалады. Бұл құдайлардың мәртебесі мен қызметі жинап, қарсылық көрсеткен жандарды қорқытатын қарапайым елшілерден эзотерикалық буддизмнің негізгі міндетіне – құштарлық пен надандықты (авидйа) мейірімділік пен даналыққа айналдыруға тікелей қатысуға ауысты. Осы дамудың нәтижесінде Маñjuśrī мен Ямантака арасындағы қарым-қатынас қайта қарастырылды, сондықтан Ямантака қазір Маñjuśrī-нің өзінің инкарнациясы болып саналады (осылайша "Маñjuśrī nāma samgīti"). Соңында, жапондық эзотерикалық буддизмнің санринджин түсіндірмесінде Ямантака мен Маñjuśrī екеуі де "Ваджратикшна" (жапонша: 金剛利菩薩, Конгори Босацу) атымен Будда Амитабханың аватары ретінде жіктелді. Басқа Даналық Патшалары да шамамен осындай үрдістен өтті. Мысалы, Хаягрива бастапқыда индуистік Вишну құдайының жылқы басты инкарнациясы болды, ол буддизмге Авалокитшвараның қызметшісі ретінде қабылданды (бірақ индуистік Хаягривадан айырмашылығы, буддалық тұлға ешқашан жылқы басымен бейнеленбеді, оның орнына Ямантака сияқты, шашынан кішкентай жылқы басы шығып тұратын якша ретінде бейнеленді). Көп ұзамай, Хаягриваның беделі арта келе, оның және оның жоғары тұрған құдайы арасындағы айырмашылық күрт азайды, сондықтан ол Қытай мен Жапонияда Авалокитшвараның көптеген кейіптерінің біріне айналды. Әсіресе танымал видьярхаджалардың бірі Акала (Акаланата) бастапқыда Будда Вайрокананың шәкірті немесе хабаршысы болған, кейін ол жапондық дәстүрде Вайрокананың қатал жағы немесе кьориорин син ретінде түсіндірілді. (Ал Непал мен Тибетте ол Маньюшри немесе Будда Акшобьяның инкарнациясы ретінде танылады.)

Vidyārājas, as their name suggests, are originally conceived of as the guardians and personifications of esoteric wisdom (vidyā), namely mantras and dharanis. They were seen as embodying the mystic power contained in these sacred utterances. During the early stages of esoteric (Vajrayana) Buddhism, many of the deities that would become known as vidyārājas (a term that only came into use around the late 7th early 8th century) were mainly seen as attendants of bodhisattvas who were invoked for specific ends such as the removal of misfortune and obstacles to enlightenment. They personified certain attributes of these bodhisattvas such as their wisdom or the power of their voices and were held to perform various tasks such as gathering together sentient beings to whom the bodhisattva preaches, subjugating unruly elements, or protecting adherents of Buddhism. Eventually, these divinities became objects of veneration in their own right; no longer necessarily paired with a bodhisattva, they became considered as the manifestations of the bodhisattvas themselves and/or of buddhas, who are believed to assume terrifying forms as a means to save sentient beings out of compassion for them. A belief prevalent in the Japanese tradition known as the sanrinjin (三輪身, "bodies of the three wheels") theory for instance posits that five Wisdom Kings are the fierce incarnations (教令輪身, kyōryōrin shin, lit. "embodiments of the wheel of injunction") of the Five Wisdom Buddhas, who appear both as gentle bodhisattvas who teach the Dharma through compassion and as terrifying vidyārājas who teach through fear, shocking nonbelievers into faith. The evolution of the vidyārāja will be illustrated here by the deity Yamāntaka, one of the earliest Buddhist wrathful deities. In the 6th century text Mañjuśrī mūla kalpa, Yamāntaka is portrayed as the oath bound servant of the bodhisattva Mañjuśrī who assembles all beings from across the world to hear the Buddha's preaching and vanquishes (and converts) those who are hostile to Buddhism; at the same time, Yamāntaka is also the personification of Mañjuśrī's dharani, the benefits of which are identical to his abilities. He was also commonly depicted in statuary along with Mañjuśrī as a diminutive yaksha like attendant figure. Later, as Yamāntaka and similar subordinates of various bodhisattvas (e. g. Hayagrīva, who was associated with Avalokiteśvara) became fully independent deities, they began to be portrayed by themselves and increasingly acquired iconographic attributes specific to each. Yamāntaka for instance is commonly shown with six heads, arms, and legs and riding or standing on a buffalo mount. The status and function of these deities have shifted from being minor emissaries who gather together and intimidate recalcitrant beings to being intimately involved in the primary task of esoteric Buddhism: the transformation of passions and ignorance (avidyā) into compassion and wisdom. As a result of this development, the relationship between Mañjuśrī and Yamāntaka was recontextualized such that Yamāntaka is now considered to be the incarnation of Mañjuśrī himself (so the Mañjuśrī nāma samgīti). Eventually, in the sanrinjin interpretation of Japanese esoteric Buddhism, both Yamāntaka and Mañjuśrī under the name 'Vajratīkṣṇa' (Japanese: 金剛利菩薩, Kongōri Bosatsu) became classified as avatars of the buddha Amitābha. Other Wisdom Kings followed a more or less similar development. Hayagrīva, for example, was originally the horse headed incarnation of the Hindu god Vishnu which was adopted into Buddhism as Avalokiteśvara's attendant (although unlike the Hindu Hayagrīva, the Buddhist figure was never portrayed with a horse's head, instead being depicted like Yamāntaka as a yaksha who may have a miniature horse head emerging from his hair). Eventually, as Hayagrīva increasingly rose to prominence, the distinction between him and his superior became increasingly blurred so that he ultimately turned into one of Avalokiteśvara's many guises in both China and Japan. One of the more famous vidyārājas, Acala (Acalanātha), was originally an acolyte or messenger of the buddha Vairocana before he was interpreted as Vairocana's fierce aspect or kyōryōrin shin in the Japanese tradition. (In Nepal and Tibet, meanwhile, he is instead identified as the incarnation of either Mañjuśrī or the buddha Akṣobhya.)

Иконография

Буддистік ашулы құдайлардың иконографиясы, әдетте, якша бейнелерінен және шиваиттік иконографиядан, атап айтқанда, индуист құдайы Шиваның ашулы түрлерінен (мысалы, Бхаирава) туындаған деп саналады. Даналық патшалары көбінесе көк немесе қара терілі, бірнеше бас, қол және аяқтарымен қатал көрінеді. Олар қолдарында түрлі қарулар ұстап, кейде бас сүйектерімен, жыландармен немесе жануар терілерімен әшекейленеді және жалындармен оранған болады. Бұл отты аура символикалық түрде тәлімгерді тазартатын және құштарлықтарды оянуға айналдыратын, "өрт самадхи" (火生三昧, жапонша: kashō zanmai) деп аталатын отқа айналдырады. Кейбір видьярхаджалар индуизм мен буддизм арасындағы тарихи бәсекелестікті көрсететін белгілерге ие. Мысалы, Даналық патшасы Трейлокиявиджая Махешвара (Шиваның буддалық аналогтарының бірі) девасын және оның жұбайы Уманы (Парвати) жеңіп, басып тастағаны бейнеленеді. Махавайрокана Тантрасына түсіндірме берген Тан монах И Синг Махешварани тағы бір видьярхаджа Акалаға бағындыруын айтады. Акаланың өзі кейде Тибет өнерінде фил басты демон/құдайды басып тұрғаны көрсетіледі, ол индуист Ганешасы Вигнараджамен ("Кедергілердің Иесі") ортақ тегі болуы мүмкін.