Кіріспе
Махаяна буддизміндегі ағартылған жандар Буддизмде ашулы құдайлар немесе қатал құдайлар – ағартылған Буддалар, Бодхисаттвалар немесе Девалардың (құдайлық жандар) қатал, ашулы немесе күшті (тибет: трово, санскрит: кродха) түрлері (немесе "аспектілері", "көріністері"); әдетте осы тұлғаның басқа да бейбіт аспектілері де болады. Олар ағартуға кедергі келтіретін нәрселерді жою күшіне ие болғандықтан, krodha vighnantaka, яғни "кедергілерді жоюға ашумен қарап тұрушылар" деп те аталады. Ашулы құдайлар Махаяна және Ваджраяна буддизмінің, әсіресе Тибет өнерінің иконографиясындағы ерекше белгі болып табылады. Осы құдайлардың алғашқы түрлері Үндістанда 6 ғасырдың соңында пайда болды, олардың негізгі көзі – Якша бейнелері, ал 10 ғасырдың соңында немесе 11 ғасырдың басында Үндістанның Тантрикалық буддизмінің маңызды бөлігіне айналды.
In Buddhism, wrathful deities or fierce deities are the fierce, wrathful or forceful (Tibetan: trowo, Sanskrit: krodha) forms (or "aspects", "manifestations") of enlightened Buddhas, Bodhisattvas or Devas (divine beings); normally the same figure has other, peaceful, aspects as well. Because of their power to destroy the obstacles to enlightenment, they are also termed krodha vighnantaka, "Wrathful onlookers on destroying obstacles". Wrathful deities are a notable feature of the iconography of Mahayana and Vajrayana Buddhism, especially in Tibetan art. These types of deities first appeared in India during the late 6th century, with its main source being the Yaksha imagery, and became a central feature of Indian Tantric Buddhism by the late 10th or early 11th century.
Шолу
Махаяна буддизмінің тантрикалық емес дәстүрлерінде бұл жандар Буддалар мен Дхармаға кедергі келтіретін нәрсені жоятын, демонға қарсы қорғаушылар болып табылады және Буддалардың үйретілімдерін тыңдау үшін саналы тіршілік иелерін жинайды. Тантрикалық буддизмде олар Буддалар мен Бодхисаттвалардың өзінің қатал және қорқынышты формалары саналады. Ағарту иелері бұл форманы адасқан саналы тіршілік иелерін қорғау және оларға көмектесу үшін қабылдауы мүмкін. Сондай-ақ, олар жағымсыз ой-сезімдерді даналық пен мейірімге айналдыру үшін қажетті энергия мен күшті көрсетеді. Олар саналы тіршілік иелерін жолға салу үшін түрлі шеберлік құралдарды (упая) қолданатын ағартудың күші мен мейірімі, сондай-ақ, жолдың бір бөлігі ретінде теріс эмоцияларды пайдаланатын тантраның өзгертуші элементін білдіреді. Чогьям Трунгпа айтқандай, "ашулы йидамдар құштарлық, агрессия және жаңылыспен тікелей және күшті жұмыс істейді – оларды сол жерде жеңіп, басып тастайды". Тантрикалық буддалық өнерде қатал құдайлар қорқынышты, демонға ұқсас, адам бас сүйектері және басқа да әшекейлер сияқты сүйек әшекейлерімен безендірілген, сондай-ақ көбінесе жыныстық мәндік атрибуттармен бейнеленеді. Роб Линроуттің сөзіне қарағанда, сезімтал және қатал бейнелер "уды өзінің дәрісі ретінде, бөгеттерді босататын күш ретінде" көрсетеді және олар "ағартуға жету үшін ішкі йога процестерінің метафоралары" екенін атап көрсетеді. Олар көбінесе ритуалдық құралдарды немесе аштамангала, яки "Сегіз ырыс символының" бір бөлігін алып жүреді және құдай жеңіп шығатын "кедергілерді" бейнелейтін (көп есе кішкентай) денелерді басып тұрған күйде бейнеленеді.
Едімдер
Индо-тибеттік Ваджраянада Идамдар – Буддалар мен Бодхисаттвалардың құдайлық бейнелері болып табылады. Тантралық тәлімгер белгілі бір медитациялық құдайдың мандаласына (санскрит: Ишта-девата) қабылданып, жеке трансформация мақсатында құдайға күрделі садханаларды (медитацияларды) орындайды. Бұл Құдайлық Йога практикасы тибеттік буддизм сияқты буддизмнің тантрикалық формалары үшін орталық роль атқарады, ал практиканың туу кезеңі олардың идамымен байланысты айқын иконографияға негізделген визуализацияға тәуелді. Идамдар бейбіт, қатыгез және "жартылай қатыгез" (қатыгез және бейбіт аспектілері бар) болуы мүмкін, әр санаттың өзіне тән бейнелер жиынтығы бар. Қатыгез құдайлар еркек және әйел категорияларына бөлінеді. Герукалар (Тиб. khrag 'thung, сөздік мағынасы "қан ішуші") – Ямантака, Чакрасамвара, Махакала немесе Ваджракилая сияқты, надандық әлемінен өзгешеленуін білдіру үшін қатал формаға кіретін ағартылған еркек жандар. Дакинилер (Тиб. khandroma, "аспанға көтерілуші") – олардың әйел аналогтары, кейде герукамен бірге, ал кейде тәуелсіз құдайлар ретінде бейнеленеді. Ең көп таралған ашулы дакинилер – Ваджрайогини және Ваджраварахи. Будда мен серігінің жыныстық одақтағы яб-юм бейнесі – кең таралған бейнелеу түрі.
Даналық патшалар
Шығыс Азия буддизмінде Даналық патшалары (санскрит vidyarāja) буддалардың құдайлық проявлениелері ретінде қарастырылады, олар буддалық Дхарманы қорғаушылар, елшілер және қамқорлар рөлінде әрекет етеді. Шығыс Азия Ваджраянасы мен Қытай Эзотерикалық буддизмінде Бес Даналық патшалары Бес Татагаттың проявлениелері саналады. Қытай буддизмінде Сегіз Даналық патшалары мен Он Даналық патшалары түрлі бодхисаттвалар мен буддалардың проявлениелері ретінде қарастырылады.
Қорғаушылар
Қорғаушылар (санскрит тілінде pāla) немесе Дхармапала (Дхарма қорғаушылары) – будда діні мен қауымдастығын ішкі және сыртқы қауіптерден, сондай-ақ олардың рухани жолына кедергі келтіретін нәрселерден қорғайтын күшті жандар, көбінесе Девтер немесе Бодхисаттвалар. Дхармапала Гаруда, Нага, Якса, Гандарва немесе Асура да болуы мүмкін. Қорғаушылардың басқа түрлеріне Локапалалар, яғни "Төрт Көк Патшасы", және Кшетрапалалар, яғни "Аймақтың қорғаушылары" жатады.