Иммануил Канттың «Тақырым туралы сын» кітабы

Кіріспе

1790 жылы жазылған кітап Имманюэль Канттың «Сот қабілетінің сыны» (Kritik der Urteilskraft), сонымен қатар «Соттанудың сыны» деп аударылады, – 1790 жылы жазылған неміс философы Имманюэль Канттың еңбегі. Кейде «үшінші сын» деп аталатын «Сот қабілетінің сыны» «Таза акыл сыны» (1781) және «Практикалық акыл сыны» (1788) еңбектерінен кейін жарық көрді.

Контекст

Иммануил Канттың "Тақырым туралы сын" – Канттың "Таза Ақыл туралы сын" және "Практикалық Ақыл туралы сын" (сәйкесінше, Бірінші және Екінші сын) жобаларымен басталган сын жобасының үшінші сыны. Кітап екі негізгі бөлімге бөлінеді: эстетикалық тақырым туралы сын және телеологиялық тақырым туралы сын, сонымен қатар Канттың соңғы пішімінде ұйымдастырылған сын жүйесінің толық шолуын қамтиды. "Бірінші кіріспе" деп аталатын шығарма Канттың өмірінде жарияланбады, себебі Кант оны жариялау үшін басқа нұсқасын жазды. Білімнің шектері мен шарттарын зерттеу мақсатын көздеген сын жобасы, бұрыннан "Таза Ақыл туралы сынды" жасады, онда Кант трансценденттік эстетиканы ұсынды – кеңістік пен уақыттың объектілер емес екенін дәлелдейтін қабылдау мәселелеріне қатысты көзқарас. Бірінші сын кеңістік пен уақыттың бақылаушы субъектінің санасы сезімдік әлемді ұйымдастырып, құрылымдайтын жолдарын ұсынады деп тұжырымдайды. Бірінші сын жүргізілген зерттеудің соңғы нәтижесі – ақыл-ойы диалектикалық тұрғыдан қолданғандағы бірқатар негізгі қайшылықтар бар екендігі, әсіресе, барлық мінез-құлық пен ой сыртқы себептермен анықталады деген пікірге, екінші жағынан, адамның мінез-құлқында нақты "өздігінен" туындайтын себептік принцип жұмыс істейді дегенге толыққанды қолдау көрсетуге болмайтындығы. Бірінші позиция, себептік детерминизм, Канттың пікірінше, барлық эмпирикалық ғалымдар қабылдады; сонымен қатар, ол барлық эмпирикалық білімді әлемдегі барлық құбылыстардың толық және жан-жақты себептік түсіндірмесіне біріктіруге болатын соңғы ғылым идеясына (дегенмен, бұл идея толыққанды жүзеге аспауы мүмкін) әкелді. Екінші позиция, өздігінен туындайтын себептілік, моральдық мінез-құлыққа ұмтылған кезде барлық адамдар бейсалысты қабылдайды; бұл позиция "Практикалық Ақыл туралы сын" еңбегінде толыққанды зерттелген. "Тақырым туралы сын" тақырымның өзінің орнын талқылайды, ол түсінік ("Verstand") (детерминистік шеңберде жұмыс істейтін) және Ақыл ("Vernunft") (еркіндік принциптерімен жұмыс істейтін) екеуінің де қатысуын қамтиды.

Immanuel Kant's Critique of Judgment is the third critique in Kant's Critical project begun in the Critique of Pure Reason and the Critique of Practical Reason (the First and Second Critiques, respectively). The book is divided into two main sections: the Critique of Aesthetic Judgment and the Critique of Teleological Judgment, and also includes a large overview of the entirety of Kant's Critical system, arranged in its final form. The so called First Introduction was not published during Kant's lifetime, for Kant wrote a replacement for publication. The Critical project, that of exploring the limits and conditions of knowledge, had already produced the Critique of Pure Reason, in which Kant argued for a Transcendental Aesthetic, an approach to the problems of perception in which space and time are argued not to be objects. The First Critique argues that space and time provide ways in which the observing subject's mind organizes and structures the sensory world. The end result of this inquiry in the First Critique is that there are certain fundamental antinomies in the dialectical use of Reason, most particularly that there is a complete inability to favor on the one hand the argument that all behavior and thought is determined by external causes, and on the other that there is an actual "spontaneous" causal principle at work in human behavior. The first position, of causal determinism, is adopted, in Kant's view, by empirical scientists of all sorts; moreover, it led to the Idea (perhaps never fully to be realized) of a final science in which all empirical knowledge could be synthesized into a full and complete causal explanation of all events possible to the world. The second position, of spontaneous causality, is implicitly adopted by all people as they engage in moral behavior; this position is explored more fully in the Critique of Practical Reason. The Critique of Judgment constitutes a discussion of the place of Judgment itself, which must overlap both the Understanding ("Verstand") (whichsoever operates from within a deterministic framework) and Reason ("Vernunft") (which operates on the grounds of freedom).

Соттануды сынға алудың кіріспесі

Канттың «Эстетикалық үкімді сындау» еңбегінің бірінші бөлігінде Кант «Дәмді үкімнің» төрт сәтін ұсынады. Оларды Кант рет-ретімен (1) Бірінші сәт. Дәмді үкім: Сапа сәті; (2) Екінші сәт. Дәмді үкім: Сан сәті; (3) Үшінші сәт. Дәмді үкім: Мұндай үкімдерде қарастырылатын мақсаттардың арақатынасы сәті; және (4) Төртінші сәт. Дәмді үкім: Объектіге деген ләззаттың модальдығы сәті деп атайды. Дәмді үкімнің төрт сәтін ұсынғаннан кейін, Кант Үшінші сынының 2-кітабына арналған «Сұлудың аналитикасы» талқылауын бастайды.

Эстетикалық үкім

Кітаптың бірінші бөлімінде төрт мүмкін эстетикалық рефлексивті баға талқыланады: жағымды, әдемі, құдіретті және жақсы. Кант бұл төрт рефлексивті үкімнің ғана мүмкін екенін нақтылайды, оларды «Таза Ақыл-Ойдың Сыны» еңбегінен алынған Үкімдер Кестесімен байланыстырады. «Рефлексивті үкімдер» детерминативті үкімдерден (алғашқы екі сынның үкімдері) өзгеше. Рефлексивті үкімде белгілі бір мысалдар үшін белгісіз жалпыламаларды табуға тырысамыз, ал детерминативті үкімде бұрыннан белгілі жалпыламаларға белгілі бір мысалдарды бағындырамыз, Кант айтқандай. «Жағымды» – таза сезімдік үкім, мысалы, «Бұл стейк дәмді» немесе «Бұл орындық жұмсақ». Бұл тек қана бейімділікке негізделген, таза субъективті пікірлер. «Жақсы» – нәрсенің этикалық екендігі туралы үкім, яғни моральдық заңға сәйкес келуі. Канттың түсінігінде, бұл негізінен модальдық талап – ақыл-ойының бекітілуі және абсолютті ұғыммен үйлесімділік. Ол көп жағдайда жағымдының тікелей қарсысы, өйткені ол таза объективті үкім. Кант бойынша, нәрселер моральдық немесе олар емес. Қалған екі баға – әдемі және құдіретті – жағымды мен жақсыдан ерекшеленеді. Олар Кант «субъективті әмбебап» деп атаған үкімдер. Бұл көріне берілген қайшылықты ұғым практикада үкімнің субъективті екенін білдіреді және ол ешқандай абсолютті және нақты тұжырымдамамен байланысты емес. Дегенмен, нәрсенің әдемі немесе құдіретті екендігі туралы үкім жасағанда, басқалар осы үкіммен келісуі керек деген сеніммен келеді, тіпті көптеген адамдар келіспесе де. Бұл «керектігінің» күші сенсус коммунис – талғамдар қауымдастығына сілтеме арқылы туындайды. Ханна Арендт «Канттың саяси философиясы бойынша лекцияларында» осы сенсус коммунистің Канттың «Әдеп метафизикасында» баяндалғаннан өзгеше саяси теорияның негізі болуы мүмкін екенін ұсынады. Канттың сұлулық туралы үкімді талдауының орталық тұжырымдамасы – ол «еркін ойын» деп атаған қиял мен түсініктің танымдық күштері арасындағы өзара әрекеттесу. Біз бір затты әдемі деп атаймыз, өйткені оның формасы біздің танымдық қабілеттерімізге сәйкес келеді және осындай «еркін ойынды» қамтамасыз етеді, оның тәжірибесі бізге ләззат сыйлайды (§22). Нәрсенің әдемі екендігі туралы үкім – оның «түпкіліктілік формасына» ие екендігі туралы мәлімдеме, яғни ол ешқандай нақты практикалық функциясы болмаса да, белгілі бір мақсатпен жасалған сияқты көрінеді. Сонымен қатар, бір затты әдемі деп табу үшін оған нақты ұғымды қажет етпейміз (§9). Осыған байланысты Кант еркін және жабысқан сұлулықты ажыратады. Еркін сұлулық туралы үкімдер бағаланатын объект үшін нақты ұғымды қабылдамай жасалса (мысалы, әшекей немесе жақсы пішінделген сызық), сұлулық туралы үкім жабысқан болып есептеледі, егер біздің ойымызда осындай нақты ұғым болса (мысалы, осындай деп танылған жақсы салынған жылқы). Бұл екі үкімнің негізгі айырмашылығы – нысанның мақсаты немесе қолданылуы еркін сұлулық жағдайында ешқандай рөл атқармайды. Керісінше, сұлулықтың жабысқан үкімдері объект өзінің мақсатына сай келмейтін болса ғана мүмкін. Нәрсенің құдіретті екендігі туралы үкім – ол түсініктің шегінен асып түсетіні, қорқыныш тудыратын объект екендігі туралы үкім. Дегенмен, Кант объект шын мәнінде қауіпті болмауы керектігін нақтылайды, ол тек қорқынышқа лайық деп танылуы керек. Канттың әдемі және құдіретті туралы көзқарасы жиі «Практикалық Ақыл-Ойдың Сыны» еңбегінде моральдық заңды суреттегеннен кейін қалған мәселелердің бірін шешу әрекеті ретінде қарастырылады, атап айтқанда, біздің ерік-жігеріміз бар екенін дәлелдеу мүмкін емес, сондықтан моральдық заңмен байланысты екенімізді дәлелдеу мүмкін емес. Сұлулық пен құдірет екеуі де сыртқы ноумендік тәртіпке сілтеме жасайды және осылайша еркін ерікке ие ноумендік өзіндік болу мүмкіндігін білдіреді. Осы сынның бөлімінде Кант үкімге көп жағдайда керісінше сананың қабілетін қалыптастырады – генийдің қабілетін. Егер үкім бір нәрсенің әдемі немесе құдіретті екенін анықтауға мүмкіндік берсе, гений оны әдемі немесе құдіретті жасауға мүмкіндік береді.

The first part of the book discusses the four possible aesthetic reflective judgments: the agreeable, the beautiful, the sublime, and the good. Kant makes it clear that these are the only four possible reflective judgments, as he relates them to the Table of Judgments from the Critique of Pure Reason. "Reflective judgments" differ from determinative judgments (those of the first two critiques). In reflective judgment we seek to find unknown universals for given particulars; whereas in determinative judgment, we just subsume given particulars under universals that are already known, as Kant puts it:

The agreeable is a purely sensory judgment — judgments in the form of "This steak is good," or "This chair is soft." These are purely subjective judgments, based on inclination alone. The good is essentially a judgment that something is ethical — the judgment that something conforms with moral law, which, in the Kantian sense, is essentially a claim of modality — a coherence with a fixed and absolute notion of reason. It is in many ways the absolute opposite of the agreeable, in that it is a purely objective judgment — things are either moral or they are not, according to Kant. The remaining two judgments — the beautiful and the sublime — differ from both the agreeable and the good. They are what Kant refers to as "subjective universal" judgments. This apparently oxymoronic term means that, in practice, the judgments are subjective, and are not tied to any absolute and determinate concept. However, the judgment that something is beautiful or sublime is made with the belief that other people ought to agree with this judgment — even though it is known that many will not. The force of this "ought" comes from a reference to a sensus communis — a community of taste. Hannah Arendt, in her Lectures on Kant's Political Philosophy, suggests the possibility that this sensus communis might be the basis of a political theory that is markedly different from the one that Kant lays out in the Metaphysic of Morals. The central concept of Kant's analysis of the judgment of beauty is what he called the ″free play″ between the cognitive powers of imagination and understanding. We call an object beautiful, because its form fits our cognitive powers and enables such a ″free play″ (§22) the experience of which is pleasurable to us. The judgment that something is beautiful is a claim that it possesses the "form of finality" — that is, that it appears to have been designed with a purpose, even though it does not have any apparent practical function. We also do not need to have a determinate concept for an object in order to find it beautiful (§9). In this regard, Kant further distinguishes between free and adherent beauty. Whereas judgments of free beauty are made without having one determinate concept for the object being judged (e. g. an ornament or well formed line), a judgment of beauty is adherent if we do have such a determined concept in mind (e. g. a well built horse that is recognized as such). The main difference between these two judgments is that purpose or use of the object plays no role in the case of free beauty. In contrast, adherent judgments of beauty are only possible if the object is not ill suited for its purpose. The judgment that something is sublime is a judgment that it is beyond the limits of comprehension — that it is an object of fear. However, Kant makes clear that the object must not actually be threatening — it merely must be recognized as deserving of fear. Kant's view of the beautiful and the sublime is frequently read as an attempt to resolve one of the problems left following his depiction of moral law in the Critique of Practical Reason — namely that it is impossible to prove that we have free will, and thus impossible to prove that we are bound under moral law. The beautiful and the sublime both seem to refer to some external noumenal order — and thus to the possibility of a noumenal self that possesses free will. In this section of the critique Kant also establishes a faculty of mind that is in many ways the inverse of judgment — the faculty of genius. Whereas judgment allows one to determine whether something is beautiful or sublime, genius allows one to produce what is beautiful or sublime.

Телеология

"Сын-пікірдің" екінші жартысында телеологиялық үкім талқыланады. Бұл нәрселерді олардың мақсаттарына сәйкес бағалау тәсілі (телос: грекшеде – мақсат) логикалық тұрғыдан кемінде сұлулық туралы алғашқы талқылаумен байланысты, бірақ бір (өзіндік) мақсаттылықты (яғни, өзіндік мағынаны) ұсынады. Кант биологиялықты телеологиялық деп жазады, тірі организмдер сияқты кейбір нәрселердің бөліктері олардың толықтығы үшін, ал толықтығы олардың бөліктері үшін бар екенін айтады. Бұл оған физикалық әлемде жік салуға мүмкіндік береді: осы "органикалық" нәрселер басқа барлық құбылыстарға қолданылатын ережелерге бағынбайтындықтан, олармен қалай өрескелдесуге болады? Кант нақты айтады, себептік түсіндірулер әрқашан жақсы болғанымен (x, y себебі, y – x салдары), телеологияны шақырмастан шөп сабағын түсіндіре алатын "басқа Ньютонның" пайда болуына үміттену абсурд, сондықтан органикалықты "телеологиялық тұрғысынан" түсіндіру керек. Осы сынның бұл бөлігі кейбір қазіргі заманғы теориялар бойынша Канттың ең радикалды тұсы болып табылады; ол адамды соңғы мақсат ретінде қарастырады, яғни табиғаттың барлық басқа формалары адаммен тікелей немесе жанама байланысқа түсу мақсатында бар, ал адам ақыл-ойының арқасында осы байланыстан тыс қалады. Кант мәдениеттің осыны білдіретін көрініс екенін, ол – ең жоғары телеологиялық мақсат екенін, себебі ол табиғат заңдарынан тыс адамдық еркіндіктің жалғыз көрінісі деп мәлімдейді. Адам сонымен қатар, адамгершілікке немесе практикалық ақылға қабілеттілігімен байланысты ең жоғары телеологиялық мақсат ретінде орын алады, бұл Канттың "Практикалық ақыл-ойының сыны" және "Әдеп метафизикасының негізгі қағидалары" еңбегінде ұсынған этикалық жүйеге сәйкес келеді. Кант теологиялық міндеттемесіз өмір ғылымдарында мақсатты санаттарды заңды етуге тырысты. Ол мақсат тұжырымдамасының соңғы мақсат үшін эпистемологиялық құндылығын мойындады, бірақ өмірдегі шығармашылық ниеттер мен ғаламның бастауы туралы оның салдарына қарсы шықты. Кант табиғи мақсаттарды ұйымдасқан тіршілік иелері ретінде сипаттады, яғни білімнің қағидасы тірі жаратылыстарды мақсатты тұлғалар ретінде қарастырады. Ол бұл болжамды тірі жандардың білімнің ерекшелігін қанағаттандыратын реттеуші қолдану ретінде түпкіліктілік тұжырымдамасы деп атады. Бұл эвристикалық құрылым мақсаттың бастауында телеология принципі бар екенін және ол жеке бастапқы организмнің механикалық құрылғылары, оның ішінде оның тұқым қуалаушылығы екенін көрсетеді. Мұндай тұлғалар өзін-өзі үлгілер бойынша ұйымдастырғандай көрінеді. Канттың идеялары Иоганн Фридрих Блюменбахқа және оның ізбасарларына типтер туралы ғылымды (морфологияны) қалыптастыруға және оның дербектігін негіздеуге мүмкіндік берді. Кант бір заттың сұлулығын эстетикалық бағалауда ешқандай мақсаттың жоқ екенін айтты. Таза эстетикалық баға беру заттың мақсатын жоққа шығарады.

The second half of the Critique discusses teleological judgement. This way of judging things according to their ends (telos: Greek for end) is logically connected to the first discussion at least regarding beauty but suggests a kind of (self ) purposiveness (that is, meaningfulness known by one's self). Kant writes about the biological as teleological, claiming that there are things, such as living beings, whose parts exist for the sake of their whole and their whole for the sake of their parts. This allows him to open a gap in the physical world: since these "organic" things cannot be brought under the rules that apply to all other appearances, what are we to do with them? Kant says explicitly that while efficiently causal explanations are always best (x causes y, y is the effect of x), it is absurd to hope for "another Newton" who could explain a blade of grass without invoking teleology, and so the organic must be explained "as if" it were constituted as teleological. This portion of the Critique is, from some modern theories, where Kant is most radical; he posits man as the ultimate end, that is, that all other forms of nature exist for the purpose of their relation to man, directly or not, and that man is left outside of this due to his faculty of reason. Kant claims that culture becomes the expression of this, that it is the highest teleological end, as it is the only expression of human freedom outside of the laws of nature. Man also garners the place as the highest teleological end due to his capacity for morality, or practical reason, which falls in line with the ethical system that Kant proposes in the Critique of Practical Reason and the Fundamental Principles of the Metaphysics of Morals. Kant attempted to legitimize purposive categories in the life sciences, without a theological commitment. He recognized the concept of purpose has epistemological value for finality, while denying its implications about creative intentions at life and the universe's source. Kant described natural purposes as organized beings, meaning that the principle of knowledge presupposes living creatures as purposive entities. He called this supposition the finality concept as a regulative use, which satisfies living beings specificity of knowledge. This heuristic framework claims there is a teleology principle at purpose's source and it is the mechanical devices of the individual original organism, including its heredity. Such entities appear to be self organizing in patterns. Kant's ideas allowed Johann Friedrich Blumenbach and his followers to formulate the science of types (morphology) and to justify its autonomy. Kant held that there was no purpose represented in the aesthetic judgement of an object's beauty. A pure aesthetic judgement excludes the object's purpose.

Әсерлер

Кант адам ақылы "интуитивті түсінік" емес екенін тұрақты түрде айта отырып, ол танитын құбылыстарды жасайтын нәрсе емес, бірақ оның көптеген оқырмандары (Фихтеден бастап, Шеллингке дейін) оның солай болуы керек деп ойлады (және көбінесе Кантқа осы еңбегі үшін құрмет көрсетеді). Канттың "Соттау қабілетінің сын-тексеруі" кітабының бірінші жартысындағы схема және символ туралы талқылаулары да ақылдың өзіне объектілерді қалай бейнелейтіні туралы сұрақтар тудырады, сондықтан ол 20 ғасырдың соңындағы континенттік философияның дамуын түсіну үшін маңызды негіз болып табылады: Жак Деррида осы кітапты жан-жақты зерттегені мәлім. "Шындық және әдіс" (1960) еңбегінде Ганс Георг Гадамер тарихи негізделген герменевтиканы дамыту барысында Канттың эстетикасын тарихи емес деп қарастырмайды.

Шопенгауэрдің түсініктемелері

Шопенгауэрдің айтуынша, Кант нақты көрінетін заттарды емес, абстрактілі ұғымдарды талдауға ден қойды. "Ол әдеміліктің өзінен, тікелей қабылданатын әдемі нысаннан емес, әдемілік туралы пікірден [біреудің айтуынан] бастайды".

Кант барлық сын-тексерулерінде саналық операциялар мен сыртқы нысандар арасындағы байланысқа ерекше қызығушылық танытты. "Оның назарын ерекше қозғайтыны – мұндай пікір субъектіде болып жатқан нәрсенің көрінісі болғанымен, нысанның қасиетіне қатысты сияқты, бәріне бірдей қолданылатын заңдылыққа ие екендігі. Оны әдемілік емес, осы факті таң қалдырды". Шопенгауэр телеологиялық пікірге қатысты Канттың мынаны айтқысы келгенін мәлімдеді: "ұйымдастырылған денелер бізге мақсатты ұғымға сәйкес құрылғандай көрінсе де, бұл олардың шынымен де солай екенін объективті түрде дәлелдемейді". Бұл Канттың субъективтілікке (қалай ойлаймыз) және объективтілікке (сыртқы әлем) қатыстығына сай келеді. Біздің санамыз табиғи денелерді өз секілді мақсатты интеллект жасады деп ойлайды.