Оқиғаларды бақылау туралы иллюзия

Кіріспе

Оқиғаларды бақылауға қабілеттілік туралы жалған сенім. Бақылау иллюзиясы – адамдардың оқиғаларды бақылау қабілетін жоғары бағалау бейімі. Бұл құбылысты американдық психолог Эллен Лангер ашқан, және ол құмар ойындарға және паранормальды құбылыстарға сенуге әсер етеді деп саналады. Іллюзиялық жоғарылық және оптимизммен қатар, бақылау иллюзиясы да позитивті иллюзиялардың бірі болып табылады.

Анықтама

Бақылаудың иллюзиясы – адамдардың оқиғаларды бақылау мүмкіндігін жоғары бағалау тенденциясы, мысалы, адамның оларға ешқандай әсері жоқ нәтижелерді бақылай алатындай сезінуі. Бұл иллюзияның себебі, адамның оқиғаларды бақылай алатынына тікелей түсінік болмауы мүмкін. Бұл құбылыс интроспекция иллюзиясы деп аталады. Олардың орнына, бақылау деңгейін анықтау процесі көбінесе сенімсіз болады. Осының салдарынан, олар себеп-салдар байланысы жоқ оқиғалар үшін жауапты екенін ойлайды. Мысалы, бір зерттеуде колледж студенттері виртуалды шындық ортасында биіктіктен қорқуды жеңу үшін лифт пайдаланды. Лифтке бақылауы бар деген сенім білдірілген, бірақ шындығында бақылауы жоқ студенттер, лифтке толық бақылай алатындай сезінді. Ал бақылау жоқ екенін білгендер, олардың бақылау деңгейі төмен екенін айтты.

Тарих

Психологиялық теориялар өмірлік оқиғаларға қатысты бақылау сезімінің маңыздылығын үнемі атап көрсетіп келеді. Алғашқы мысалдардың бірі Альфред Адлердің адамдар өмірінде тиімділікке ұмтылатыны туралы пікірі болды. Кейін Хайдер адамдардың қоршаған ортаны бақылауға күшті талпынысы бар екенін ұсынды, ал Уайт Манн адамдар бақылауды жүзеге асыру арқылы қанағаттанатын негізгі қабілет мотивациясын болжады. Атрибуция теориясының авторы Винер бастапқы жетістік мотивациясы теориясын бақылау мүмкіндігін қамтитын етіп өзгертті. Келли болса, адамдардың себеп-салдар байланысы жоқ жағдайларды байқамауы, бақылауға келмейтін нәтижелерді жеке себептерге байланыстыруына алып келуі мүмкін екенін дәлелдеді. Соңғы кезде Тейлор және Браун.

Бұл құбылысқа АҚШ психологы Эллен Лангер есім берді және ол көптеген әртүрлі жағдайларда қайталанды.

Пайда болуы

Бұл иллюзия көбінесе таныс жағдайларда және адам қалаған нәтижені білетін кезде жиі кездеседі. Сәттілікке баса назар аударатын кері байланыс осы құбылысты күшейтеді, ал сәтсіздікке баса назар аударатын кері байланыс оны әлсіретеді немесе кері қайтарады. Адамдар, егер оларға практикалық жаттығулар арқылы тапсырмамен танысуға мүмкіндік берілсе, оқиға орын алмас бұрын өздері шешім қабылдаса (мысалы, ойыншықтарды лақтыру сияқты), және таңдауды өздері жасаса, олар бақылау иллюзиясын күштірек сезінеді, егер олар үшін бірдей мүмкіндіктермен шешім қабылданса. Адамдардың бақылау сезімі, дұрыс жауаптардың жалпы саны бірдей болған жағдайда да, бастапқыда көбірек дұрыс жауап бергенде күшейеді.

Өкілетті тұлға арқылы

Кейде адамдар жауапкершілікті өздерінен гөрі қабілетті немесе “сәттірек” деп санайтын басқаларға жүктеуге тырысады. Тікелей бақылаудан бас тарту арқылы нәтижелерді барынша арттырудың дұрыс жолы деп есептеледі. Бұл, өкіл арқылы бақылаудың иллюзиясы, – бақылаудың дәстүрлі иллюзиясы моделінің маңызды теориялық кеңейтімі. Әрине, егер басқа адам медицина сияқты нақты дағды мен білімді қажет ететін салаларда көбірек білім немесе шеберлікке ие деп ойласа, адамдар бақылаудан бас тартады. Мұндай жағдайларда дәрігерлер сияқты мамандарға жауапкершілікті жүктеу толыққанды ақылға қонымды. Алайда, таза кездейсоқ оқиғаларға келгенде, олардың сәттірек екеніне сеніп, басқа біреудің атынан шешім қабылдауға (немесе құмар ойнауға) рұқсат беру – ұтымды емес және адамдардың бақылаусыз жағдайлардағы бақылауға деген қалауына қайшы келеді. Дегенмен, мұндай жағдай мүмкін, себебі адамдар көбінесе өздері сәттілікке ие бола алады және оны кездейсоқ ойындарда пайдалана алады деп санайды. Сондықтан, басқаларды да сәтті деп санау және олардың бақытсыз оқиғаларды басқаруға қабілетті екенін мойындау шалқақ емес. Сингапурда жүргізілген зерттеуде құмар ойнау кезінде бақытқа, шеберлікке және бақылауға сену құмар ойындарға қатысуды арттырды. Тағы бір нақты мысал, 2002 жылғы Олимпиада ойындарындағы ерлер және әйелдер хоккейінің финалында Канада құрамасы АҚШ құрамасын жеңді. Ойынға дейін ойыншылар мен төрешілер өздеріне сәттілік әкеледі деп сенген канадалық монета ойын алдында мұздың астына жасырын орналастырылды. Канада құрамасының мүшелері монетаның сол жерде екенін білетін жалғыз адамдар болды. Кейіннен монета Хоккей даңқы залына қойылды, онда адамдар оған қол тигізе алатын мүмкіндік болды. Адамдар монетаға қол тигізу арқылы өздеріне сәттілік сыйлай алады деп сенді, осылайша өздерінің сәттілігін өзгерте алады.

Көрсеткіш

Бақылаудың иллюзиясы үш түрлі деректердің үйлесуі арқылы көрсетіледі: 1) зертханалық тәжірибелер, 2) лотерея сияқты таныс кездейсоқ ойындардағы байқалған әрекеттер, және 3) нақты өмірдегі әрекеттер туралы жеке баяндамалар.

Зертханалық тәжірибелер

Зертханалық демонстрацияның бір түрі "Ұпай" және "Ұпай жоқ" деп белгіленген екі шамды қамтиды. Қатысушылар қайсысының жанғанын бақылауға тырысуы керек. Эксперименттің бір нұсқасында қатысушылар екі түймешіктің біреуін басуға мүмкіндік алды. Тағы бір нұсқасында бір түймешік болды, және қатысушылар әрбір сынақта оны басуды немесе баспауды өздері шешті. Түймешіктердің жалғану схемасына байланысты қатысушылар шамдарды бақылау деңгейі әртүрлі болды, немесе мүлдем болмады. Тәжірибешілер қатысушылардың әрекеттері мен шамдардың жануы арасында байланыс болуы мүмкін емес екенін нақты айтты. Лангер "іскерлік белгілері" деп дағдыны қолданумен байланысты жағдайдың қасиеттерін, атап айтқанда таңдау мүмкіндігін, бәсекелестікті, стимулмен таныстығын және шешімдерге қатысуды түсіндірді. Бұл эффектінің қарапайым мысалы казинода кездеседі: құмар ойынындағы қағанақ лақтырғанда, адамдар жоғары сандарды алу үшін күштірек, ал төмен сандар үшін әлсіз лақтырады. Тағы бір экспериментте қатысушылар отыз рет монета лақтырып, нәтижесін болжауға міндеттелді. Нәтижелер маған әрбір қатысушының шамамен жартысы дұрыс болжағанын көрсетті, бірақ топтар "сәттіліктерінің" орналасуы бойынша ерекшеленді. Кейбіреулеріне олардың алғашқы болжамдары дұрыс екені айтылды. Ал басқаларына олардың сәттіліктері отыз сынақ ішінде тең бөлінгендігі айтылды. Кейін олардың өнімділігі туралы сауалнама жасалды. Алғашқы "сәттіліктерді" алған қатысушылар өздерінің жалпы сәттіліктерін жоғары бағалап, болашақтағы болжау ойындарында жақсы өнім көрсетуге үміттенеді. Өздерінің нөмірлерін таңдаған қатысушылар билеттерін жақсырақ мүмкіндіктерге ие ойынға тіпті бір билет үшін де сатуға көбірек бейімділік танытпады. 1998 жылы Сюзанна Томпсон және әріптестері Лангердің түсіндірмесі эффектінің барлық вариацияларын түсіндіруге жеткіліксіз екенін мәлімдеді. Олар бақылау туралы пікірлердің "бақылау эвристикасы" деп аталатын процедураға негізделгенін ұсынды. Бұл теория бақылау туралы пікірлер екі шартқа байланысты екенін көрсетеді: нәтижені жасау ниеті және әрекет пен нәтиже арасындағы байланыс. Кездейсоқ ойындарда бұл екі шарт көбінесе бірге келеді. Жеңіске жету ниетімен қатар, қағанақты лақтыру немесе ойын автоматындағы тұтқаны тарту сияқты бір әрекет бар, оның нәтижесі дереу одан кейін келеді. Нәтиже кездейсоқ түрде таңдалған болса да, бақылау эвристикасы ойыншының нәтижеге қатысты белгілі бір деңгейде бақылауды сезінуіне әкеледі. Өздік бағалауы жоғары адамдар өздерінің қоршаған орталарын (яғни, ішкі бақылау ошағын) бақылайтындарына сенеді, ал өте жоғары деңгейдегі өзіндік бағалау бақылаудың иллюзиясына әкелуі мүмкін.

One kind of laboratory demonstration involves two lights marked "Score" and "No Score". Subjects have to try to control which one lights up. In one version of this experiment, subjects could press either of two buttons. Another version had one button, which subjects decided on each trial to press or not. Subjects had a variable degree of control over the lights, or none at all, depending on how the buttons were connected. The experimenters made clear that there might be no relation between the subjects' actions and the lights. By skill cues, Langer meant properties of the situation more normally associated with the exercise of skill, in particular the exercise of choice, competition, familiarity with the stimulus and involvement in decisions. One simple form of this effect is found in casinos: when rolling dice in a craps game people tend to throw harder when they need high numbers and softer for low numbers. In another experiment, subjects had to predict the outcome of thirty coin tosses. The feedback was rigged so that each subject was right exactly half the time, but the groups differed in where their "hits" occurred. Some were told that their early guesses were accurate. Others were told that their successes were distributed evenly through the thirty trials. Afterwards, they were surveyed about their performance. Subjects with early "hits" overestimated their total successes and had higher expectations of how they would perform on future guessing games. Participants who chose their own numbers were less likely to trade their ticket even for one in a game with better odds. In 1998, Suzanne Thompson and colleagues argued that Langer's explanation was inadequate to explain all the variations in the effect. As an alternative, they proposed that judgments about control are based on a procedure that they called the "control heuristic". This theory proposes that judgments of control depend on two conditions; an intention to create the outcome, and a relationship between the action and outcome. In games of chance, these two conditions frequently go together. As well as an intention to win, there is an action, such as throwing a die or pulling a lever on a slot machine, which is immediately followed by an outcome. Even though the outcome is selected randomly, the control heuristic would result in the player feeling a degree of control over the outcome. While those with high core self evaluations are likely to believe that they control their own environment (i. e., internal locus of control), very high levels of CSE may lead to the illusion of control.

Қолданбалар

Психолог Дэниел Вегнер сыртқы оқиғаларға деген бақылаудың иллюзиясы психокинез сенімінің негізі екенін айтады, психокинез – бұл оймен тікелей заттарды жылжытудың паранормальды қабілеті деп есептеледі. Дәлел ретінде Вегнер сиқырлы ойлау бойынша бірнеше тәжірибелерді келтіреді, онда қатысушылар сыртқы оқиғаларға өздерінің әсер еткенін сезінуге итермеленді. Бір тәжірибеде қатысушылар баскетболшының бірнеше еркін лақтыруын бақылады. Оларға оның лақтыруларын көздерімен ілесіп, оған көмектесуге тапсырылды, сонда олар оның жетістігіне өз үлесін қосқандай сезінді. 2003 жылы жарияланған зерттеуде Лондон қаласының инвестициялық банктерінде жұмыс істейтін трейдерлер зерттелді. Олардың әрқайсысы компьютер экранында акция бағасының немесе индексінің графигіне ұқсас график пайда болатынды көріп отырды. Үш компьютерлік перне арқылы олар бағаны мүмкіндігінше жоғары көтеруге тырысты. Оларды көрсеткіштің кездейсоқ түрде өзгеретіні, бірақ пернелердің де әсер ете алуы мүмкін екені туралы ескертті. Бірақ шындығында, көрсеткіштің өзгеруі пернелерге байланысты болған жоқ.