Кіріспе

Күрделі тақырыпты қарапайым модельдер арқылы оқыту. Балаларға өтірік айту – оқыту әдісі ретінде қолданылатын техникалық немесе күрделі тақырыптарды қарапайымдап, көбінесе техникалық тұрғыдан дұрыс емес түсіндіру. Балаларға өтірік айтуға бейім педагогтар алдау ниетімен емес, білім алушының қабілеттеріне сәйкес бастапқы түсінікті жеңілдету үшін солай етеді, осы түсінікті уақыт өте келе, білім алушының ақыл-ой дамуымен бірге кеңейтеді. Бұл тәсіл биология, эволюция, биоинформатика және әлеуметтік ғылымдар салаларындағы ғалымдар тарапынан қолданылады.

Шығуы мен дамуы

"Балаларға өтірік айту" тұжырымын алғаш рет 1994 жылы ғалым Джек Коэн мен математик Иан Стюарт "Қаостың құлдырауы: күрделі әлемдегі қарапайымдылықты табу" кітабында миф ретінде талқылады – бұл жинақталған мәдени білімді болашақ ұрпаққа жеткілікті, бірақ толыққанды шындық емес түрде жеткізу құралы. Олар өз көзқарастарын "Шындықтың қиялы: құмар ақылдың эволюциясы" еңбегінде одан әрі дамытып, "балаларға өтірік айту" тұжырымы білім беру процесінде күрделі түсініктерді қарапайымдаудың тудыратын қиындықтарды көрсетеді деді. Стюарт пен Коэн "[адам санасы ұғына алатын кез келген сипаттама балаларға айтылған өтірік болуы керек" және шындық "біздің шектеулі санамыз үшін тым күрделі" екенін атап өтті. Бұл тұжырымдама олар Терри Пратчеттпен бірлесіп "Диск әлемінің ғылымы" кітабын жазғанда кеңірек танылды. Осы кітапта авторлар кейбір адамдардың "өтірік" терминінің қолданылуына қарсы шығуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ оны "ең жақсы ниетпен, бірақ бұл әлі де өтірік" деп қорғайды. Кітапты насихаттау барысында өткен сұхбатта Пратчетт ескертті: "Біздің көпшілігімізге ғылым туралы тек қана 'жеткілікті' білім қажет, және ол бізге метафоралар мен теңеулер арқылы жеткізіледі, егер біз оларды шындықпен шатастырсақ, олар бізге зиян келтіруі мүмкін".

Білім берудегі мысалдар

Балаларға жалған айтудың бір типикалық мысалы физикада кездеседі, онда атомдық электрон қабықшаларының Бор моделі атом құрылымын түсіндіру үшін жиі қолданылады, содан кейін матрицалық механикаға негізделген күрделі модельдерге көшіледі. Сол сияқты химияда да студенттерге көбінесе техникалық тұрғыдан дұрыс, бірақ күрделі Брёнстед-Лоури моделін, одан кейін Льюис моделін оқыту алдында қышқылдар мен сілтелердің Аррениус анықтамаларымен таныстырылады. Химия ұғымдарын оқытудың осы реті осы модельдердің дамуының тарихи барысын көрсетеді. Жоғары сынып мұғалімдері мен университет оқытушылары көбінесе олар ұсынбақ болған модельдің толық емес екенін басында түсіндіреді. Бұған мысал ретінде Джеральд Суссман 1986 жылғы Абельсон-Суссман лекцияларының бейнежазбасында (1b лекция) келтіреді: text=Егер біз процестерді және оларды қалай басқаруға болатынын түсінгіміз келсе, онда осы процедураның механизмдерін осы процестердің қалай өтетініне бейімдеуіміз керек. Біздің алдымызда формалды немесе жартылай формалды механикалық модель болады, оның арқасында машина қалай орындай алатынын түсінесіз. Машинаның шын мәнінде мен айтқандай жұмыс істейтіні қазіргі уақытта мүлдем маңызсыз. Шындығында, бұл инженерлік модель, мысалы, электр кедергісі үшін V = IR моделін жазғандай – бұл шамамен дұрыс, бірақ толыққанды дұрыс емес; егер мен кедергі арқылы жеткілікті ток жіберсем, ол жарылады, сондықтан кернеу әрқашан токқа пропорционал емес, бірақ кейбір мақсаттар үшін модель қолданылады. Атап айтқанда, біз қазір сипаттайтын, мен оны алмастыру моделі деп атайтын модель процедуралардың және процестердің қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін ең қарапайым модель болып табылады – процедуралар процестерді қалай тудырады. Ал алмастыру моделі алдағы бірнеше күнде талқылайтын көптеген нәрселер үшін дұрыс болады. Бірақ соңында машина осылай жұмыс істейді деген ойға сену мүмкін болмайды, және біз басқа, нақтырақ және егжей-тегжейлі модельдерге көшеміз, олар көбірек мәліметтерді көрсетеді.

Басқа ұғымдармен салыстыру

Эндрю Сойер бұл ұғымды ғылыми фантастикамен салыстырды, "Нарративиум және балаларға өтірік: 'Диск әлемі туралы ғылымдағы' ұсыныс" мақаласында былай деп жазды: "Ғылым туралы өзімізге айтатын 'балаларға айтқан өтірігіміз' – ғылыми фантастиканың басқа бір түрі: мүмкін, онда 'фантастика' сөзі 'ғылым' сөзін толықтырады. Бұл 'ғылыми фантастика' емес, 'ғылым туралы ойдан шығарылған әңгімелер'." 2015 жылы Forbes журналында физика профессоры және ғылым журналисі Чад Орзел Калифорния университетінің палеонтология мұражайының "Ғылымды түсіну" жобасы ғылыми әдісті балаларға түсіндіру сияқты қарапайым форматтан асып түсетінін, оның орнына ғылымның адамдардың күнделікті өміріне қалай әсер ететіні туралы тереңірек және нақты ақпарат беретінін зерттеді.

Өңдеулер бойынша қолдану

Forbes журналына жазған Тим Ворсталл физика мен музыкадағы «балаларға өтірік айту» тәсіліне тоқталды, онда сабақтарды шкалалар бойынша атоналдылықтан, ортақ және жарты уақыттан бұрын синкопациядан бастау қалыпты. Ол Ньютонның физикасы Эйнштейннің қосымшаларымен салыстырғанда балаларға арналған өтірік екенін айтады. «Өмір және әлеуметтік ғылымдардағы сызықтық емес динамика» еңбегінде Джек Коэн эволюцияны оқытуда «балаларға өтірік айту» тәсілін қолдануды, соның ішінде ДНҚ мақсатын «жоспар» ретінде қарастыруды талқылады, және «эволюциялық процестің жалпы пішінін анықтау үшін барлық әмбебап ерекшеліктерді іздеу, барлық ерекшеліктерді бағалау ғана үміт береді, сондықтан біз оны балаларға шындықпен, «балаларға өтірік» ретінде түсіндіре аламыз» деді. Сол сияқты, «Биоинформатика, биокомпьютер және Perl» кітабында Майкл Мурхаус және Пол Барри ақуыз, РНК және ДНҚ ұғымдарын оқыту әдісі ретінде «балаларға өтірік айту» моделін қалай пайдалануға болатынын түсіндірді. Компьютер ғылымына арналған мақаласында Д. Дж. Джеффри мен Роберт Корлесс (Уэстерн Онтарио университеті) балалар математикасын оқытудан мысал келтірді: «Біз балаларға «2-ден 3-ті алуға болмайды» деп қуана оқытамыз, өйткені біреудің оларды кейін теріс сандармен таныстыратынына сенімдіміз». Корлесс бұл көзқарасты келесі мақаласында жалғастырып, «компьютерлер пайда болғанға дейінгі математика балаларға айтылған өтірік еді» деді.

Кемшіліктері

"Шетелдіктерді дамыту: Жерден тыс өмір туралы ғылым" еңбегінде Коэн мен Стюарт балаларға күрделі ғылыми ұғымдарды тым қарапайым түсіндіру арқылы туындауы мүмкін жағымсыз салдарлар туралы ескертеді. Digital Difference журналында жарияланған мақаласында Хамиш Маклиод пен Джен Росс балаларға жалған айтудың білім алушыларға "қарапайым және нақты сұрақтарға, сондай-ақ оларға тең қарапайым жауаптар" күту арқылы кері әсерін тигізуі мүмкін екенін жазды. Metaphilosophy журналында Кирстен Уолш пен Адриан Карри балаларға жалған айту контекстінде "карикатура" мен "миф жасау" арасындағы айырмашылықты көрсетеді және миф жасаудың негізсіз екеніне тоқталады. Солтүстік-шығыс Хилл университетінің экономика профессоры Суданшу К. Мишра ата-аналардың бала тууды дұрыс түсіндірудің орнына, балаға оларды үйге қарлыға әкелгенін айту сияқты мифологияны тәрбиелеуде қолдануын зерттеді. "Балалардың эмоционалдық құқықтары туралы заң жобасында" Эйлин Джонсон балалық шақ мифологиясы болашақта тәрбие процесінде қандай мәселелер тудыруы мүмкін екенін талқылады. Джонсон жалғанның әрдайым ашылуы керектігін ескертті, сондай-ақ ата-аналар "осы алдаудың қаншалықты дұрыс екеніне, оның шегіне және оны қалай және қашан жалған екенін түсіндіруге болатынына көз жеткізе алмайды" деді. Карлтон колледжінің веб-сайтындағы мақаласында геофизик Ким Кастенс болашақ мұғалімдерге кедергі келтіруі немесе оқушының жалғанды қалай ажырата алатыны сияқты, балаларға айтылған және кейіннен ұмытылуы тиіс жалғанның салдары сияқты ықтимал қауіптерді тізімдеді. Кастенс қауіптерден сақтану үшін критерийлерді ұсынады, мысалы, мұғалімнің балаларға айтылған жалғаннан тыс шындықты түсінуін қамтамасыз ету және жалғанды айтудың оқу үдерісіне қадамдық жоспарын жасау.