Кіріспе

Рим империясының узурпаторы (шамамен 281 ж. қайтыс болды)

Прокулус (шамамен 281 ж. қайтыс болды) – римдік узурпатор, «Аугуст тарихы» бойынша «ұсақ мақтанқорлардың» бірі, 280 жылы император Пробқа қарсы билікке таласқан. Бұл мәселе қазіргі таңда даулы. Прокулустың франктармен туыстық байланысы болуы мүмкін, бірақ императорлық билікке қол жеткізе алмағанда, ол олардан көмек сұрады, бірақ нәтижесіз болды. Ол Альбинганум (қазіргі Альбенга, Лигурия, Италияның солтүстік-батысы) қаласында дүниеге келген. Ол ақсүйек саналғанмен, оның ата-бабалары қарақшылар болған және оның зор байлығының бастауы солар еді. Прокулус Батыста императорлық билікке ие болғаннан кейін өзінің латифундияларындағы 2000 құлын қаруландыра алды. Ол Витурига есімді әйелге үйленген, оған «Самсо» деген лақап ат қойылған (IV ғасыр авторы «Аугуст тарихында» оның қабілеттерін «әйелге лайық емес» деп сипаттаған), және ол билікке келген кезде төрт жастағы Герениан есімді ұлы болған. Прокулус – амбициялы әскербасшы, бірнеше легионға трибун ретінде басшылық еткен. 280 жылы император Пробқа қарсы көтеріліс бастаған Лугдунум (Лион) халқы одан билікке ие болуын сұрағанда, ол оны қабылдап, Боноспен бірге өзін император деп жариялады. «Дегенмен, ол галл халқына да бір пайдасын тигізді, өйткені алеманндарды жеңді – сол кезде олар немістер деп аталған, және айқын даңққа ие болды, бірақ ол ешқашан қарақшылық тәсілмен соғыспаған» («Аугуст тарихы»).

Сирияда сасандықтармен шайқасып оралғаннан кейін Пробус Прокулусты солтүстікке шегінуге мәжбүр етті. Франктардан қолдау таба алмағаннан кейін, олар оны сатқындықпен Пробусқа тапсырды. Пробус Прокулусты өлтірді (шамамен 281 ж.), бірақ оның отбасын «әдеттегі шамасын сақтап, олардың кінәсіз отбасыларының өмірін де, байлығын да сақтады» (Гиббон, I.12), олар Альбинганумда қалды және «Аугуст тарихына» сәйкес, ханзадалар не қарақшылар болғысы келмейтінін мәлімдеді. Прокулустың Гиббон келтірген хаты бар, ол ойдан шығарылған болуы мүмкін, бірақ бәрібір маңызды. Ол өзінің жыныстық қабілетімен мақтана бастайды: «Прокулустан оның туысы Мейцианға сәлем. Мен Сарматиядан жүз қыз алып келдім. Олардың он біреуін бір түнді өткіздім». Гиббон Прокулус пен оның серігі Бонос туралы айта келіп, олардың «осы екі офицердің ерекше қасиеті – біреуі Бахус шайқастарындағы, екіншісі Венера шайқастарындағы шеберлігі» екенін атап өтеді.