Кіріспе

Роза тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі – Potentilla erecta (синонимдері: Tormentilla erecta, Potentilla laeta, Potentilla tormentilla, жалпы tormentil, septfoil немесе тік бесқұбырша) – қызылша тұқымдасына (Rosaceae) жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Сипаттама

Potentilla erecta – төмен бойлы, түйіршік құрайтын, жұқа, көлденең жатқаннан иіліп тік өсетін сабақтары бар, биік өсетін және тамыр жібермейтін жүгіршілері бар өсімдік. Ол Еуропа мен Батыс Азияда кең таралған, көбінесе қышқыл топырақта және таулар, орманды далалар, шалғындықтар, құмды топырақтар мен құмды төбелер сияқты әртүрлі орталарда өседі. Бұл өсімдік мамырдан тамыз/қыркүйекке дейін гүлдейді. Ұзын сабақтың ұшында кең сары гүл жарады. Әрқайсысы 3–6 мм ұзындықтағы төрт тілімді гүл жапырақтары болады. Роза тұқымдасында төрт гүл жапырақты гүлдер сирек кездеседі. Гүл жапырақтары тостағанша жапырақтарынан сәл ұзын. 20–25 тостағаншасы бар. Тамырлық жапырақтарында ұзын жапырақ сабағы болады, ал гүлдеу сабағындағы жапырақтары көбінесе сабақсыз немесе қысқа жапырақ сабақты болады. Жарқыраған жапырақтары кезектесіп орналасқан, үш жапырақтан тұрады, әр жапырақ кернеулі жұмырша келген және тілімделген жиектері бар. Жұпталған тігілген жапырақтары жапырақ сияқты және алақан тәрізді тілімделген. 2–8 құрғақ, жеуге жарамсыз жемісі болады.

Еуропа

Potentilla erecta Еуропа, Скандинавия және Батыс Азияның барлық аймақтарында жабайы өседі. Британ аралдарында ол дерлік кездеседі, тек Уош жағалауына жақын жерлерде ғана тіркелмеген, ал 10 км-лік квадратардың көп бөлігінде табылған. Тұқымдастығы ең төменгі деңгейдегі түрлердің бірі ретінде тізімделген. Ол шөптесі далаларда, құрғақ далаларда, батпақтарда, тауларда, жол жиектері мен жайылымдарда, көбінесе қышқыл топырақта өте көп кездеседі. Бұл британдық ұлттық өсімдіктер жіктемесінің M25 (Molinia caerulea–Potentilla erecta батпағы) қоғамдастығының құрамына кіреді.

Солтүстік Америка

Солтүстік Америкада Potentilla erecta шығыс бөлігінде әкелінген түр ретінде таралған.

Қолданылуы

Ризомалық тамыр қалың. Оның ащы дәмі мен төмен калориялылығы себепті тағамдық маңызы аз. Бавария және Қара Ормандағы "қан тамыры" деп аталатын ащы ликердің негізгі құрамы – осы тамыр. Украинада ол бал қосылып хорилька дайындауға қолданылады. Өсімлік құрамындағы жоғары танин мөлшері (әдеттегі шөптесін өсімдіктерге тән емес) оны дәрілік мақсатта қысқартушы құрал ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Жалпы торментилдің тамырынан тритерпен спирті – торментиолмен бірге құрылымдық жағынан ұқсас флобафендерді бөліп алып, оны теріні қызыл түспен бояу үшін (торментил қызылы) қолданады. Ризомадан алынған сулы экстракттардың егеуқұйрықтар мен тышқандарда аз уытты екендігі хабарланған.