Кіріспе
Рим императоры 383–388 жылдар аралығында Магнус Максимус (; Macsen Wledig; 28 тамыз 388 жылы қайтыс болды) – Батыс Рим императоры 383–388 жылдар аралығында биледі. Ол император Грацианнан тақ мұрагерлік етіп алды. Галлекияда туған ол Ұлы Қастандық кезінде Ұлы Теодосийдің басшылығымен Британияда офицер болып қызмет еткен. 373 жылы ол Британияда император деп жарияланды, ал келесі жылы Галлияда, ал Грацианның інісі Валентиан II Италия, Паннония, Испания және Африканы өз басқаруында қалдырды. 387 жылы Максимустың амбициялары Италияға жорық жасауға әкелді, нәтижесінде 388 жылы Поэтовио шайқасында Теодосий I-ге жеңіліп қалды. Кейбір тарихшылардың пікірінше, оның өлімі Солтүстік Галлия мен Британиядағы императорлық биліктің тікелей қатысуының аяқталуын білдірді.
Magnus Maximus (; Macsen Wledig ; died 28 August 388) was Roman emperor in the West from 383 to 388. He usurped the throne from emperor Gratian. Born in Gallaecia, he served as an officer in Britain under Theodosius the Elder during the Great Conspiracy. In 373, he was proclaimed emperor in Britannia, and in Gaul the next year, while Gratian's brother Valentinian II retained Italy, Pannonia, Hispania, and Africa. In 387, Maximus's ambitions led him to invade Italy, resulting in his defeat by Theodosius I at the Battle of Poetovio in 388. In the view of some historians, his death marked the end of direct imperial presence in Northern Gaul and Britannia.
Туған жері, әскери мансап
Максим Галлекияда, Испанияда, Теодосий әулетінің графы Теодосий (Ұлы) иелігінде дүниеге келді, және ол оның туысы екенін мәлімдеді. Оның ерте өмірінің көп бөлігі белгісіз, себебі тарихи жазбаларда оның ең алғашқы айқасы – 368 жылы Ұлыбританиядағы кіші офицер болған кезі, шамасы, Ұлы Қастандық кезінде Теодосийге Британиядағы шапқыншылар мен қылмыскерлерді жеңуге көмектескен. Максим келесі жылдары көрнекті генералға айналды; ол әріптес сарбаздарының қолдауын және өзін қорғаған римдік-британдықтардың құрметін иеленді, бұл оның ғасырлар бойы Уэльс аңызында мәңгілікке қалуына әкелді. 373 жылы Африкада граф Теодосийдің қол астында қызмет етті. 380 жылы Ұлыбританияға тағайындалып, 381 жылы пикттер мен шотландтардың шабуылын тойтарды. Бірақ Зосим оны Грацианға қарсы әскерді бүлікке ұйытқан деп сипаттайды, себебі Теодосий император болғанына ашуланып, өзі тағайындалмағанына ренжіді. Максим өзінің императорлық амбицияларын іске асыру үшін Галлияға барып, өзімен бірге британдық гарнизонның көп бөлігін алып кетті.
Әкімшілік
Максим өзінің астанасын Гаулиядағы Аугуста Треверорум (Трев, Трир) қаласына орнатып, Британия, Гаулия, Испания және Африканы биледі. Ол Галлия провинциялары жүйесін қайта ұйымдастыруға бағытталған бірқатар жарлықтар шығарды. Кейбір тарихшылар Максим Британиялықтар кеңесін де құрған болуы мүмкін деп санайды, бірақ бұл кеңесті тұрақты түрде құрған Стилихон болған сыңайлы. Максим еретиктерге қатысты қатаң шаралар қолданды. Оның бұйрығымен Присциллиан және оның алты серігі ерестік үшін жазаланды, бірақ Максим тартқан нақты айыптар – сиқырмен айналысқандық еді. Әйгілі шіркеу қайраткерлері, мысалы, Әулие Амброзий және Әулие Мартин Турский, діни мәселелерге мемлекеттік биліктің араласуына қарсылық білдірді, бірақ жаза орындалды. Осылайша Максим православиені сақтаушы ретінде беделін қалыптастырды және одан кейін болған тәркілеулер арқасында қаржылық мүмкіндіктерін арттырды. 452 жылғы Галлия жылнамасында Присциллиандықтар «манихейлер» деп сипатталған, бұл Диоклетиан тұсында Рим заңдарымен айыпталған гностикалық ересі, және Магнус Максим оларды «зор құлшыныспен ұстап, жойғанын» айтады. 384 жылдың көктемі мен 387 жылдың жазы аралығында жазылған, шамамен Валентиан II-ге жолданған хатында Максим Валентианның Амброзийге және Никеялық сенімді ұстанушыларға қатысты әрекеттеріне наразылық білдіріп, былай деп жазады: «Сіздің қадірлілігіңіз, маған құрметті, дін, адам санасында түбін жақсы жеткізген, тіпті Құдайдың өзі орнатқан нәрсені жоюға бола ма?» – деп сұрайды «католик заңдарының бұзылуы мен дүрбелеңіне» жауап ретінде. Керісінше, 387/388 жылғы Максимнің Римдегі христиандарды еврейлердің синагогын өртеп жібергені үшін айыптаған жарлығы епископ Амброзий тарапынан айыпталды, ол халықтың «император еврейге айналды» деп айқайлағанын мәлімдеді.
Соңғы қақтығыстар мен орындау
387 жылы Максим император Валентиан II-ді Миландан қуып шығарды. Валентиан Теодосийға қашып, екеуі шығыстан жорық жасады; Рихомер және басқа да генералдар басқарған олардың әскерлері 388 жылдың шілде-тамыз айларында Максимға қарсы күресті. Максим Поэтовио шайқасында жеңіліп, Аквилеяға шегінді. Осы уақытта Маркомер бастаған франктар солтүстік Галлияға шабуыл жасап, Максимнің жағдайын одан әрі қиындатты. Максимнің магистр-эквитумы, император Грацианды өлтірген Андрагатий Сиския маңында жеңілді, ал Максимнің інісі Марцеллин Поэтовио шайқасында қаза тапты. Максим Аквилеяда басылып, рақым сұрағанымен, жазаланды. Сенат оған қарсы "Damnatio memoriae" жарлығын қабылдады. Бірақ оның анасы мен кемінде екі қызы тірі қалды. Теодосийдің сенімді генералы Арбогаст сол жылдың күзінде Трирде Максимнің ұлы Викторды өлімге жіберді.
Отбасының тағдыры
Максимнің құлдырауынан кейін оның отбасының тағдыры туралы ешқандай мәлімет сақталмаған. Оның әйелі болғандығы белгілі, ол Трирде болғанда әулие Турлық Мартиннен рухани кеңес сұраған. Оның соңғы тағдыры, тіпті аты да (бірақ төмендегі Уэльс дәстүрін қараңыз) нақты тарихи жазбаларда сақталмаған. Теодосий I оларды өлтірмей сақтап қалғанынан басқа, Максимнің анасы мен қыздары туралы да осылай айтуға болады. Максимнің бір қызы Африка проконсулы Эннодийге (395) үйленген болуы мүмкін. Эннодийдің немересі Петроний Максимус болды, ол Римде бар болғаны 77 күн патшалық құрды, содан кейін 455 жылдың 24 мамырында вандалдардан қашып бара жатқанда таспен ұрып өлтірілді. Эннодийдің басқа ұрпақтары, демек, мүмкін Максимнің де ұрпақтары, 472 жылы император болған Аниций Ольбрийді, сондай-ақ бірнеше консулдар мен епископтарды, мысалы, қасиетті Магнус Феликс Эннодийді (Павия епискобы шамамен – 514 ж.) қамтыды. Сонымен қатар, Элис бағанасында (9 ғасыр) Магнус Максимустың басқаша жазылмаған қызы Севира туралы айтылады, ол Уэльстегі ерте ортағасырлық жазулы тас, ол британ корольі Вортигернге үйленгенін мәлімдейді.
Британдық және бретондық тарихындағы рөлі
383 жылы Максимнің императорлық билікке талаптануы Батыс Пенниндегі және Дева бекінісіндегі римдік әскери қатысудың куәліктері үшін соңғы белгілі датамен сәйкес келеді. Адриан қабырғасының қазбаларынан 383 жылдан кейінгі монеталар табылған, бұл әскерлердің бұрынғыдай толығымен шығарылмағанын көрсетеді. Шамамен 540 жылы жазылған «Британияның құлауы және жаулануы» еңбегінде Гилдас Максимнің Британияны ғана емес, сонымен қатар оның «қолға қаруланған отрядтары, губернаторлары және жастығының гүлдерінен» айырғанын айтады, және олар ешқашан қайта оралмады. Әскерлермен және жоғары лауазымды шенеуніктермен бірге кетіп, болашақта Британияны билеуді жоспарлаған Максимнің іс жүзіндегі бағыты – жергілікті билікті жергілікті басшыларға беру болды. Уэльс аңыздары бұл оқиғаның Breuddwyd Macsen Wledig (ағылш. «Император Максимустың арманы») сияқты әңгімелерде бейнеленгенін көрсетеді, онда ол ғажайып британдық әйелге үйленеді (осылайша британдық ұрпақтардың болуы мүмкін), сондай-ақ оның әкесіне Британияның егемендігін береді (осылайша билікті Римнен британдықтарға қайтарады). Ең ерте Уэльс шежірелері Максимге (Macsen/Maxen Wledig, немесе Император Максим) Поуис және Гвент сияқты бірнеше ортағасырлық Уэльс патшалықтарының династияларын құрған әке ретіндегі рөл береді. Ол Британиядан кеткеннен шамамен 500 жыл өткен соң орнатылған Элизе бағанасында Уэльс патшасының атасы ретінде көрсетілген, сондай-ақ ол Уэльстің он бес руының тізімдерінде де кездеседі. Батыс императоры болғаннан кейін Максим Пикттер мен шотландтарға (яғни ирландтарға) қарсы наурыз жүргізу үшін Британияға оралды, бұл Римнің ұзақ мерзімді одақтастары болған Дамнон, Вотадини және Нованталарды қолдау мақсатында болған болуы мүмкін (барлығы қазіргі Шотландияда орналасқан). Сол жерде ол жергілікті басшыларға билікті ресми түрде беру үшін ұқсас шаралар қолданған болуы мүмкін. Нованталардың отаны болған Галлоуэйдің кейінгі билеушілері, Уэльс патшалары сияқты, Максимді өздерінің әулетінің негізін қалаушы деп мәлімдеді. Корнуолл герцогы Карадок Октавиус қызы мен Максимианның некелесуін ұсынды және қолдады. Максимиан ұсынысты қабылдап, Римнен Британияға аттанды. Джеффридің айтуынша, Максимиан франк қалаларын тонағанда әскер жинады. Ол Клаузентумға (қазіргі Саутгемптон) кездейсоқ шабуыл жасады және Конан Меридок басқаратын британиялық әскермен шайқасқа жақындады, бірақ содан кейін келісімге келді. Келіссөздерден кейін Максимиан Британияның патшасы болды, ал Октавиус зейнетке шықты. Патшалық құрғаннан кейін бес жыл өткен соң Магнус Максим үлкен флотты жинап, Галлияға басып кірді, Британияны Карадоктың басқаруында қалдырды. Максеннің болмауынан кейін жаңа император билікті басып алып, оған қайтып келмеу туралы ескертеді. Эленнің інісі Конан (Уэльс: Cynan Meriadoc, бретон: Conan Meriadeg) бастаған Британиядан келген адамдардың көмегімен Максен Галлия мен Италия арқылы өтіп, Римді қайтарып алды. Британдық одақтастарына алғыс айтып, Максен оларға Бретань деп аталған Галлияның бір бөлігін сыйлады. Оның сүйіктісі Елена (Элен) Сноудон алқабындағы римдік жолмен келе жатқанда күйеуінен қайғылы жаңалық естіді. Ол құдық жанында тізе бүгіп, «Croes awr i mi yw hon» деп айқайлады, яғни «Бұл мен үшін сағаттың кесірі», содан кейін жатып, көз жұмды. Ауыл Croesor деп аталды, Книхт тауының етегінде орналасқан Сноудон ауылы. Сондықтан ауыл Croesor деп аталды, және ол белгілі бір жағынан Кэрнарфонға жақын болса да, Сноудонияның аңғарлары мен тауларына қарай ұзақ жол саналады. Croesor бастауыш мектебінде 1970-ші жылдары балалармен бірге жасалған толық аңыз суреттелген, кішкентай мектептің барлық ұзындығын қамтитын қыштан жасалған қабырғалық сурет болды; ол мектеп жеке меншікке сатылғанға дейін сақталды.
Құс құсы
Басқа бір аңыз бойынша, Максим солтүстік Британияның губернаторы ретінде, мүмкін аңызға толы "Ескі король Коулды" тағайындады, ол Эбуракумнан (Йорк) билік жүргізді. Максим континентке аттанғаннан кейін Коэль солтүстік Британияның жоғары патшасы атанды.
Каернарфонмен басқа байланыстар
Магнус Максимус пен Элен дәстүрлі түрде Киелі Пеблигтің (немесе Уэльс шіркеу күнтізбесінде аталған Публикус) ата-анасы ретінде көрсетіледі, оған арналған шіркеу Кернарфонда орналасқан. Шіркеу маңызды ерте христиандық орынға салынған, ол өзі Сегонтий римдық бекінісіне жақын римдік Митрай ғибадатханасының немесе Митра храмының орнында тұрғызылған. 19 ғасырдағы қалпына келтіру жұмыстары кезінде қабырғалардың бірінен римдік құрбандық тастағы табылды. Қазіргі шіркеудің көп бөлігі 14 ғасырға дейін салынған. Ортағасырлық ағылшын патшасы Эдуард I-ге Максен Вледиг / Магнус Максимустың аңызға айналған арманы әсер еткен. Максим арманында таулы жердегі өзеннің сағасындағы қала ішінде "адам көрген ең әдемі" бекіністі көреді. Эдуард мұны Сегонтийдің Максимустың арманындағы қала деп түсіндіріп, 1283 жылы Кернарфон қамалын салғанда императорлық байланысты пайдаланды. Максим Уэльсте қайтыс болды деген сенім болған. Flores Historiarum бойынша, қамалды және жақын жердегі жоспарланған қаланы салу кезінде Магнус Максимусқа тиесілі деп саналған дене қабірде табылған; король Эдуард оны жергілікті шіркеуге қайта жерлеуді бұйырды.
Кейінгі әдебиет
Максеннің тарих, Уэльс аңыздары және Британия жырларындағы көрнекті орны оның тарихи және Артурийлік көркем әдебиеттерде кейіпкер ретінде немесе есімдерін атау арқылы жиі кездесуіне себеп болады. Мұндай туындыларға Стивен Р. Лоухедтің «Пендрагон циклы», Мэри Стюарттың «Қуыс төбелер», Джек Уайттың «Камулод хроникасы», М.Дж. Троудың «Британия» сериясы, Нэнси Маккензидің «Камелот патшайымы» және Рудьярд Киплингтің «Пук Пукс Хиллдегі» кіретін болады. 1981 жылы Даффид Иван жазған танымал уэльс халық әні «Yma o Hyd» Максен Вледигті еске алып, оның дәуірінен бері уэльс халқының жалғасып келе жатқан өмір сүруін мақтан тұтады.