Кіріспе

Батыс Колумбия департаменті Вале-дель-Каука немесе Каука аңғары (ˈbaʎe ðel ˈkawka) – Тынық мұхитымен шектесетін Колумбияның батысындағы департамент. Оның астанасы Сантьяго-де-Кали қаласы. Буэнавентура, Буга, Картаго, Пальмира және Тулуа сияқты басқа қалалар департамент өміріне зор экономикалық, саяси, әлеуметтік және мәдени әсер етеді. Валле-дель-Каукада 100 мыңнан астам тұрғыны бар, метрополитен емес, тәуелсіз қалалардың ең көп саны осы департаменттің шегінде – алты. Буэнавентура Колумбиядағы ең ірі және жұмылысы көп теңіз порты болып табылады, ол жыл сайын шамамен 8,5 миллион тонна тауар тасымалдайды.

География

Валье-дель-Каука департаменті елдің батыс бөлігінде, 3° 5′ солтүстік және 5° 1′ солтүстік ендіктер мен 75° 42′ батыс және 77° 33′ батыс бойлықтары арасында орналасқан. Солтүстік жағынан Рисаральда және Киндио, оңтүстік жағынан Каука, шығыс жағынан Толима, батыс жағынан Чоко және Тынық мұхиты департаменттерімен шектеседі. Аймақ географиялық тұрғыдан Орталық және Батыс Кордильерамен шектеледі және Каука өзеніне құятын көптеген өзендермен суға толы. Департамент төрт аймаққа бөлінеді: ылғалды және көбінесе джунглилі Тынық мұхиты аймағы; ылғалды және джунглиге толы батыс тау жотасы, қағаз өнеркәсібі салдарынан кең ауқымда орман қырқылып кеткен; Каука өзенінің Анд аңғары, оның төңірегіндегі жерлер елдегі ең құнарлы болып табылады; және Кордильера Центральдің батыс жотасы. Валье-дель-Каука Тынық мұхитындағы Мальпело аралын да басқарады.

Аңшы-жинақшылар қауымдастықтары

Сарапшылар жүргізген паленологиялық талдаулар 40 000 – 10 500 жыл бұрынғы Жоғарғы плейстоцен кезеңінде Эль-Дорадо және Альто-Калима аңғарларында Анд тауларының ормандары мен Анд асты өсімдіктері болғанын анықтады. Құралдардың табылуы плейстоценнің соңы мен голоценнің басында аңшы-жинақшылар қауымдастықтары болғанын көрсетеді. Голоценнің басында плейстоцен мегафаунасының жойылуы адамдарды жаңа ортаға бейімделуге мәжбүр етті, осылайша олар аңшы-жинақшыларға айналды. Калима өзенінің төменгі ағысында (Саузалито, Эль-Рекрео және Эль-Питал өзендері) археологтар Каука өзені аңғарында қоныстанған аңшы-жинақшылардың ең көне іздерін тапты. Осы іздерге сәйкес, б.з.д. 5000 жылы бұл қоғамдарда белгілі бір деңгейде алғашқы егіншілік дамыған және жүгері егілген. Б.з.д. 3000 және 1500 жылдар аралығына қатысты мәліметтер аз.

Ежелгі ауыл шаруашылығы керамикасы (1500 б.з.д. - 600 ж.)

1500 ж.б.д. бірінші ауыл шаруашылығы-құмыра жасау қоғамы, Илама мәдениеті пайда болды, ол Калима өзені бойында (қазіргі Рестрепо және Дариен қалаларында) орналасқан. Оның қоғамында кацикагголардың ("бастықтардың") әлеуметтік құрылымы болды, ол испандықтар келгенге дейін сақталды. Илама экономикасы көшіп-қонушылық егіншілікке негізделген, жүгері, юка және бұршақ өсірілді, сондай-ақ аң ауру, балық аулау, тоқыма өндірісі және металлургия дамыған. Басшы немесе кацик елді мекеннің басшысы болды және оның шамандары ("рухани көшбасшылары"), жауынгерлері, шаруалары, аңшылары, құмыра жасаушылары мен алтын шеберлері болды. 100 ж.б.д. Иламалар Йотоко тайпасына айналды, олар Илама аймағын Каука өзені арқылы Тынық мұхитына дейін, ал оңтүстікке қарай қазіргі Сантьяго-де-Кали (Кали) аймағына дейін кеңейтті. Йотоколар – бірнеше елді мекенді басқарған кациктер басшылығымен жоғары сатыластырылған қоғам. Олар шамамен 1200 ж.б.д. дейін өмір сүрді. Халық санының өсуі оларды азық-түлік сұранысын қанағаттандыру үшін тиімді ауыл шаруашылығы жүйесін дамытуға мәжбүр етті, бұл құмыра жасау және металл өңдеу техникаларын жақсартты. Йотоко егіншілігі – жүгері, юка, бұршақ, арракача және ахиот сияқты басқа да өнімдерге негізделген, Илама егіншілігінен гөрі әртараптырақ болды. Йотоко тайпасы біздің заманымыздың 6-шы ғасырынан бастап құлдырауға ұшырады.

Колумбияға дейінгі ауыл шаруашылығы керамикасы қоғамдары (600-1600)

Бұл археологиялық кезең Соңғы Кезең деп аталады және Соңғы Кезең I (6-дан 13-ғасырларға дейін) және Соңғы Кезең II (14-тен 16-ғасырларға дейін) болып бөлінеді. Соңғы Кезең I-де Каука аймағында ерте Сонсо, Боло, Сачамат және Ла Льянада мәдениеттері қоныстанды. Соңғы Кезең II-де аймақта кейінгі Сонсо, Пичинде, Буга және Квебрада Сека мәдениеттері өмір сүрді. Олардың дамуы халық санының артуымен байланысты. Аймақтағы дерлік барлық қоныс салушылар бір басты кацик үстемдігіне бағынды.

Испандықтардың келуі және жаулап алу

Алғашқы 67 испан зерттеушісі Себастьян де Белальказар бастаған экспедициямен Китодан Попаян ауылын негіз салғаннан кейін осы аймаққа келді. Valle del Cauca-да зерттеушілер өздерінің бірі Хуан де Ампудияның есімімен аталған Вилла-де-Ампудия ауылын құрды. Белальказардың бұйрығымен ауыл Горонес тайпасының жеріне, Каука өзенінің жағасына көшірілді. 1536 жылы капитан Муньос қаланы аңғарға көшіруді бұйырды, сол жылдың 25 шілдесінде Кали ауылы негізделді. Тағы бір испан зерттеушісі, Картахена де Индиас ауылынан келген, 1538 жылы 23 желтоқсанда екінші зерттеушілер тобымен Калиге келді, бірақ ол Картахенаға қайтып, Педро Сиеза де Леонды қоса көптеген адамдарын қалдырып кетті. Адмирал Хорхе Робледо басқарған үшінші зерттеушілер тобы Каука аңғарының солтүстігіне жол тартты және Ансерма (қазіргі Кальдас департаменті; 15 тамыз 1539), Картаго (9 тамыз 1540) және Антиокия (25 қараша 1541) ауылдарын құрды, ал Паскаль де Андагоя Панамадан Калиге келген төртінші зерттеушілер тобымен бұл аймақтарды зерттеді.

Valle del Cauca департаменті

Валь-дель-Каука департаменті 1910 жылдың 16 сәуірінде 340 нөмірімен шығарылған жарлықпен құрылды, бұл жарлық Колумбияда тағы 12 департаменттің құрылуына әкеп соқты. Валь-дель-Каука департаменті Картаго, Буга және Кали сияқты бұрынғы төрт департаменттің бірігуі нәтижесінде құрылды.

Үкімет

Валь-дель-Каука үкіметі Колумбияның орталық үкіметіне ұқсас, оның үш билік тармағы бар: атқарушы, заң шығарушы және сот, сондай-ақ бақылау функцияларын атқаратын әртүрлі бақылау органдары бар. Валь-дель-Каукада атқарушы билікті губернатор, заң шығарушы билікті департаменттік мәжіліс және оның депутаттары, ал сот билігін төрт департаменттік сот жүйесі ұсынады: Кали Жоғарғы Соты, Кали округінің қылмыстық соты, Валь-дель-Каука облыстық әкімшілік соты және әскери істер жөніндегі Жоғарғы Әскери Соты. Валь-дель-Каукада 42 муниципалитет бар, олардың әрқайсының басында әкім тұрады, ол губернатордың халық сайлауымен тағайындалған өкілі болып табылады.

Экономика

Валье-дель-Каука экономикасы әртараптанған. Оның аңғарында қант қамысы, мақта, соя және сорго егіледі, ал тауларында кофе өседі. Бұл департамент қант өнеркәсібімен әйгілі, ол елдің қалған бөлігі мен көрші елдердің нарықтарын қантпен қамтамасыз етеді. Қант Себастьян де Белальказар департаментке әкелген ірі қант қамысы плантацияларынан өндіріледі. Юмбо қаласының өндірісі де ерекше көзге түседі, онда бірнеше компания орналасқан, олардың ішінде қағаз және цемент өнеркәсібі ең ірілері. Буэнавентура порты Колумбияның Тынық мұхитындағы басты порты болып табылады, ол тауарларды импорттау және экспорттауға мүмкіндік береді және департаменттің де, елдің де экономикасы үшін маңызды рөл атқарады.

Демография

Халықтың 80 пайызынан астамы қалалар мен кенттерде тұрады. Мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігі елдегі ең жоғары деңгейлердің қатарында, оның ішінде электр қуаты және білім беру ерекше көзге түседі.

Сәулет

Каука алқабы тарихи түрде мал және ауыл шаруашылығымен айналысатын жер болған. Осы себепті, аймақта Каука департаментінде орналасқан Попайан қаласы сияқты көркемдік және еуропалық ықпалдас сәулет стилі дамыған жоқ; керісінше, департаментте бірнеше ерекшеліктерден басқа қарапайым және пайдалы құрылыстар салынады. Колониялық құрылыстардың материалы негізінен ағаш және кірпіштен, ал кейде тас та қолданылған.

Ас мәзірі

Бұл аймақпен ең жақын байланысты тағам – Sancocho de Gallina, ескі тоқпен, картоп, юка, жүгері және басқа да ингредиенттерден жасалған қайнатылма. Оның ерекше дәмі cimarrón немесе recao (Eryngium foetidum) деп аталатын шөптен келеді.